بىرىڭعاي ۋاقىت بەلدەۋى: ماماندار نە دەيدى؟

بۇعان تۇرتكى بولعان – پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ­تىڭ ەلى­مىز­دە بىرىڭعاي ۋا­­­قىت بەلدەۋى وزگەر­­مەي­تىنى تۋرالى جا­­ساعان مالىم­دەمەسى.

«ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى ارمان شاققاليەۆ ءوز بايان­داماسىندا قولدانىستاعى ۋاقىت بەلدەۋىنە قاتىستى جان-جاقتى دالەلدەردى كەلتىرىپ, ناق­تى جاۋاپ بەردى. ۇكىمەت بۇل شە­­شىم­دى قولدايدى. ءبىز بىرىڭ­عاي ۋاقىت بەلدەۋىنە بەكەردەن-بەكەر اۋىسقان جوقپىز. ەل اۋما­­عىنىڭ كوپ بولىگى UTC+5 ۋاقىت بەلدەۋىندە ورنالاسقان. سوندىق­­­تان بۇل – عىلىمي تۇرعى­دان دۇرىس شەشىم. ساۋدا جانە اقپارات مينيستر­لىكتەرىنە جان-جاقتى اقپاراتتىق ءتۇسىندىرۋ جۇمىس­تا­رىن جۇرگىزۋدى تاپسىرامىن», دەدى ول ۇكىمەت وتىرىسىندا.

«گەوگرافيا جانە سۋ قاۋىپسىز­دىگى ينستيتۋتى» اق گەوگرا­فيا­لىق اقپاراتتىق جۇيەلەر زەرت­حاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى روزا قاراعۇلوۆانىڭ ايتۋىنشا, گەوگرافيالىق ۋاقىت بەلدەۋى مەن اكىم­شىلىك ۋاقىت بەلدەۋى ەكى بو­لەك ۇعىم.

«گەوگراف ماماندار تەك قانا ۋاقىتتىق بەلدەۋلەردىڭ ەل اۋما­عىنداعى جايىن نا­قتى كور­سەتىپ بەرەدى. جالپى, ۋاقىت­تىق بەلدەۋ ەكى ماعىناعا يە: گەوگرافيالىق ۋاقىت بەلدەۋى جانە اكىمشىلىك ۋاقىت بەلدەۋى. گەوگرافيالىق ۋا­قىتتىق بەلدەۋى جەردىڭ ءوز وسىنەن ءبىر تاۋلىكتە اينالىپ شىعۋ ۋاقىتىنا بايلانىستى جەر شارىن 24 ساعاتتىق بەلدەۋگە ءبولىپ جاتقان شارتتى جولاقتار, ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ارا­لىعى 1 ساعاتتىق ۋاقىتتى نەمە­سە شامامەن 15° بويلىقتى قۇ­راي­دى. (ورتاشا مەريديانعا قاتىس­تى ±7,5°). اكىمشىلىك ۋا­قىت بەلدەۋىندەگى ۋاقىت مەملەكەت بەل­گىلەگەن زاڭعا سايكەس بەلگى­لە­نە­دى», دەيدى عالىم.

گەوگرافيا جانە سۋ قاۋىپسىز­دىگى ينستيتۋتىنىڭ مالىمەتىنشە, ەل اۋما­عىنىڭ قانداي گەوگرافيا­لىق ۋاقىتتىق بەلدەۋدە ورنالاس­قان­دىعىن, ول بەلدەۋلەردىڭ ەل اۋماعىنىڭ قانداي بولىكتەرىن الىپ جاتقاندىعىن الەمدە قا­بىل­دانعان ۋاقىت بەلدەۋلەرىن ءبولۋ جانە ورنالاستىرۋ تارتىبىنە سايكەس كورسەتە الادى. وسى­عان سايكەس قازاقستان اۋماعى 4 ساعات­تىق بەلدەۋدە ورنالاسقان – UTC +3 (ەلىمىزدىڭ 7% اۋماعىن قامتيدى), UTC +4 (ەلىمىزدىڭ 40,1% اۋماعىن قامتيدى), UTC +5 (ەلىمىزدىڭ 48,5% اۋماعىن قامتيدى), UTC +6 UTC (ەلىمىزدىڭ 3,7% اۋماعىن قامتيدى).

«الەم ەلدەرىنە كوز جۇگىرتسەك, بار­­­لىق ەلدە تۇپكىلىكتى ۋا­قىت جۇ­يە­سى اتالعان ءتۇرلى سالا­لىق كوز­­قا­راس­­تاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, اكىم­شىلىك تۇرعىدان قابىل­­دانادى. ياعني مەملەكەت اۋما­­عىن­داعى اكىمشىلىك ۋاقىت بەل­دەۋىن انىقتاۋ ەل ۇكىمەتىنىڭ قۇزى­رەتىندە, بۇل جاعدايدا وتە كوپ فاك­تورلار (مىسالى مەدي­تسينا­لىق, ەكونوميكالىق, ت.ب.) ەسكە­­­رىلۋگە ءتيىس», دەيدى روزا قۇرمانالىقىزى.

ءبىر ۋاقىت بەلدەۋىنە كوشۋ­دىڭ ادام دەنساۋلىعىنا, ەل ەكونوميكاسىنا, لوگيستيكاعا, ەل ساياساتىنا اسەرى تۋرالى قوعام­دىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇلتتىق ورتالىعىنىڭ باسقارما توراعا­سىنىڭ ورىنباسارى سالتانات نازاروۆا جان-جاقتى اڭگىمەلەدى.

«ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ قاعيدات­تارى ۋاقىتقا (ساعات, كۇن, اپتا, اي, ماۋسىم نەمەسە جىل) بايلانىستى وزگەرىپ وتىرادى. بۇل وزگەرىستەر بيوىرعاق دەپ اتالادى. تسيركادتى ىرعاقتار – ءبىزدىڭ دەنساۋلىعىمىزدىڭ, جۇ­مىسقا دەگەن قۇلشىنىستىڭ جانە ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ نەگىزى. كوپتەگەن شەتەلدىك زەرتتەۋ كور­­سەتكەندەي, بيوىرعاقتار ورگا­نيزمدەگى گورمونداردىڭ, فەر­مەنتتەردىڭ جانە باسقا دا بەلسەندى زاتتاردىڭ دەڭگەيىن باسقارادى, سونىمەن قاتار قان قۇرامى مەن جالپى تەپە-تەڭدىكتى (گومەوستاز) ساقتايدى. ۇيقى مەن سەرگەكتىكتى, دەمالىس پەن بەلسەندىلىكتى, تاماقتانۋ مەن زات الماسۋدى رەتتەيتىن بيوىر­عاق­تاردىڭ كەلىسىلگەن جۇ­مىسى ادام دەنساۋلىعى ءۇشىن ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ەلىمىزدىڭ بىرىڭ­عاي ۋاقىت بەلدەۋىنە كوشۋى بيو­لو­گيالىق ساعاتتى سينحرونداۋ, رەسمي ۋاقىت پەن كۇندى با­رىنشا جاقىنداتۋ ارقىلى ءومىردىڭ تابيعي ىرعاعىنا ورالۋ­عا مۇمكىندىك بەردى», دەيدى س.نازاروۆا.

جالپى, ەلىمىزدە ۋاقىتتى ەسەپتەۋ جۇيەسىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحى ەلدىڭ كوپ بولىگى 5-ۋاقىت بەلدەۋىندە ورنالاسقانىنا قارا­ماستان, الدىڭعى UTC+6 ۋاقىت بەلدەۋى العاش رەت 1930-1931 جىلدارى دەكرەتتىك, ياعني «بۇي­رىق­تىق» ۋاقىتتى («ۋاقىت بەل­دەۋى ء+بىر ساعات») پايدالانۋ ارقى­لى ەنگىزىلگەنىن كورسەتەدى.

ماماننىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس­تىك كەزەڭدە ەلىمىزدە كوماندالىق-جوسپارلى ەكونوميكا مۇددەسى ءۇشىن تابيعي ۋاقىت بەلدەۋى بۇي­رىق تارتىبىمەن سەگىز رەت وزگەردى.

«ناتيجەسىندە, ەلىمىزدە تابي­عي تسيكلگە سايكەس كەلمەيتىن ۋا­قىت بەلدەۋلەرىندە تۇردىق. سول تۇرعىدا UTC+5 – ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن جاڭا بەلدەۋ ەمەس, تاريحي نەگىزدەلگەن ۋاقىتقا ورالۋ. قازىر الەمنىڭ 195 ەلىنىڭ 117-ءسى گەوگرافيالىق ۋاقىتتى ستاندارتتى ۋاقىت بەلدەۋىنە بارىنشا جاقىن ەتىپ تاڭدادى, ويت­كەنى تسيركادتى ىرعاقتار تابيعي كۇندىزگى تسيكلمەن سينحروندالادى», دەيدى مامان.

اكادەميك قانىش ساتباەۆتىڭ قىزى قانيسا ساتباەۆانىڭ 1995 جىلى جازعان «ادام فيزيو­­لو­گيا­سى» دەگەن كىتابىندا قازىر­گى مە­ديتسينانىڭ بولاشاعى ساۋ ادام­نىڭ گيگيەناسى مەن پرو­في­لاكتيكالىق جاعدايىن جاساۋ­­دان تۇ­راتىنى ايتىلادى. وعان ەڭ ءبى­رىنشى بيولوگيالىق ىرعاق ماڭىزدى ەكەن. ويتكەنى مەدي­تسي­ناداعى بارلىق شەشىم تەك بيولوگيالىق ريتمدەردى ەسكە­رە وتىرىپ قابىلدانۋعا ءتيىس دەپ جازىلعان. قازىر ەل ىشىندە بىرىڭعاي ۋاقىت ماسەلەسىنە قا­تىستى ءارتۇرلى اڭگىمە ايتىلعا­­نى­مەن, بۇعان جاۋاپتى مەكەمەلەر مەن مامانداردىڭ پىكىرى دە ونى وزگەرتۋ ەش نەگىزسىز ەكەنىن العا تارتادى.