– تيمۋر مۇرات ۇلى, ۇلتتىق بانكتى باسقارعانىڭىزعا ءبىر جىل بولدى. سۇحباتتارىڭىزدىڭ بىرىندە «باسشىلىق وزگەرگەنىمەن, ۇلتتىق بانكتىڭ ساياساتى وزگەرمەيدى. ۇكىمەتتىڭ قارجىلىق-ەكونوميكالىق بلوگىمەن ىنتىماقتاستىقتى ودان ارى نىعايتۋ – باستى مىندەتىمىز بولادى» دەگەن ەدىڭىز. قارجى تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ, ينفلياتسيانى باقىلاۋ جانە ءتيىمدى اقشا-نەسيە ساياساتىن جۇرگىزۋ ءۇشىن ۇكىمەتپەن قانشالىقتى تىعىز بايلانىس ورناتا الدىڭىزدار؟
– بىلتىر ءبىز ۇكىمەتپەن ءوزارا بايلانىستى ايتارلىقتاي نىعايتتىق. وعان سول جىلدىڭ باسىندا قابىلدانعان جۇزەگە اسىرىلاتىن جۇمىس تۋرالى ۇشجاقتى كەلىسىم كادىمگىدەي ىقپال ەتتى. ەرەكشە اتاپ وتۋگە بولاتىن ناتيجەنىڭ ءبىرى – اقپارات الماسۋ ەداۋىر جەدەلدەدى. بۇل ەكونوميكالىق جاعدايداعى وزگەرىستەرگە تەز ارادا جاۋاپ بەرۋگە جانە بازالىق مولشەرلەمە, ماكروپرۋدەنتسيالدىق ساياسات جانە ۇلتتىق بانكتىڭ باسقا دا شارالارى بويىنشا شەشىمدەردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بەردى. ايتا كەتۋ كەرەك, ءوزارا بايلانىستى كۇشەيتۋ ءۇشىن ءبىز ماكروەكونوميكالىق مودەلدەۋ مەن بولجاۋ بويىنشا دا تاجىريبە الماستىق. قازىر ۇكىمەتپەن تۇراقتى تۇردە بىرلەسىپ جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز.
ينفلياتسيا بىلتىرعى ەڭ جوعارى دەڭگەيىنەن ءبىرشاما تومەندەگەنىنە قاراماستان (2023 جىلعى اقپاندا – 21,3%), ءالى دە ءبىز ۇمتىلعان مەجەدەن جوعارى تۇر. 2024 جىلدىڭ قازان ايىندا كورسەتكىش 8,5% بولدى. ياعني ەكونوميكامىزدا پروينفلياتسيالىق فاكتورلار ءالى دە بار. سونىڭ ءبىرى ءارى نەگىزگىسى – مەملەكەت شىعىستارىنىڭ وسۋىنە سەبەپ بولىپ وتىرعان ىنتالاندىرۋشى (جۇمساق) فيسكالدىق ساياسات. مۇنداي ساياسات 2020 جىلعى پاندەميا كەزىندە دۇرىس ءارى ورىندى بولدى. بىراق پاندەميا بىتسە دە ول ءالى قارقىنىن تومەندەتپەي, تۇراقتى ساياساتقا اينالىپ وتىر.
ماكروەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جۇمساق فيسكالدىق ساياساتتى – اقشا-نەسيە ساياساتىنىڭ شارالارىمەن تەڭەستىرۋ قاجەت. ياعني, بازالىق مولشەرلەمەنى ينفلياتسيانىڭ شارىقتاپ كەتۋىنە جول بەرمەيتىن دەڭگەيدە ساقتاۋ كەرەك. ايتپەسە, ينفلياتسيانى باقىلاۋدان شىعارىپ الۋىمىز مۇمكىن, ال ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك ۇزاق ۋاقىتقا تومەندەپ كەتۋى ىقتيمال. ينفلياتسيانى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن اقشا-نەسيە ساياساتىنا باسا ءمان بەرۋمەن قاتار, قاتاڭ سالىق-بيۋدجەت ساياساتىن جۇرگىزۋ – ۇزاق مەرزىم بويى تۇراقتى دامۋ ءۇشىن قاجەت العىشارت. بۇل – ەكونوميكامىزدى ۋاقىتشا, قىسقا مەرزىمدى تۇردە ەمەس, تۇراقتى تۇردە دامىتۋ ءۇشىن كەرەك.
فيسكالدىق جانە مونەتارلىق ساياساتتى ۇيلەستىرۋ – ۇلتتىق بانكتىڭ دە, ۇكىمەتتىڭ دە قازىرگى ەڭ نەگىزگى مىندەتى. سوندىقتان ءبىز وسى باعىتقا ۇلكەن كوڭىل ءبولىپ وتىرمىز.
– قازىر بازالىق مولشەرلەمە 14,25% دەڭگەيىندە, بىراق ناقتى مولشەرلەمە – شامامەن 6%. ونى وڭتايلى دەڭگەي دەپ ايتۋ قيىن. كەلەر جىلدىڭ باسىندا بازالىق مولشەرلەمە تراەكتورياسى قالاي وزگەرۋى مۇمكىن؟
– قازىرگى بازالىق مولشەرلەمە اقشا-نەسيە ساياساتىن قالىپتى قاتاڭ ەتىپ ۇستاپ تۇر. بۇل ينفلياتسيانى ارى قاراي بىرتىندەپ تومەندەتىپ, 5%-دىق مەجەگە جەتكىزۋ ءۇشىن قاجەت. جاڭا عانا ايتىپ وتكەنىمدەي, قازىر ينفلياتسيا – 8,5%. دەگەنمەن ونىڭ ديناميكاسى تۇراقسىز. قازان ايىندا دا كوردىك, ايلىق ينفلياتسيا تاعى دا 0,9%-عا دەيىن قارقىن الدى. ال, قىركۇيەكتە ول كورسەتكىش 0,4% بولعان ەدى. سونىمەن قاتار ينفلياتسيانىڭ تومەندەۋىن تەجەپ تۇرعان فاكتورلار بار. ناقتىراق ايتساق, ول – مەملەكەت شىعىستارى جانە ۇسىنىستان, ياعني تاۋار ءوندىرۋ مۇمكىندىگىنەن ايتارلىقتاي اسىپ تۇرعان ىشكى تۇتىنۋ سۇرانىسى. جالپاق تىلمەن ايتقاندا, ەلدەگى تاۋار ءوندىرۋ كولەمى تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرا الماي وتىر. ەگەر وسىعان قاراماستان بازالىق مولشەرلەمەنى تۇسىرۋگە اسىقساق, ينفلياتسيانى تومەندەتۋ وتە قيىن بولادى. بۇعان دەيىن اتقارعان جۇمىسىمىز زايا كەتۋى مۇمكىن. ينفلياتسيا قايتا قارقىن السا, بۇل حالىقتىڭ ساتىپ الۋ قابىلەتىنە كەرى اسەر ەتىپ, ازاماتتاردىڭ قالتاسىنا سالماق تۇسىرەدى. سوندىقتان شەشىم قابىلداعاندا جەتى رەت ولشەپ, ءبىر رەت كەسەمىز, بارلىق فاكتوردى مۇقيات تالداپ, سارالايمىز.
قازىر بازالىق مولشەرلەمە تراەكتورياسىنىڭ ورتاشا كورسەتكىشى 2024 جىلدىڭ اياعىنا قاراي – 14,25%, 2025 جىلدىڭ اياعىنا قاراي – 11,9% جانە 2026 جىلدىڭ اياعىنا قاراي – 10%. دەگەنمەن بازالىق مولشەرلەمە تراەكتورياسى, قانداي جاعداي بولماسىن, ورىندالۋعا ءتيىس شەشىم ەمەس, تەك باعدار ەكەنىن تۇسىنگەن دۇرىس. سەبەبى مولشەرلەمە ءاردايىم ناقتى سول كەزدەگى ەكونوميكالىق احۋالعا, سونىڭ ىشىندە سىرتقى شوكتارعا نەمەسە فيسكالدىق ساياساتتاعى وزگەرىستەرگە بايلانىستى قابىلدانادى.
– كەيىنگى كۇندەرى تەڭگەنىڭ دوللارعا شاققانداعى باعامى ايتارلىقتاي ءوسىپ, ۇلتتىق ۆاليۋتانى ءبىرشاما السىرەتتى. بۇعان قانداي سىرتقى جانە ىشكى فاكتورلار اسەر ەتىپ وتىر؟ مۇنداي جاعدايدا رەتتەۋشى قانداي شارا قابىلدايدى؟
– راسىندا, قاراشانىڭ باسىنان بەرى ىشكى ۆاليۋتا نارىعى قاتتى قۇبىلدى. تەڭگەنىڭ اقش دوللارىنا شاققانداعى ايىرباس باعامى سىرتقى احۋالدىڭ ناشارلاعانىنا بايلانىستى السىرەدى. اقش-تا وتكەن پرەزيدەنت سايلاۋىنىڭ ناتيجەسىنە بايلانىستى دوللار نىعايىپ, ال دامۋشى نارىقتاردىڭ ۆاليۋتالارىندا كەرى ديناميكا بايقالدى. اقش دوللارىنىڭ نەگىزگى الەمدىك ۆاليۋتالارعا شاققانداعى باعامىن قاداعالايتىن DXY يندەكسى قىركۇيەكتىڭ سوڭىنان بەرى شامامەن 5%-عا نىعايعان. بۇل رەتتە دامۋشى نارىقتارداعى ۆاليۋتالاردىڭ يندەكسى 4,2%-عا تومەندەدى. ءارى مۇناي باعاسى دا ءتۇستى. سەبەبى ەكونوميستەر جاڭا پرەزيدەنت يمپورتقا سالىناتىن ساۋدا باجدارىن ەنگىزىپ, اقش-تان جەتكىزىلەتىن مۇناي كولەمىنىڭ ۇلعايۋى ۇسىنىستى ارتتىرۋى مۇمكىن دەپ بولجادى.
البەتتە, جاعدايعا ىشكى فاكتورلار دا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ىقپال ەتتى. مىسالى, قازىر شەتەل ۆاليۋتاسىنا دەگەن سۇرانىستىڭ ارتقانىن بايقاپ وتىرمىز. بيىلعى قازان-قاراشادا ءبىر كۇندەگى ورتاشا ساۋدا كولەمى 278/210 ملن اقش دوللارىنا جەتىپ, وتكەن جىلعى قازان-قاراشاداعى كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا ايتارلىقتاي جوعارى بولدى (155/176 ملن اقش دوللارى). بۇل – تامىز-قىركۇيەك ايلارىنداعى ءبىر كۇندەگى ورتاشا ساۋدا كولەمىنەن دە جوعارى. بۇل جاعدايدا ۇلتتىق بانك رەتتەۋشى رەتىندە كۇرت اۋىتقىعان ايىرباس باعامىن رەتتەۋ ءۇشىن قاجەت كەزدە ۆاليۋتا ينتەرۆەنتسيالارىن جۇرگىزۋگە قۇقىلى. ينتەرۆەنتسيا قارجى تۇراقتىلىعىنا تونگەن سىن-قاتەردى باسەڭدەتۋ ماقساتىندا جۇرگىزىلەدى. سەبەبى تەڭگە باعامىنىڭ ايتارلىقتاي جانە كۇرت وزگەرۋى تەڭگەدەگى دەپوزيتتەردىڭ ازايۋىنا جانە وتىمدىلىكتىڭ ۆاليۋتا نارىعىنا اۋىسۋىنا سەبەپ بولۋى مۇمكىن. سونداي-اق ينتەرۆەنتسيا سالماقتى نەگىزى جوق, بىراق تۇراقتىلىققا كەرى اسەر ەتەتىن قىسقامەرزىمدى اۋىتقۋلاردى رەتتەۋگە كومەكتەسەدى. ۇلتتىق ۆاليۋتا قاتتى قۇبىلعان كەزەڭدەردە ۇلتتىق بانك ۆاليۋتا نارىعىنداعى جاعدايدى ءجىتى قاداعالاپ وتىرادى.
– ۇلتتىق بانك باسشىسىمەن سۇحباتتاسا وتىرىپ, ۇلتتىق قور تۋرالى سۇراق قويماۋ مۇمكىن ەمەس. قازىر بۇل تاقىرىپتى اسا وزەكتى دەسە بولادى. ترانسفەرت كولەمى قازىردىڭ وزىندە بەكىتىلگەن مەجەدەن ايتارلىقتاي اسىپ, بۇرىن-سوندى بولماعان دەڭگەيگە جەتىپ وتىر. ۇلتتىق قور قاشانعا دەيىن مەملەكەت بيۋدجەتىنىڭ كەم-كەتىگىن تولتىرادى؟ قوردىڭ اكتيۆىن 100 ملرد دوللارعا جەتكىزۋ تۋرالى مەملەكەت باسشىسى بەرگەن تاپسىرمانى ورىنداۋ مۇمكىن بە؟
– بۇل جەردە ۇلتتىق بانك ۇكىمەتتىڭ اگەنتى رەتىندە ارەكەت ەتەتىنىن ايتىپ وتكەن ءجون. ءبىز ۇلتتىق قوردان ترانسفەرتتەردى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە اۋدارامىز, ال ول اقشانى ءارى قاراي بيۋدجەتتىك باعدارلامالاردىڭ اكىمشىلەرى يگەرەدى. بولىنەتىن اقشا كولەمى قارجى مينيسترلىگى سۇراعان ترانسفەرت كولەمىنە بايلانىستى. ترانسفەرت كولەمىنىڭ ۇلعايۋى – ۇكىمەت قۇزىرەتىندەگى ماسەلە.
مەملەكەت باسشىسى بىرنەشە رەت ايتىپ وتكەندەي, ۇلتتىق قوردىڭ جيناقتاۋ فۋنكتسياسى ورىندالۋعا ءتيىس. بۇل ەڭ الدىمەن بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن قاجەت. بيۋدجەت تاپشىلىعىن تولتىرۋ فۋنكتسياسى تەك داعدارىس كەزىندە, ەكونوميكا قۇلدىراعاندا جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ ءۇشىن كەرەك. قازىر ءبىز مۇنداي تاپشىلىقتىڭ ءالى دە جوعارى ەكەنىن كورىپ وتىرمىز. ال ونىڭ ورنىن تولتىرۋ جاعىنان قاراساق, بيۋدجەت ۇلتتىق قور ترانسفەرتتەرىنە ايتارلىقتاي تاۋەلدى. قورعا تۇسەتىن جانە ودان الىناتىن قاراجاتتىڭ بالانسى تەرىس كۇيدە قالىپ وتىر. ياعني ودان الىناتىن شىعىس كىرىسىنەن اسىپ تۇسەدى. ءدال قازىرگى جاعدايدا ۇلتتىق قور قاراجاتىن كوبەيتىپ وتىرعان جالعىز فاكتور – ينۆەستيتسيالىق كىرىس. بيىلعى توعىز ايدا ول 10,27% نەمەسە 6,16 ملرد اقش دوللارىنا جەتتى. ينۆەستيتسيالىق كىرىس ەسەبىنەن ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرى جىل باسىنان بەرى 4,5%-عا ءوسىپ, 62,7 ملرد دوللارعا جەتتى.
شىنىندا دا, ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانكتىڭ الدىندا 2030 جىلعا قاراي ۇلتتىق قور اكتيۆتەرىن 100 ملرد اقش دوللارىنا دەيىن جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. وسى ماقساتتى ورىنداۋ ءۇشىن قوردان قاراجات الۋ ءتارتىبىن قاتاڭداتۋ قاجەت. ەگەر الداعى بىرەر جىل ىشىندە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت كىرىسىن كوبەيتۋگە بايلانىستى جۇيەلى جۇمىس ىستەلمەسە, ۇلتتىق قوردان الىناتىن قاراجات كولەمى ازايمايدى دەگەن قاۋىپ بار. قازىر پارلامەنتتە سالىق كودەكسى قارالىپ جاتىر. ءبىز ونى بيۋدجەت كىرىسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن اسا ماڭىزدى قۇجات دەپ ەسەپتەيمىز. جاڭا سالىق كودەكسى مەملەكەتتىڭ بيۋدجەتىن تەڭدەستىرۋدە ءتيىمدى قۇرال بولۋى كەرەك.
– ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ بىرىڭعاي QR-كود جۇيەسىن ەنگىزۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. قارجى مەكەمەلەرى بۇل باستامانى قالاي قابىلدادى؟ بىرىڭعاي QR-كود ەنگىزۋ قارجى نارىعىنا قانداي پايدا اكەلەدى؟
– مۇنى بىرىڭعاي جۇيە دەۋگە كەلمەيدى. مۇنى ءتۇرلى بانكتەردىڭ QR-كودىن ءوزارا قابىلداپ, وقيتىن جۇيە دەگەن دۇرىسىراق. ءيا, قازىر ۇلتتىق بانك ينفراقۇرىلىمىنىڭ نەگىزىندە بانكارالىق QR تولەمدەر جۇيەسى قۇرىلىپ جاتىر. بۇل جۇيە بۇكىل ەلگە, بارلىق نارىق قاتىسۋشىسىنا جانە ولاردىڭ كليەنتتەرىنە ارنالعان. ونى ەنگىزۋ بانكتەردىڭ تولەم مۇمكىندىگى مەن قىزمەت كورسەتۋ اياسىن كەڭەيتەدى, ولاردىڭ كليەنتتەرىنە كەز كەلگەن بانكتەر اراسىندا بانكارالىق QR-تولەمدەردى قابىلداۋعا جانە جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. بۇل تولەم نارىعىنداعى باسەكەلەستىكتى ارتتىرىپ, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا جول اشادى.
بۇل – كۇردەلى تەحنيكالىق تەتىك. دەگەنمەن بانكتەر بۇل باستامانى وڭ باعالادى. قازىر جۇيە تەحنولوگيالىق تۇرعىدان جۇمىسقا دايىن, نارىق قاتىسۋشىلارىمەن بىرگە بيزنەس-ۇدەرىستەردى تالقىلاپ, تەحنيكالىق ينتەگراتسيالاۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ, بانكتەر جول كارتاسىنا سايكەس جۇيەگە قوسىلىپ جاتىر. قىزمەت 2024 جىلدىڭ اياعىنا دەيىن ىسكە قوسىلادى, ال نارىق قاتىسۋشىلارى ءوز كليەنتتەرى ءۇشىن ونىڭ اياسىن 2025 جىلدان باستاپ كەڭەيتە باستايدى.
– Open Banking جۇيەسى انە-مىنە دەگەنشە قولدانىسقا ەنەتىن سياقتى. الايدا بۇل بانكتەرگە قاۋىپ ءتوندىرۋى مۇمكىن سياقتى كورىنەدى. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جۇيە شاعىن بانكتەرگە ءتيىمدى بولادى, ال نارىقتاعى ۇلەسى ايتارلىقتاي ءىرى ويىنشىلار ونى ەنگىزۋگە ق ۇلىق تانىتپاۋى مۇمكىن. جالپى, وسى ماسەلەگە قاتىستى بانك سەكتورىنداعى احۋال قانداي؟
– تسيفرلىق قارجىلىق ينفراقۇرىلىم جوبالارىن ىسكە اسىرۋداعى باستى مىندەتتىڭ ءبىرى – بارلىق تاراپقا دا بىردەي, تەڭ جاعداي جاساۋ. تسيفرلىق ينفراقۇرىلىم قارجى نارىعىنداعى بارلىق قاتىسۋشى – شاعىن, ورتا جانە ءىرى بانكتەردىڭ مۇددەسىن ەسكەرەدى. ول, ەڭ الدىمەن, كليەنتتەرگە, ياعني ازاماتتارعا جانە بيزنەسكە باعدارلانادى. Open API مەن Open Banking پلاتفورمالارى قاتىسۋشىلار اراسىندا قولجەتىمدى جانە اشىق ىنتىماقتاستىق ورناتۋ ارقىلى قارجى نارىعىن باسەكەلەستىككە ىنتالاندىرادى جانە تۇتىنۋشىعا ىڭعايلى ينتەرفەيستە جاقسارتىلعان سەرۆيستەردى قۇرۋعا جول اشادى. پلاتفورمادا قولدانىلاتىن ستاندارتتاردىڭ ارقاسىندا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر كليەنتتەردىڭ جەكە جانە قارجىلىق دەرەكتەرىن قاۋىپسىز الماسادى, سونداي-اق بانك وپەراتسيالارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن كليەنت دەرەكتەرىنىڭ قورعالۋىنا كەپىل بولادى. وسىلايشا, Open API-ءدى ەنگىزۋ نارىق قاتىسۋشىلارى اراسىنداعى ءوزارا بايلانىستى جەڭىلدەتۋگە, جاڭا ساپالى تولەم سەرۆيستەرى مەن قىزمەتتەرىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازىر اشىق بانكينگ كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇيەلى تۇردە دامىپ جاتىر. اشىق بانكينگ تە ينفراقۇرىلىم سياقتى نارىق قاتىسۋشىلارىمەن بىرلەسە وتىرىپ جۇمىس ىستەپ, داميدى. بانكتەر ءوز تۇتىنۋشىلارىنا كورسەتىلەتىن قىزمەت دەڭگەيىن جاقسارتۋعا, جاڭا سەرۆيس قۇرۋعا ۇمتىلىپ, يننوۆاتسياعا اشىق ەكەندەرىن بايقاتا باستادى.
– مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا بانك تۋرالى زاڭ قابىلداۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. وسىعان بايلانىستى اكتسيونەرلەرگە ديۆيدەندتەرگە تەڭدەستىرىلگەن سالىق سالۋ, كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىن 20%-دان 25%-عا دەيىن كوتەرۋ, سونداي-اق قۇرىلتايشىلاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ناقتىلاۋ سياقتى ماسەلەلەر تۋىندادى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بانك تۋرالى جاڭا زاڭدى ءتيىمدى ءارى تۇراقتى ەتۋ ءۇشىن قانداي ماسەلەلەر نازاردان تىس قالماۋ قاجەت؟
– بانك سەكتورىنا سالىق سالۋعا كەلەر بولساق, كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىنىڭ ديففەرەنتسيالدى مولشەرلەمەلەرىن ەنگىزۋ, مەملەكەتتىك باعالى قاعازداردان تۇسكەن كىرىسكە سالىق سالۋ جانە باسقا دا وزگەرىستەر جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسىندا قاراستىرىلعان. قازىر جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسى ماجىلىستە تالقىلانىپ جاتىر. ءبىز بيۋدجەتكە پايدالى بولۋى ءۇشىن بانكتەرگە سالىق سالۋدى قايتا قاراۋ ورىندى دەپ ەسەپتەيمىز. بۇل رەتتە تاراپتاردىڭ بىرىنە جاقتاس بولۋ ورىنسىز. ياعني مەملەكەت پەن قارجى نارىعىنىڭ مۇددەسىن بىردەي ساقتاۋ قاجەت.
جاڭا سالىق كودەكسى جوباسىندا بارلىق قارجى جانە تولەم قىزمەتى بويىنشا قوسىلعان قۇن سالىعى جەڭىلدىكتەرىن الىپ تاستاۋ قاراستىرىلىپ وتىر, ونى جاقتاۋعا بولادى. سونىمەن قاتار تەك بۋكمەكەرلىك ۇيىمدار مەن بانك قىزمەتىنە سالىناتىن كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىن 25%-عا دەيىن ءوسىرۋ تۋرالى باستامانى قولدامايمىز. جالپى, ءبىز بانك سەكتورىنداعى كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعى مولشەرلەمەسىن كوتەرۋگە قارسى ەمەسپىز, تەك مۇنداي جاعدايدا مولشەرلەمە باسقا دا تابىسى جوعارى ەكونوميكا سالالارىندا دا قولدانىلۋى كەرەك. بانك سەكتورى ويىن بيزنەسىمەن تەڭەستىرىلسە, بانك سەكتورى بۇل شەشىمدى ورىندى سىنعا الادى. سەبەبى مۇنداي قادام ەلىمىزدىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن تومەندەتۋى مۇمكىن. بۇدان بولەك, كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ ەكونوميكانى نەسيەلەۋگە بولاتىن اينالىمداعى قاراجاتىن مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارعا سالىپ, تابىس تابۋدان الشاقتاۋ ماقساتىندا, ۇلتتىق بانكتىڭ نوتالارى بويىنشا تۇسەتىن تابىسقا سالىق سالىناتىن بولدى. مۇنداي تەتىكتى قارجى مينيسترلىگى مەن جەرگىلىكتى اقتارۋشى ورگاندار شىعاراتىن مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارعا دا قولدانعان ءجون. سەبەبى بانكتەر بيزنەسكە نەسيە بەرۋدى ۇلعايتپاي, ۇلتتىق بانك نوتالارىنىڭ ورنىنا باسقا مەملەكەتتىك باعالى قاعازداردى ساتىپ الىپ, تابىس تاۋىپ وتىر. ولار ءۇشىن بۇل ءتيىمدى, ويتكەنى نەسيە بەرۋ قىزمەتى ءۇشىن سالىق تولەۋ كەرەك, ال, ۇكىمەتتىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارىن ساتىپ الۋ – ەش تاۋەكەل تۋعىزبايدى, جانە وعان سالىق سالىنبايدى. سوندىقتان مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارعا سالىق ماسەلەسىن رەتتەۋ كەرەك دەپ سانايمىز. بانك سالاسىن رەتتەيتىن جاڭا زاڭعا قاتىستى ايتار بولسام, ۇلتتىق بانك قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىمەن بىرلەسىپ وسى زاڭدى ازىرلەۋدى باستاپ كەتتى. قازىر ونىڭ قۇرىلىمى مەن ەنگىزىلۋى مۇمكىن جاڭا تەتىكتەر تالقىلانىپ جاتىر.
قازىر قولدانىپ جۇرگەن بانكتەردى رەتتەيتىن زاڭناما بىرنەشە زاڭنان تۇرادى: بانكتەر جانە بانك قىزمەتى تۋرالى, تولەمدەر جانە تولەم جۇيەلەرى تۋرالى, جىلجىمايتىن م ۇلىك يپوتەكاسى تۋرالى, قارجى نارىعى مەن قارجى ۇيىمدارىن مەملەكەتتىك رەتتەۋ, باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ تۋرالى جانە تاعى باسقالار. زاڭناما تالاپتارىن وڭتايلاندىرۋ ماقساتىندا بىرنەشە زاڭدى ءبىرتۇتاس بانك زاڭىنا بىرىكتىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. بانك تۋرالى جاڭا زاڭ بانك سالاسىنداعى تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن تسيفرلاندىرۋدى رەتتەۋگە باسىمدىق بەرە وتىرىپ ازىرلەنەدى دەپ قازىردەن-اق ايتۋعا بولادى. قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ قارجى تەحنولوگياسى كومپانيالارىنىڭ – قارجى, كۋرەر, دەلدال جانە تسيفرلىق قىزمەتتەر سالاسىندا قىزمەت كورسەتەتىن ەلەكتروندىق ساۋدا الاڭدارى مەن ينتەرنەت-پلاتفورمالار كاپيتالىنا كوبىرەك ارالاسۋىنا جول اشۋ مۇمكىندىگى قارالادى.
قولدانىستاعى زاڭنامادا تسيفرلىق قارجى اكتيۆتەرى ۇعىمى مەن ولاردى رەتتەۋ, سونداي-اق قارجى نارىعى قاتىسۋشىلارى مەن احقو اراسىنداعى قارجىلىق قىزمەت كورسەتۋ سالالارىنىڭ ارا جىگىن اجىراتۋ ماسەلەسى قاراستىرىلماعان. بۇل ماسەلەلەر دە جاڭا زاڭ اياسىندا ەسكەرىلەدى. تسيفرلاندىرۋدىڭ وزىق تەحنولوگيالارىن, سونىڭ ىشىندە جاساندى ينتەللەكتتى جانە ۇلكەن دەرەكتەردى تالداۋ نەگىزىندە شەشىم قابىلداۋ الگوريتمدەرىن ەنگىزۋ, سونداي-اق بازالىق جانە امبەباپ ليتسەنزيالار جۇيەسىن ەنگىزۋ مۇمكىندىگىن تالقىلاپ جاتىرمىز. ليتسەنزيالاردى بۇلايشا ءبولۋ, رەتتەۋ دەڭگەيىن ليتسەنزيا تۇرىنە قاراي پرۋدەنتسيالىق نورماتيۆتەرگە سايكەس انىقتاۋدى كوزدەيدى. وسى جانە باسقا دا باستامالاردى قارجى نارىعىنا قاتىسۋشىلارمەن تالقىلاپ جاتىرمىز. ءبىز ءاردايىم اشىقپىز جانە قارجى قاۋىمداستىعىنىڭ بارلىق ۇسىنىسىن قاراۋعا دايىنبىز.
– سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى ءالى دە شەشىلمەگەنىن, بۇل ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى تەجەيتىنىن جانە ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىنىن ايتتى. پرەزيدەنت ۇكىمەت پەن ۇلتتىق بانككە ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋدى ىنتالاندىرۋ ءۇشىن بانكتەردىڭ ينۆەستيتسياسىن ارتتىرۋعا ارنالعان وڭتايلى شەشىمدەر ازىرلەۋدى تاپسىردى. بۇل باعىتتا قانداي جۇمىس اتقارماقسىزدار؟
– ۇلتتىق بانك اگەنتتىكپەن (قنردا) بىرلەسىپ, بانكتەردىڭ ەكونوميكانى, سونىڭ ىشىندە شاعىن جانە ورتا بيزنەستى كرەديتتەۋ قارقىنىن ارتتىرۋ ماقساتىندا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. قىركۇيەكتە بانكتەرمەن وتكەن كەزدەسۋدە ەنەرگەتيكا سەكتورىنداعى جانە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىقتاعى ينفراقۇرىلىمدىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى قارالدى. كەزدەسۋ ناتيجەسىندە تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىلەرىن قارجىلاندىرۋداعى ءتيىمدى تەتىكتەردى ازىرلەۋ بويىنشا جۇمىستى باستاپ كەتتىك.
قازىر مەملەكەتتىك ورگاندار ەكونوميكانى نەسيەلەۋدى ارتتىرۋ بويىنشا بۇعان دەيىن قابىلدانعان شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءىسىن جالعاستىرىپ جاتىر. سونىڭ ىشىندە سينديكاتتالعان كرەديتتەۋدى دامىتۋ, وڭدەۋ ونەركاسىبى مەن اگروونەركاسىپ كەشەنىندەگى جوبالاردى قارجىلاندىرۋدى بىرىكتىرۋ, بانكتەر مەن كرەديتتىك بيۋرولاردىڭ مەملەكەتتىك دەرەكتەر بازاسىمەن ينتەگراتسيالانۋى بار. بۇل قىزمەتتەردىڭ تسيفرلانۋىنا, بانكتەردىڭ شىعىنىن ازايتۋعا, قارىز الۋشىلاردىڭ كرەديت تاۋەكەلىن باعالاۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا جانە ناتيجەسىندە كرەديت ونىمدەرىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋعا جول اشادى. كاسىپكەرلەردى كرەديتتەۋ ءۇشىن ۇلتتىق بانك زەينەتاقى اكتيۆتەرىن بجزق-دان بانكتەردىڭ وبليگاتسياسىنا ينۆەستيتسيالايدى. بۇل ينۆەستيتسيالاردى 2024-2025 جىلدار ارالىعىندا نارىق شارتتارى بويىنشا جالپى سوماسى 500 ملرد تەڭگەگە دەيىن جەتكىزۋ جوسپاردا بار. وسىنداي جولمەن تارتىلعان قاراجاتتى بانكتەر ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى قارجىلاندىرۋعا جۇمساۋعا بولادى. بۇل بانكتەرگە دە, ودان قارىز الۋشىلارعا دا ءتيىمدى بولادى دەپ سانايمىز.
ناقتى جوبالارعا كەلسەك, قازىر 119,1 ملرد تەڭگەگە ەكى بانكتىڭ وبليگاتسيالارى ساتىپ الىندى. اتاپ ايتار بولساق, پاۆلودار وبلىسىنداعى ەكىباستۇز 1-ماەس-ءتى جاڭعىرتۋ جوباسىن قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 39,1 ملرد تەڭگەگە «Halyk Bank» وبليگاتسيالارى ساتىپ الىندى. سونداي-اق اتىراۋ وبلىسىندا مۇناي-سەرۆيس قىزمەتىن كورسەتۋگە ارنالعان جابدىقتار, قاراعاندى قالاسىندا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن وراۋعا ارنالعان جابدىقتار, استانا قالاسىندا جەكەمەنشىك مەكتەپ سالۋ جانە باسقا دا جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن 80 ملرد تەڭگە «RBK بانكىنىڭ» وبليگاتسيالارىنا جۇمسالدى.
– ۇلتتىق ۆاليۋتا مەرەكەسى – ەل تاريحىنداعى ايتۋلى كۇن. وتكەنگە قارايلاساق, ەل ەكونوميكاسى دا, ۇلتتىق ۆاليۋتامىز دا ءتۇرلى قۇلدىراۋ مەن سامعاۋدى وتكەردى. سونىڭ ىشىندە ەڭ ماڭىزدى دەگەن كەزەڭدەرگە توقتالىپ وتە الاسىز با؟
– باستى وقيعا – 1993 جىلعى 15 قاراشادا ۇلتتىق ۆاليۋتامىز – تەڭگەنىڭ اينالىمعا شىعۋى. بۇل وتاندىق قارجى نارىعىنىڭ قالىپتاسىپ, ءارى قاراي دامۋىنداعى العىشارت بولدى. تاۋەلسىز اقشا-نەسيە ساياساتىن جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. 1990-جىلدارى مونەتارلىق تارگەتتەۋ رەجىمى جۇمىس ىستەدى. ول جالپى ماكروەكونوميكانى تۇراقتاندىرۋ كەزەڭىندە وتە جوعارى بولعان گيپەرينفلياتسيانى اۋىزدىقتاۋعا مۇمكىندىك بەردى. الايدا 2000 جىلدارى ينفلياتسيا تومەن بولعاندا, مۇنداي رەجىم ءتيىمسىز بولىپ قالدى. ەكىنشى ماڭىزدى كەزەڭ – 2000 جىلدان باستاپ ۆاليۋتا باعامى ماڭىزدى ءرول اتقارعان اقشا-نەسيە ساياساتى رەجىمىنىڭ كۇشىنە ەنۋى. بۇل رەجىم ەكونوميكا قارقىندى دامىپ, مۇناي باعاسى قولايلى بولعان كەزدە ينفلياتسيانى تومەن دەڭگەيدە بولدى. الايدا ول جاپپاي تەپە-تەڭدىكتىڭ بۇزىلۋىنا الىپ كەلدى جانە سىرتقى شوكتارعا جەتكىلىكتى تۇردە يكەمدى بولا المادى.
ءۇشىنشى ماڭىزدى كەزەڭ 2015 جىلى ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋ رەجىمىن ەنگىزگەندە باستالدى. بۇل اقشا-نەسيە ساياساتى رەجىمى الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە قابىلدانعان ستاندارتتارعا ساي كەلەدى. وسى رەجىم ارقاسىندا ءبىز وزگەرمەلى باعام جاعدايىندا ينفلياتسيانى تومەن ءارى تۇراقتى دەڭگەيدە ۇستاپ تۇرۋعا كۇش سالۋعا, ىقتيمال سىن-قاتەرلەرگە جەدەل جاۋاپ بەرۋگە مۇمكىندىك الدىق. ينفلياتسيالىق تارگەتتەۋدىڭ اجىراماس بولىگى سانالاتىن ەركىن وزگەرمەلى ۆاليۋتا باعامى سىرتقى سوققىلاردى رەتتەيتىن تابيعي تۇراقتاندىرۋشى ءرولىن اتقارادى. بۇل ەكونوميكاداعى بالانستىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەي, قۇبىلمالى احۋالعا تەز بەيىمدەلۋگە جول اشادى.
– ۇلتتىق ۆاليۋتامىزدىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنداعى تاعى ءبىر ماڭىزدى كەزەڭ – تسيفرلىق تەڭگەنىڭ اينالىمعا ەنگەنى. ول جوبا رەسمي تانىستىرىلىپ, ىسكە قوسىلعانىنا ءبىر جىل ءوتتى. وسى ۋاقىت ىشىندە قانداي ناتيجە بايقالادى؟
– تسيفرلىق تەڭگەنى شىعارۋ, پيلوتتىق توپقا قاتىسقان بانك كليەنتتەرى اراسىندا تولەم جۇرگىزۋ, سونىڭ ىشىندە تولەم كارتالارىن پايدالانۋ اپروباتسيادان ءوتتى. سونداي-اق مەكتەپ اسحانالارىمەن ەسەپ ايىرىسۋ ءۇشىن تسيفرلىق ۆاۋچەرلەردى قولدانۋ بويىنشا پيلوتتىق جوبا ىسكە قوسىلدى. تسيفرلىق تەڭگە اقىرىنداپ كۇندەلىكتى قولداناتىن قولما-قول جانە قولما-قول اقشاسىز قاراجاتتى بىرىكتىرەتىن قۇرالعا اينالىپ كەلەدى. ماسەلەن, قازىر تسيفرلىق تەڭگە ۇلتتىق قوردان ينفراقۇرىلىم جوبالارىنا قاراجات بولۋدە قولدانىلادى. وسىلايشا, باعدارلامالاناتىن تسيفرلىق تەڭگەلەر «دوستىق-مويىنتى» تەمىرجول ۋچاسكەسىنىڭ قۇرىلىسىنا باعىتتالادى. سونىمەن قاتار اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا بولىنەتىن مەملەكەتتىك سۋبسيديالاردى تسيفرلىق تەڭگەمەن بەرۋ جوباسى دا قولعا الىندى. وسى سياقتى جوبالاردىڭ جالپى قۇنى 200-250 ملرد تەڭگە كولەمىندە ىسكە اسىرىلادى دەپ بولجانىپ وتىر.
تسيفرلىق تەڭگە اقشانىڭ دۇرىس ماقساتقا جۇمسالۋىنا جاعداي جاسايدى. مىسالى, اۋىلداعى مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى تسيفرلىق تەڭگەمەن قارجىلاندىرىلسا, ول اقشانى قۇرىلىستى اياقتاماي شەتەلگە شىعارىپ الۋعا نەمەسە باسقا ماقساتقا جۇمساپ قويۋعا بولمايدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, «تسيفرلىق تەڭگەنىڭ» ەنگىزىلۋى كولەڭكەلى ەكونوميكانى ازايتۋعا, جەمقورلىقتىڭ الدىن الۋىنا ۇلكەن سەپتىگىن تيگىزەدى. سول سەبەپتى, كوپتەگەن جوبانى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ۆەدومستۆومەن بىرلەسىپ جۇزەگە اسىرامىز.
تسيفرلىق تەڭگە 2025 جىلى تولىقتاي ىسكە قوسىلادى. ەلىمىزدىڭ ءاربىر ازاماتى وسى يننوۆاتسيالىق جوبانى پايدالانا الادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
– سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
اڭگىمەلەسكەن – اباي ايماعامبەت
