اۆتور امەريكالىق عالىمدارمەن
ءبىرى يراننان, ەندى ءبىرى مىسىردان, ءتىپتى سوناۋ تانزانيادان ات ارىتىپ كەلگەن ءبىلىمپازدار دا بار ەكەن. ءبارىنىڭ ورتاق تاقىرىبى – ورتالىق ازيا. كونفەرەنتسيادا اركىم ءوزى قىزىققان تاقىرىپقا تىڭداۋشى بولۋعا تاڭداۋ بەرىلگەن. مەن وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ كريس ءاتۆيدتىڭ اۋدارماسىمەن جارىق كورگەن «موڭعولدىڭ قۇپيا شەجىرەسىنىڭ» اعىلشىنشا تانىستىرىلىمىنا قاتىستىم. اۋدارماشى مەن موڭعول تاريحىن زەرتتەگەن عالىمدار اتالعان ەڭبەكتىڭ قۇندىلىعى مەن ونىڭ اۋدارماسى حاقىندا جاقسى بايانداما جاسادى. ءىس-شارا بىتكەن سوڭ, اۋدارماشى, عالىم اتۆيدپەن كەزدەسىپ, از-كەم اڭگىمەلەستىم. ول وسى كىتاپتى اۋدارۋ ءۇشىن موڭعول ءتىلىن ۇيرەنگەنىن, ورتالىق ازياعا ساپارلاعانىن ايتتى. ارەدىكتە مەن وعان «قۇپيا شەجىرەدەگى» تايان حان, تۇعىرىل حان دەگەندەردىڭ قازاق ەكەنىن بىلەسىز بە؟» دەگەن سۇراق قويدىم. ول بىلمەيتىنىن ايتىپ, ءسال قىسىلدى. ارى قارايعى اڭگىمە ورتالىق ازياداعى ادەبي تۋىندىلار, اۋىزشا ادەبيەت جونىندە ءوربىدى. ءسوزدىڭ ءبىر كەزەگىندە وعان قازاقتىڭ جىراۋلار پوەزياسى تۋرالى ايتىپ ەدىم, تىڭداعىسى كەلەتىن ەمەۋرىن تانىتتى. كوشپەلى حالىقتاردىڭ ءومىرىن ءجىتى زەرتتەگەندىكى مە, الدە قىزىۋشىلىعى وياندى ما, ول «وسى جىرلاردىڭ اعىلشىنشا نۇسقاسى بار ما؟» دەپ سۇرادى. اۋدارماسىنىڭ جوق ەكەنىن ايتىپ, اۋەنىن تىڭداتتىم. سول ساتتە پيتتسبۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ الدەبىر بۇرىشىندا نايزا مەن قالامدى قاتار ۇستاعان ەر دوسپامبەتتىڭ «توعاي, توعاي, توعاي سۋ, توعاي قوندىم, وكىنبەن. تولعامالى الا بالتا قولعا الىپ, توپ باستادىم, وكىنبەن» دەگەن جۇرەكجاردى جىرلارى اسقاقتاپ تۇردى. سالدەن سوڭ ول: «بۇل – ءسوزسىز عاجاپ دۇنيە. ءسىز بۇل جىرلاردى اۋدارىپ, وسىندا ناسيحاتتاساڭىزشى», دەگەن ويىن ايتتى. سودان بەرى سول ءبىر عالىمنىڭ ۇسىنىسى ەسىمە تۇسكەن سايىن «ەگەر جىراۋلار پوەزياسىن امەريكالىقتار وقىسا قايتەر ەكەن؟» دەگەن وي مازالايدى دا جۇرەدى. مۇمكىن ولار ءبىزدىڭ پوەزيامىزدىڭ ۇلكەن قۋاتىن اڭعارار.
وي تارتار
ۆيرجينيا شتاتىنىڭ ارليڭتون قالاسىنداعى جالعا العان پاتەرىمىزدە ءار كۇنى كەشتە باسەڭ دىبىسپەن جىراۋلار جىرىن قويىپ, ەكى ۇلىمىزدىڭ ارقاسىن سيپاپ ۇيىقتاتامىز. بۇلاي ىستەۋىمىزگە امەريكالىق كورشىلەرىمىزدىڭ «بالالارى شۋلايدى, مازاسىز» دەگەن ىركەس-تىركەس ارىزدارى سەبەپشى بولدى. باسىندا بۇنداي ەسكى اۋەن مەن ماتىنگە قۇلاعى ۇيرەنبەگەن بالالارىمىز بارا-بارا جىراۋلار جىرىمەن تەز ءتىل تابىسىپ كەتتى.
«جازىدا كوپ-اق جورتقان ەكەنبىز,
ارعىماقتىڭ تالداي مويىنىن تالدىرىپ,
ۇيدە قالعان ارۋدىڭ ال يىندىگىن الدىرىپ».
ءبىر ويلاساڭ, مۇحيتتىڭ ارعى شەتىندە ەلى مەن جەرىنەن الىس جۇرگەن جەتكىنشەكتەرگە بەسىك جىرى بولعان دوسپامبەتتىڭ ولەڭىنەن ارتىق قىمبات ەشتەڭە جوق شىعار. وتباسىلىق ءداستۇرىمىز وسىلاي جالعاسا بەردى. قازىر ءار كۇنى كەشكى توعىز جارىمدا ءبىزدىڭ ق ۇلىنشاقتار ۇيقىعا كەتەردە شالكيىز بەن دوسپامبەتتىڭ جىرلارىن تىڭداپ, ۇزاسا 10-12 مينۋتتا پىرىلداپ ۇيقىعا كەتەدى. بۇل تاجىريبەدەن كەيىن ماعان جىراۋلار پوەزياسىنىڭ ادامنىڭ ميىن, جان دۇنيەسىن تىنىشتاندىراتىن ءبىز بىلمەگەن وزگەشە قاسيەتى بار ما دەگەن وي كەلدى. بار بولۋى عاجاپ ەمەس. كەزىندە كۇللى ەلدى وياتقان, رۋحىمىزدى تۇلەتكەن, نايزا ۇستاعانعا دەم بەرىپ, دالا مەن اسپان اراسىنا ءسان قوسقان جىرلاردى ءبىز ءالى تولىق تانىپ ۇلگەرمەدىك. ال ونىڭ عاجايىپ قۋاتى مەن كۇشى جونىندە دە ءالى تالاي زامان ويلانارمىز. بۇندايدا تاعى جىراۋلار پوەزياسىن امەريكالىقتار وقىسا عوي دەگەن ويدىڭ شۇڭەتىنە قۇلايسىڭ.
سىرگە جيار
ارىسىن ايتساق, جىراۋلىق ءداستۇر بۇل تەك قازاقتىڭ عانا ەمەس, بۇكىل كوشپەلى حالىقتاردىڭ ورتاق رۋحاني قازىناسى. بوگەنايى بولەك جىرلاردان ءبىز سول حالىقتىڭ تاريحىن, مادەنيەتىن, ۇلتتىق دۇنيەتانىمىن, فيلوسوفيالىق ويلارىن اڭدايمىز. ءبىز بىلەتىن باشقۇرت پەن تاتار, قاراقالپاق پەن نوعاي, تىۆا مەن قىرعىزدىڭ جىراۋلىق ءداستۇرى ەپيكالىق مازمۇن, ويدى جەتكىزۋ ءتاسىلى, اۋىزەكى ورىنداۋ ءداستۇرى جاعىنان ورتاق ەرەكشەلىكتەرگە يە.
ال بۇل ءداستۇر سوناۋ باتىس جۇرتىندا دا بار ەكەنى انىق. ەۋروپادا دا ءتۇرلى فورمادا ساقتالعان باي مادەني مۇرا رەتىندە جىرلار قاراستىرىلعانى بەلگىلى. يرلانديا مەن شوتلانديانى مەكەن ەتكەن كەلتتەردىڭ جىراۋلىق ونەرىنىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە باردتار ەرەكشە ماڭىزعا يە. ولار وسى ارقىلى تاريحي وقيعالاردى, باتىرلىق جورىقتاردى, ميفولوگيالىق وقيعالاردى جىرعا قوسقانى انىق. باردتار تەك اقىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار تاريحشى, شەجىرەشى, حالىق الدىنداعى بەدەلى جوعارى تۇلعالار بولعان. ال يسلانديالىق ساگا جىرلارى ءومىر فيلوسوفياسىن نەگىز ەتكەن جىرلاردى پوەتيكالىق ۇلگىدە جۇرتقا ۇسىنىپ كەلدى. زەردەلەپ كورسەك, ءبارىنىڭ ماقساتى ءبىر, ەرەكشەلىگى ورتاق. ءبارى ەسكى تاريحتى كەيىنگە جەتكىزىپ, ءداۋىر اعىنىندا جوعالىپ كەتپەي, قايتا جاڭعىرىپ وتىرۋ. سول ءۇشىن دە ولار اۋىزشا جىرلاۋ ءداستۇرىن ۇستانعانى بەلگىلى. ادام ميىنىڭ اق قاعاز بەن كوك سيادان دا قۋاتتى ەكەنىن, مەيلى قانشاما داۋىل تۇرسىن, قانداي ىقىلىم زامان بولسىن, ونىڭ وشپەيتىنىن باعامداعان. كارى تاريح بەتىنەن قانشاما قولجازبا ۇشتى-كۇيلى جوعالىپ كەتتى. ال ادام ساناسىنا جازىلعان قۇندىلىقتاردىڭ كوبى ساقتالىپ كەلەدى. ساناعا ساقتالعان ويدىڭ سان جىلدىق عۇمىرى بار ەكەنىن الەمنىڭ ءار قيىرىندا قۇنىن جويماعان جىرلار ءتۇسىندىرىپ بەرىپ جاتىر. ويدى وي قۋالاپ, تاعى دا ايتارىمىز, ءبىزدىڭ جىراۋلار پوەزياسىن امەريكالىقتار وقىسا...
