سولاردىڭ ىشىندەگى بىرەگەيى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, تاريح جانە قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى, ۇستازىم تىلەگەن سادىق ۇلى. الدىڭعى بۋىن اعالاردىڭ ءومىر جولى ەكى تاريحي كەزەڭدە – كەشەگى كەڭەستىك ءداۋىر مەن بۇگىنگى تاۋەلسىزدىك زامانىندا قالىپتاستى. ۇستازىمنىڭ دا ءومىر تاريحى وسىلاي ءوربىدى. قاراعاندى وبلىسىنىڭ شالعايىندا جاتقان اۋىل مەكتەبىن بىتىرگەن اعامىز ارمان قۋىپ, 1972 جىلى ەلىمىزدە اشىلعان ەكىنشى جوعارى وقۋ ورنى – قاراعاندى مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنە ءتۇسىپ, تاريحشى ماماندىعىن الدى. تىلەگەن اعانىڭ تاريح عىلىمىنا دەگەن قىزىعۋشىلىعى ستۋدەنتتىك كەزدەن-اق بايقالىپ, كەيىن ونىڭ بەرىك ۇستانىمىنا اينالدى. جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەڭبەك جولىن باستاعان ساتتەن باستاپ, وسى ماقسات ونى عىلىممەن كاسىبي اينالىسۋعا باعىتتادى.
عىلىمنىڭ بيىگىن باعىندىرۋدىڭ العاشقى قادامى تىلەگەن سادىق ۇلى ءۇشىن 1980 جىلى, ياعني سول ۋاقىتتاعى بۇرىنعى كەڭەس وداعىنداعى جوعارى مەكتەپتىڭ كوشباسشىسى سانالاتىن م.ۆ.لومونوسوۆ اتىنداعى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا قابىلدانۋدان باستالدى. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ تاريح عىلىمىنىڭ سالالارى بويىنشا مارعاسقا عالىمدارىنان ءبىلىمىن شىڭداعان ول سول كەزەڭدەگى قازاقستان ونەركاسىبىنىڭ, ونىڭ ىشىندە ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ تاريحىن زەرتتەۋگە دەن قويدى. ونەركاسىبى كەڭىنەن قۇلاش ۇرعان ەلىمىز ءۇشىن سول كەزەڭدەگى ماڭىزدى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى ەدى. عالىمعا ارحيۆ ماتەريالدارىن كوپتەپ قوپارۋعا تۋرا كەلدى. سونىمەن قاتار كەڭەستىك ءداۋىردىڭ يدەولوگيالىق قاتاڭ تالابىنا ساي تاقىرىپقا قاتىستى رەسمي قۇجاتتاردى دا سارالاپ, وعان وبەكتيۆتى باعا بەرۋ دە وڭاي بولعان جوق. دەگەنمەن تىلەگەن اعا تاڭداعان تاقىرىبىن تاباندىلىقپەن ممۋ-دىڭ ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسىنە شىعارىپ, ءساتتى قورعادى. كەڭەس قۇرامىنداعى بىلىكتى عالىمدار وڭ باعاسىن بەردى. مىنە, تىلەگەن سادىق ۇلى وسى قورعاۋدان كەيىن «تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى» عىلىمي دارەجەسىنە يە بولىپ, ەلگە مارقايىپ ورالدى.
عىلىمي اتاق, دارەجەلەرى بار ماماندارى جەتكىلىكسىز جەزقازعان وبلىسىنداعى جالعىز جوعارى وقۋ ورنى – پەدينستيتۋتتىڭ قاربالاس تىرشىلىگى ت.سادىق ۇلىن قىزۋ ەڭبەك مايدانىنا ارالاستىردى. فاكۋلتەت دەكانى, عىلىم جونىندەگى پرورەكتور قىزمەتتەرىن اتقارا ءجۇرىپ, عالىم زەرتتەۋ جۇمىسىنان قول ۇزگەن ەمەس. عىلىمي ماقالالارى مەن وقۋ-ادىستەمەلىك كىتاپتارى ۇدايى جارىققا شىعىپ تۇردى. سونىمەن قاتار ت.سادىق ۇلى وبلىس كولەمىندە عىلىمي-تانىمدىق فورۋمداردىڭ وتكىزۋىنە دە ۇيىتقى بولدى. جەزقازعاندا تۇراقتى تۇردە «مارعۇلان وقۋلارى» عىلىمي حالىقارالىق فورۋمى وتكىزىلە باستادى. تىلەگەن اعا وسىنداي عىلىمي-تانىمدىق ۇيىمداستىرۋ شارالارىن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىندە جاۋاپتى قىزمەتتە دە, ەكى ينستيتۋت بىرىكتىرىلىپ, ءو.ا.بايقوڭىروۆ اتىنداعى وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتىڭ پرورەكتورى قىزمەتتەرىن اتقارعان كەزدە دە توقتاتقان ەمەس.
وسى جىلدارى تىلەگەن سادىق ۇلى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا عىلىمي تاعىلىمدامادان ءوتىپ, كورنەكتى عالىم, تاۋەلسىزدىك كەزەڭىندە سالالىق عىلىمىنىڭ تۋىن كوتەرگەن اكادەميك ماناش قوزىباەۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن دايىندادى. ورتالىق قازاقستاننىڭ ءبىر جارىم عاسىرلىق ونەركاسىپ تاريحىنا ارنالعان ديسسەرتاتسيالىق تاقىرىپقا عالىمنىڭ توقتالۋى كەزدەيسوق ەمەس ەدى. ۇلىتاۋ-جەزقازعان وڭىرىندە قىزمەت ەتكەن شيرەك عاسىرلىق ۋاقىت ىشىندە تىلەگەن سادىق ۇلى وسى ايماقتىڭ كونە, ورتاعاسىرلىق تاريحىنا عانا توقتالماي, سونىمەن قاتار ءوڭىردىڭ جەر استىندا تۇنىپ جاتقان قازىنا بايلىعىنىڭ تاريحىنا ۇلكەن قىزىعۋشىلىق ءبىلدىردى. جەزقازعان جەرىنىڭ مول بايلىعىن جەتە زەرتتەگەن قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتى, قازاق عىلىم اكادەمياسىن قۇرىپ, ونىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى بولعان قانىش ساتباەۆتىڭ ەڭبەكتەرىمەن جان-جاقتى تانىستى. ەڭبەك جولىن جەزقازعان ايماعىندا باستاپ, ۇزاق جىل وسى قازىنالى ولكەدە قىزمەت ىستەگەن ق.ساتباەۆ ءوڭىردىڭ قازبا بايلىعىن ادامزات بالاسى سوناۋ كونە زاماننان-اق تاپقانىن, ءتىپتى سول ۋاقىتتىڭ وزىندە 100 مىڭ توننادان 200 مىڭ تونناعا دەيىن مىس وندىرىلگەنىن انىقتادى. گەولوگيالىق بارلاۋ پارتياسىن باسقارىپ جۇرگەن كەزدە قانىش ساتباەۆ وڭىردەگى مىس كەن بايلىعى جونىنەن كسرو بويىنشا ءبىرىنشى, ال الەمدەگى ەلدەر ىشىندە ءۇشىنشى ورىن الاتىنىن دالەلدەدى. ۇلى عالىمنىڭ وسىنداي جان-جاقتى تۇجىرىمدامالارىمەن جاقىن تانىسقان تىلەگەن سادىق ۇلى وسى تاقىرىپتى تاۋەلسىزدىك كەزەڭىنىڭ سۇرانىسىنا ساي ءارى قاراي زەردەلەۋ قاجەت دەگەن تۇجىرىمعا كەلدى. عىلىمي كەڭەسشى اكادەميك م.قوزىباەۆتىڭ كەلىسىمىن العان ول زەرتتەۋ جۇمىسىنا قىزۋ كىرىستى. تالاي ارحيۆ قۇجاتتارى اقتارىلدى. قانىش ساتباەۆتىڭ قىزى مەيىز قانىشقىزىنىڭ رۇقساتىمەن ورتالىق مەملەكەتتىك ارحيۆىندە ساقتالعان ونىڭ جەكە قورىنداعى ماتەريالدارمەن تانىستى. تىلەگەن سادىق ۇلى تاقىرىپتى زەرتتەۋ بارىسىندا وتكەن عاسىردىڭ قارالى كەزەڭى – 30-50 جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىن ساياساتىنا, قازاق دالاسىنا قاسىرەت اكەلگەن ازاپ لاگەرلەرى – گۋلاگ جۇيەسىنىڭ تاريحىنا دا توقتالدى. وسى كەزەڭدە ولكەنىڭ مول كەن بايلىعىن يگەرۋ تەگىن جۇمىس كۇشى – لاگەرلەردەگى مىڭداعان جازىقسىز جاننىڭ كۇشىمەن وندىرىلگەنى زەرتتەۋشىنىڭ نازارىنان تىس قالعان جوق. كارلاگ, ستەپلاگ سەكىلدى ازاپ لاگەرلەرىنىڭ تاريحى دا زەرتتەلدى. پروفەسسوردىڭ «سارىارقانىڭ مىس الابى» اتتى مونوگرافياسى وسى باعداردا. عالىم دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن 1999 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديسسەرتاتسيالىق كەڭەسىندە قورعادى. عىلىمي كەڭەسشى اكادەميك ماناش قوزىباەۆ, كەڭەس مۇشەلەرى اكادەميكتەر كەڭەس نۇرپەيىسوۆ, مالىك اسىلبەكوۆ, بىلىكتى عالىمدار كەمەل اقىشەۆ, جاكەن تايماعامبەتوۆ, ت.ب. ديسسەرتاتسيانىڭ عىلىمي قۇندىلىعىن جوعارى باعالادى. بۇل تابىس عالىمنىڭ عىلىم اسۋلارىنداعى باعىندىرعان ەكىنشى ۇلكەن بەلەسى ەدى.
ەلوردامىز كوركەيىپ, نىعايا باستاعان كەزدە ايماقتاردان ورتالىققا قونىس اۋدارعان باسقا بىلىكتى عالىمدار قاتارىندا تىلەگەن سادىق ۇلى دا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە قىزمەتكە شاقىرىلدى.
استانامەن بىرگە قالىپتاسىپ, كوركەيگەن ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتپەن بىرگە جاساسىپ, ىستىعىنا كۇيىپ, سۋىعىنا توڭىپ قارقىندى ەڭبەك ەتىپ كەلەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. وسى ىلگەرى وقۋ ورنىندا ءارتۇرلى لاۋازىمدىق قىزمەت اتقاردى. كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, فاكۋلتەت دەكانى, پرورەكتور بولىپ, ارىپتەستەرى مەن شاكىرتتەرىنىڭ قۇرمەتىنە بولەندى. وسى باعىتتاعى عالىم, ۇستاز, ۇيىمداستىرۋشى رەتىندە ەسەلى ەڭبەگى 2013 جىلى «حالىق تاريح تولقىنىندا» اتتى مەملەكەتتىك باعدارلاما اياسىندا تاريح فاكۋلتەتىن قايتادان دەربەس قۇرىلىم رەتىندە ءبولىپ شىعارۋعا ۇلەس قوسۋى ەدى. ءوزى وسى فاكۋلتەتتى 10 جىل بويى ۇزدىكسىز باسقاردى. فاكۋلتەت دەربەستىك العاننان كەيىن جىل سايىن تۇراقتى وتكىزىلىپ وتىرعان «گۋميلەۆ وقۋلارى» حالىقارالىق فورۋمى, تاريحشىلاردىڭ ۇلتتىق كونگرەسى سياقتى ءىس-شارالار, باستامالار تاريحشىلاردىڭ بەدەلىن كوتەردى, تاريح عىلىمىنا دەگەن قوعامنىڭ سەنىمىن ارتتىردى. مىنە, وسى اۋقىمدى جۇمىستىڭ باسى-قاسىندا تىلەگەن سادىق ۇلى ءجۇردى. عالىمنىڭ ۇلكەن ماقتانىشپەن ايتاتىنى – وزىنەن ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداپ, ءتالىم-تاربيەسىن كورگەن شاكىرتتەرى. اعامىزدىڭ جارتى عاسىرعا جۋىق ەڭبەك جولىندا الدىنان مىڭداعان شاكىرتى ءوسىپ شىعىپ, قازىر ءبىلىم, عىلىم, مەملەكەتتىك قىزمەت سالالارىندا تابىستى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. ونىڭ ءوزى ايتقانىنداي, كەيىنگى ون جىلدا ول باسقارعان ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستە 50-گە جۋىق جاس تاريحشى عالىمدار ديسسەرتاتسيالارىن تابىستى قورعاپ, PhD اتاعىنا يە بولدى. سول جاس عالىمنىڭ ءبىرى مەنمىن.
بۇگىنگە دەيىن عالىمنىڭ قولىنان قالامى تۇسكەن ەمەس. 7 مونوگرافيا, وقۋلىق, وقۋ قۇرالىنىڭ, 300-دەن استام عىلىمي-كوپشىلىك ماقالالاردىڭ اۆتورى. حالىقارالىق جوعارى رەيتينگتى جۋرنالدارعا شىققان ەڭبەكتەرى دە بارشىلىق. تىلەگەن سادىق ۇلىنىڭ عىلىمداعى جەتىستىكتەرى جالعاسا بەرەدى دەپ سەنەمىز.
اسەمگۇل تەمىرحانوۆا,
م.قوزىباەۆ اتىنداعى سولتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى
عىلىمي كەڭەسىنىڭ حاتشىسى, PhD
