«جاس بۋىننىڭ بويىندا ۇرەي باسىم»

– ەلىمىزدە الەۋمەتتىك باس­تامانى قولعا الۋعا قانداي جاعداي تۇرتكى بولدى؟

– قازىر الەۋمەتتىك جەلىلەر, سمارتفوندار, عالامتور جاڭا بۋىننىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ءوز ىقپالىن تيگىزىپ وتىر. سون­دىق­تان پسيحولوگتەر مەن الەۋ­مەت­تانۋشىلار بۇل بۋىندى ­«Z ۇرپاق» دەپ جىكتەپ قاراس­تىرادى. امەريكالىق پسيحولوگ دجوناتان حايدت ءوز ەڭبەك­تەرىندە ولاردى ۋايىم­­شىل, تۇيىق مىنەزدى, الەۋ­مەت­­پەن قارىم-قاتىناسى السىزدەۋ دەپ كورسەتەدى. زەرتتەۋ­شى­نىڭ پىكى­رىن­شە, تسيفرلىق تەحنولوگيا 1997 جىلدان كەيىن دۇنيەگە كەلگەن جاستار ومىرىندە تۇبە­گەيلى ەنىپ قانا قويماي, وعان دەگەن تاۋەل­دىلىكتى كۇشەيتكەن. بۇل ءۇر­دىس جاس بۋىننىڭ تۇلعا رەتىندە قالىپ­تاسۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى.

تسيفرلىق ءداۋىردىڭ جەتىس­تىكتەرىمەن قاتار وسكەن ۇر­پاقتا الەۋمەتتىك مەديا, سمارتفوندار ارقىلى ۇزدىكسىز جەلىدەگى بايلانىس ولاردىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە دە ەرەكشە ىقپال ەتكەن. تەلەفونعا تەلمىرگەن ازاماتتاردا ۇيقى رەجىمى بۇزىلعان, بۇل ولاردىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر بەرگەن. ال ۇيقىنىڭ ناشارلىعى ءوز كەزەگىندە دەپرەسسيا مەن ۋايىم­ دەڭگەيىنىڭ ۇلعايۋىنا اكەلەدى. ۇلىبريتانيادا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەردە جاسوسپىرىمدەردىڭ 75%-عا جۋىعى ۇيقى الدىندا سمارتفون قولداناتىنى كورسەتىلگەن. بۇل ولاردىڭ ۇيقىعا كەتۋىن 1–2 ساعاتقا كەشەۋىلدەتەدى, ىزىنشە اعزاداعى مەلاتونين ءبولىنۋى تومەندەپ, پسيحيكالىق جاعداي ناشارلايدى. ودان قالدى جاس­تار كەي ازاماتتاردىڭ ەكرانداعى «قىزىلدى-جاسىل, جىلتىراق» ءومىرىن بايقاپ, وزدەرىن سولارمەن سالىستىرادى. بۇل ۇنەمى وزىنەن كۇماندانۋعا, بويىندا «جەتكىلىكسىز» سەزىمىنىڭ دامۋىنا اكەلەدى. سالدارىنان وزدەرىن تولىق اشا المايدى, قوعامدا بەلسەندىلىگى تومەندەپ, قارىم-قاتىناسقا شورقاق بولادى. جەتىستىككە دەگەن جوعارى تالاپ پەن سىرتقى قىسىم دا جاستارعا, اسىرەسە بۋىنى ءالى بەكي قويماعان جاس وسكىنگە ۇلكەن پسيحولوگيالىق جۇك بولۋى مۇمكىن. ال ىلعي ۇزدىك بولۋعا دەگەن تالپىنىس ءوز «مەنىن» تاپپاعان جاستىڭ بويىنا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە كومپلەكس جيادى.

«Countrycassette» حالىقارا­لىق تاۋەلسىز ينتەرنەت جۋرنالىندا دەپرەسسيانىڭ تارالۋى جاعىنان ەلىمىز 180 مەملەكەت­تىڭ اراسىندا 93-ورىندا تۇرعانى جازىلعان. ەسەپكە سۇيەنسەك, بىزدە پسيحولوگيالىق قۇلازۋعا بەيىم ازاماتتاردىڭ سانى بولجاممەن 732 مىڭعا جەتىپ, 4,4%-دى قۇرا­عان. ال دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋ­لىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ستاتيستيكاسىنا سايكەس دەپرەسسيانىڭ دەڭگەيى – 5-7% اراسىندا. دەمەك جاھاندىق ورتاشا دەڭگەيدەن اسىپ تۇسكەنبىز.

– جاستار قانشالىقتى پسيحولوگ كومەگىنە جۇگىنەدى؟

– جاسىراتىنى جوق, ەلدە كە­يىنگى كەزدەرى ازاماتتار ءارتۇرلى پروبلەمامەن پسيحولوگيالىق كومەككە جۇگىنىپ جاتادى. ولار­دىڭ باسىم بولىگى جاستار دەسەك, ارتىق ايتپايمىز. بۇعان «BF-line» جوباسى اياسىندا دا كوز جەتكىزدىك. جوبا ىسكە قوسىلعالى 5 مىڭنان اسا ءوتىنىمدى وڭدەدىك. كاسىبي قولداۋ رەسپۋبليكانىڭ ءار تۇكپىرىندەگى جاستارعا «BFLine.org» سايتى ارقىلى قولجەتىمدى بولدى. وسىلايشا, وتكەن جىلى 642 ازاماتقا كومەك كورسەتتىك. ال بيىل 11 ايدا كورسەتكىش 1 800 وتىنىمگە جەتتى.

باعدارلاساق, وتىنىمدەردىڭ 30%-ى – 29–35, 29%-ى – 24–28, 28%-ى – 18–23, 13%-ى 14–17 جاس ارالىعىن قۇرايدى. بەلسەندى بولعانداردىڭ كوپشىلىگى – تۇر­كىستان, جامبىل جانە قىزىلوردا وبلىستارىنان. بۇل وڭىرلەردەگى جوعارى كورسەتكىش اقپاراتتىق جۇمىستىڭ بەلسەندى تۇردە جۇر­گىزىلۋىمەن, جەرگىلىكتى جاس­تاردىڭ پسيحولوگيالىق قول­داۋ­عا دەگەن مۇددەلىگىمەن بايلانىستى.

باستىسى – جاستاردىڭ پسيحي­كا­لىق دەنساۋلىقتىڭ ما­ڭىز­دى­لى­عىن تۇسىنەتىنىن, كاسىبي قولداۋ سۇ­­راۋدان قورىقپايتىنىن كور­سە­تەدى. ءارى جاس بۋىن اراسىن­دا ەموتسيونالدىق كۇيىنە قام­قور­لىقپەن قاراۋ مادەنيەتى قا­لىپ­تاسىپ كەلە جاتقانىن اڭ­عار­تادى.

– ولاردى قانداي ماسەلەلەر الاڭداتادى؟

– جاستار كوبىنە ءبىزدىڭ ما­ماندارعا مازاسىزدىق (19%), ءوزىن-ءوزى باعالاۋداعى تۇراقسىزدىق (12%), وتبا­سىلىق پروبلەمالار (12%) سەبەبىنەن جۇگىنگەن. سونداي-اق ومىردەن قاجىپ كەتكەندەر (9%), بالالار مەن اتا-انالار اراسىنداعى كيكىلجىڭدەرگە (8%), قورقىنىشقا (7%) قاتىستى وتىنىمدەر دە ءتۇستى.

جالپى, جاستار بو­يىندا ۇرەي باسىم. ءبىزدىڭ جوبانىڭ ماق­ساتى – جاسى 35-كە دەيىنگى وتان­داستارىمىزدىڭ بولاشاعىنا قاتىستى الاڭ­داۋشىلىعىن ءسال دە بولسا تومەندەتۋ, ولاردىڭ مەنتالدى ساۋلىعىن نىعايتۋ جانە كاسىبي پسيحولوگيالىق كومەككە جۇگىنۋ مادەنيەتىن ودان ءارى دامىتۋ. سەبەبى ولار ءتۇرلى ەكو­نوميكالىق, الەۋمەتتىك, ساياسي تۇراقسىزدىق كەزەڭىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىر. جاھاندىق كليماتتىڭ وزگە­رۋى, پاندەميا سياقتى الەمدىك داعدارىستاردىڭ بەلەڭ الۋى دا جاس بۋىندا بولاشاققا دەگەن سەنىمسىزدىكتى, كۇماندى وي­لاردىڭ ورشۋىنە تۇرتكى بولادى. ال بۇل ادامداردى ءوز ويىمەن كۇرەسۋگە, قوعامنان وقشاۋلانۋعا يتەرمەيدى.

بەلگىلى ءبىر كەزەڭدەردە دۇنيەگە كەلگەن ازاماتتاردا مىنەز-ق ۇلىق ەرەكشەلىكتەرى دە بولادى. ياعني ءار ۇرپاقتى قورشاعان تاريحي كونتەكست ولاردىڭ الەۋمەتتىك-پسيحولوگيالىق قاسيەتتەرىن قالىپتاستىرادى. قازىرگى اتا-انا وزدەرى قىسىم مەن تەمىردەي ءتار­تىپتى ۇستانعان وتباسىنا, الەۋ­مەتتىك ورتادا تار­بيەلەنگەن سوڭ, بالا­لارىنا كوبى­رەك ەركىندىك بەرۋگە ۇمتىلادى. سودان بولار, ولار ءۇشىن ەشقانداي شەكتەۋ, قاتال قاعيدات, تۇراقتى كوزقاراس جوق. مۇنى مىسە تۇتپايتىن ازاماتتار ولارعا جۇمىس نە وقۋ ورنىندا, قوعامدا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە قىسىم كورسەتىپ, كوزقاراستارىن قۇنسىزداندىرىپ جاتادى. سەبەپ رەتىندە «قازىرگى جاستار بۇزىلعان, ءبىزدىڭ كەزىمىزدە بىلاي بولۋشى ەدى», «كەڭەس كەزىندەگى جۇيە – ەڭ دۇرىسى» دەگەن سەكىلدى ارگۋمەنت كەلتىرەدى. ء«داستۇردىڭ وزىعى بار, توزىعى بار» دەگەندەي, كەي تانىم-تۇسىنىكتىڭ, پايىم-كوزقاراستىڭ, پىكىردىڭ ءمان-ماڭىزى ترانسفور­ماتسيالانعانىن ۇعۋ كەرەك. ادام­نىڭ ءبارى بىردەي ۇلتقا ءتيىمدى وڭ كوز­قاراستى ۇستانبايدى. اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ اراسىندا جاستار­دىڭ ساناسىن ۋلاپ, ءوز پايداسىنا اسىرىپ وتىرعاندارى دا بار. سوندىقتان مەملەكەت جاڭا ساتىعا ءوتۋى ءۇشىن ۋاقىت تالابىنا ساي ءبىرتۇتاس ۇلت ۇعىمىنىڭ ءمانىن اشاتىن, ماڭىزىن جويمايتىن قۇندىلىقتاردى ىلگەرى­لەتۋدى ­ويلاستىرۋى قاجەت.

– نەلىكتەن پسيحولوگيا ­مەين­­ستريمگە اينالىپ جاتىر؟

– تۇرمىستاعى زورلىق-زوم­بىلىق, مەكتەپتەگى بۋللينگ, ەمو­­­تسيونالدى قاجۋ جاستاردىڭ پسي­حو­لوگيالىق ساناسىنىڭ تۇ­راق­­سىزدىعىنا سەپ بولىپ وتىر. بۇل اسىرەسە بالالار مەن جاس­وسپىرىمدەردىڭ بولاشاققا جوس­پار قۇرۋىنا, تابىستى بولۋعا, ءوزىن دامىتۋعا دەگەن قۇلشىنىسىن تەجەيدى. سەبەبى تەپكى مەن ەزگى كورىپ جۇرگەن ءجاسوسپىرىم سا­باق تۋرالى ەمەس, نەگاتيۆ ويعا كوپ بەرىلەدى. وسى ورايدا پسيحو­لوگيانىڭ سۇرا­نىستا بولۋى – قالىپتى. الايدا ءبىزدىڭ قوعامدا «پسيحوگيگيەنا» قالىپتاسىپ ۇلگەردى دەۋ قيىن.

قازىرگى جاستاردىڭ رۋحاني قۇلدىراۋىن جانە ساناداعى داع­دارىسىن جەڭۋ – كەشەندى, جان-جاقتى زەرتتەۋدى تالاپ ەتەتىن كۇردەلى ماسەلە. تسيفرلى تەحنولوگيالاردى قولدانۋدى شەكتەۋ – بۇل ماسەلەدە وڭتايلى جول ەمەس. رۋحاني قۇلدىراۋعا توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن جاس بۋىننىڭ ىشكى جاندۇنيەسىنە ءۇڭىلىپ, ءوزىن-ءوزى تانۋىنا جول اشىپ, الەۋمەت­پەن قارىم-قاتىناس ورناتۋىنا ىقپال­داسۋ قاجەت. سوندىقتان كەلەر جىلى جوبا اياسىندا 3 مىڭنان اسا ونلاين-كونسۋلتاتسيا وتكىزىپ, گەوگرافيالىق اۋماقتى كەڭەيتە ءتۇسۋدى كوزدەپ وتىرمىز.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

اڭگىمەلەسكەن –

زەيىن ەرعالي,

«Egemen Qazaqstan»