تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ قىزمەتتىك كەزەڭدەرىن شارتتى تۇردە: تاشكەنتتىك, ماسكەۋلىك, موڭعوليالىق دەپ ءبولىپ قارايتىن بولساق, 1926 جىلدىڭ 31 مامىر ايىندا رسفسر حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىنە تاعايىندالىپ, 1937 جىلى مامىر ايىندا كيسلوۆودسكىدە «حالىق جاۋى» رەتىندە جازىقسىز تۇتقىنعا الىنىپ, 1938 جىلى اتىلعانعا دەيىنگى 11 جىلدىق مەملەكەتتىك اسا جوعارى لاۋازىمدىق قىزمەت اتقارعان ۋاقىتتاعى ىستەگەن جۇمىستارىنا تىكەلەي بايلانىستى اسا باي ءارى مول قۇجاتتار دەستەسى بۇلار رەسەيدىڭ ءارتۇرلى ارحيۆىندە ساقتاۋلى. ولاردىڭ نەگىزگى بولىگىن ماسكەۋلىك تۇرارتانۋشى, پروفەسسور ۆ.م.ۋستينوۆ رىسقۇلوۆ تۋرالى عىلىمي ەڭبەكتەرىن جازۋ بارىسىندا ىزدەپ, تاۋىپ, پايدالانىپ, عىلىمي اينالىمعا تۇسىرگەن ەدى. الايدا شاڭ باسىپ جاتقان ماتەريالدار از ەمەسىن ماسكەۋلىك عالىم دا اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.
ت.رىسقۇلوۆ رسفسر حالكومكەڭەسى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى قىزمەتىمەن قاتار, باسقا دا شارۋاشىلىق پەن كوميتەتتەردىڭ جۇمىسىنا جەتەكشىلىك ەتتى. سونىڭ ىشىندە كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق باس باسقارماسىنا (1930–1931), ەكسپەرتتىك كەڭەس پەن قوعامدىق تاماقتانۋعا كومەكتەسۋ كەڭەسىنە (1930–1934), رسفسر-ءدىڭ ەكوسو جانىنداعى ۇساق ونەركاسىپ جانە كاسىپشىلىك كووپەراتسيا كوميتەتىنە (1932–1934) باسشىلىق ەتتى. وسى سالالارعا قاتىستى ت.رىسقۇلوۆ كوتەرگەن ماسەلەلەر بويىنشا قۇجاتتار قولىمىزدا جوق. ال بۇل قۇجاتتار رىسقۇلوۆ قىزمەتىنىڭ كوپ قىرلارىن اشا تۇسەدى.
ت.رىسقۇلوۆقا قاتىستى اسا ماڭىزدى ارحيۆ قۇجاتتارىنىڭ ىشىندە ونىڭ 1926 جىلى ماسكەۋدە وتكىزگەن ۇلت وكىلدەرىنىڭ جەكە كەڭەسى, بۇل V بەيرەسمي ۇلت كەڭەسى اتالعان جيىن ماتەريالدارىن ماسكەۋلىك تۇرارتانۋشى ۆ.م.ءۋستينوۆتىڭ كومەگىمەن 1990 جىلدارى ەداۋىر قارجىعا ساتىپ العان بولاتىنبىز.
ت.رىسقۇلوۆ ءوزى تىكەلەي اتسالىسىپ وتكىزگەن كەڭەس – كسرو مەملەكەتى ىدىراعانعا دەيىن قۇپيا ساقتالىپ كەلدى, ەشكىمنىڭ دە پايدالانۋعا مۇمكىندىگى جوق بولاتىن. مىنە, وسى قۇجاتتار توپتاماسى نەگىزىندە, كەزىندە ءبىز عاپپار مايماقوۆپەن بىرلەسىپ, 1999 جىلى «سانات» باسپاسىنان «قۇپيا كەڭەستەر» دەگەن اتپەن كولەمى 20 باسپا تاباق ەڭبەك جازىپ جاريالادىق. وعان العىسوزدى اكادەميك كەڭەس نۇرپەيىسوۆ جازدى.
بۇل – رىسقۇلوۆتىڭ قاي ماسەلەنى بولسىن باتىل, ەشكىمنىڭ الدىندا تايساقتاماي, اشىق قوياتىن ءپرينتسيپتى قايراتكەر ەكەنىن كورسەتەتىن بىردەن-ءبىر قۇجات. ۇلت ماسەلەسى, اسىرەسە, كسرو-دا اسا كۇردەلى شەتىن ماسەلە بولاتىن, سەبەبى بۇرىن وتار ەل بولىپ كەلگەن, وتارشىلدىقتىڭ قامىتىنان ۇزاق ۋاقىت ارىلا الماعان, ەزىلگەن, دامۋ جاعىنان ارتتا قالىپ قويعان حالىقتار كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن, رەسەي پاتشالىعىنىڭ كەمسىتۋشىلىك ساياساتىنان بىردەن ارىلا العان جوق. وسىنداي جاعدايدا ت.رىسقۇلوۆ, سونداي-اق باسقا دا ۇلت رەسپۋبليكالارىنىڭ تاريح ساحناسىنا كوتەرىلگەن قايراتكەرلەرى ءوز ۇلتىنىڭ ساياسي-الەۋمەتتىك, رۋحاني بوستاندىققا قول جەتكىزۋى جولىندا ايانباي كۇرەستى, اسىرەسە ەكونوميكالىق جاعىنان ارتتا قالعان رەسپۋبليكالارعا مۇنى بىردەن ەڭسەرۋ, ىسكە پراكتيكالىق تۇرعىدان ورنىقتىرۋ وڭايعا تۇسپەدى.
ت.رىسقۇلوۆ زورلىق-زومبىلىقتى, ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىكتى ءوز كوزىمەن كورىپ, ادىلەتسىزدىكتى ءومىر جولى مىسالىنان ايقىن سەزىندى. ول ءۇشىن حالقىن ساياسي بوستاندىققا جەتكىزۋ – باستى ماقسات بولدى, وسى جولدا ءومىر بويى كۇرەستى. ول وسكەن قوعامدىق ورتا, ناسىلدىك كەمسىتۋشىلىك, ۇلت ماسەلەسىن تەرەڭىرەك ءارى جان-جاقتى زەرتتەپ بىلۋگە, اينالىسۋعا ءماجبۇر ەتتى.
ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ت.رىسقۇلوۆ وتكىزگەن ۇلت وكىلدەرىنىڭ جەكە كەڭەسى ۇلت ماسەلەسىنە بايلانىستى شەشىلمەي جاتقان وزەكتى ماسەلەلەردى جان-جاقتى قاراستىرۋدا, ساياسي, ەكونوميكالىق, كونستيتۋتسيالىق تۇرعىدان تاريحي تاعىلىمى وتە مول. وداقتا V ۇلتتىق كەڭەس شاقىرۋ قاجەتىن بارىنشا باتىل كوتەردى. ۇلت ماسەلەسىنىڭ شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقانى اشىق ايتىلىپ, ورىن الىپ وتىرعان كەلەڭسىزدىكتەر بارىنشا وبەكتيۆتى تۇردە قامتىلدى. ستالينگە ۇلت ماسەلەسىن بۇلاي قويۋ ارينە ۇنامادى, سەبەبى كەڭەستە سويلەگەن قايراتكەرلەر ءستاليننىڭ ۇلت ساياساتىن اشىق سىنعا الدى. كەڭەس ماتەريالدارى ورتالىقتىڭ, دۇرىسى ءستاليننىڭ نۇسقاۋىمەن اۆتونوميالى رەسپۋبليكالاردا تالقىلانىپ, وندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر جوققا شىعارىلدى. رىسقۇلوۆ جانە ونىڭ توڭىرەگىندەگى كەڭەسكە قاتىسقان قايراتكەرلەردىڭ ءىس-ارەكەتىن جونسىزدىك, قاتە دەپ تانۋ, ۇلت وكىلدەرى ورىنسىز شاقىرىلعان دەپ ساناۋ, ولاردى قاتەلىك جاسادى دەپ ايىپتاۋ ناۋقانىنا اينالدى.
قازاقستان, تاتارستان جانە تاعى باسقا دا اۆتونوميالى رەسپۋبليكالاردا رىسقۇلوۆ وتكىزگەن كەڭەس تالقىلانىپ, ايىپتالدى, ءتىپتى اشىقتان اشىق قارالاندى. زيانىنان باسقا پايداسى جوق دەپ باعالاندى. قازاقستان ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى تۋرا وسىنداي پوزيتسيادا, جەكە كەڭەستى, ونى وتكىزۋشىلەردى سىنعا الىپ, ساياسي ايىپ تاقتى. ول قارالاۋ كەڭەسىنە نەگىزىنەن بەلگىلى قازاق قايراتكەرلەرىن پايدالاندى, سولاردىڭ اۋزىمەن كەڭەس كوتەرگەن ماسەلەلەردى ايىپتاپ, جوققا شىعاردى.
ورتالىق ت.رىسقۇلوۆتى مورالدىق-پسيحولوگيالىق تۇرعىدان ساعىن سىندىرىپ, يلەپ العىسى كەلدى, جەكە كەڭەستى, ونى ۇيىمداستىرۋشىلاردى جاپپاي قارالاۋ – سونىڭ ايقىن ناتيجەسى. بوركەمىك قايراتكەر بولسا, بىرنەشە اۆتونوميالى بىرلەستىكتەردىڭ ادىلەتسىز, وبەكتيۆسىز, ورىنسىز قارالاۋىن كوتەرە الماي, ساياسي ارەنامەن مۇلدە قوش ايتىسىپ كەتەر ەدى. رىسقۇلوۆ ءستاليننىڭ قاھارىنان بۇگىلىپ قالماي, رۋحى قايتا تۇلەدى. بۇرىنعىدان دا باتىل, دۇنيەجۇزىلىك ماڭىزى بار ماسشتابتى جۇمىستارعا باسشىلىق جاساپ, ءوزىن جاڭا عاسىر بيىگىنەن تۇلعا رەتىندە كورسەتىپ, تانىتا دا, مويىنداتا دا ءبىلدى.
بۇل كەڭەس ماڭىزىن كوپشىلىك وقىرمان تۇگىلى, مامان تاريحشىلاردىڭ ءوزى ءالى دە بىلە بەرمەيدى. 1999 جىلى ءبىزدىڭ ع.مايماقوۆپەن بىرىگىپ شىعارعان كىتابىمىزدىڭ تيراجى نەبارى 2000 دانا. «قۇپيا كەڭەستەر» دەپ اتالاتىن بۇل ەڭبەك كىتاپحانالاردا جوق. كەڭەس قۇجاتتارى ماسكەۋ, سونداي-اق اۆتونوميالى رەسپۋبليكالار ارحيۆىندە ساقتاۋلى. ءبىز وسى ۇلت وكىلدەرىنىڭ جەكە كەڭەسىندەگى قۇجاتتاردىڭ تولىق نۇسقاسىن ساقتاپ كەلەمىز, ونىڭ ءار بەتىنىڭ ەكىنشى جاعىندا «راسسەكرەچەنو» – «قۇپياسىزداندىرىلعان» دەگەن شتامپ بار. ماتەريالدار «قۇپيا» رەتىندە 70 جىلداي ارحيۆتە جاتتى. مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ رۇقساتىمەن عانا پايدالانۋعا بەرىلدى. كەڭەس جۇمىسىنا قاتىسقان قايراتكەرلەردىڭ ءبارى دەرلىك قىزمەتىنەن الىنىپ, شەتتەتىلدى, قۋدالاندى. اسىرەسە قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى كەڭەس جۇمىسىن جوققا شىعارۋعا بار كۇش-جىگەرىن, ءادىس-ايلاسىن ايامادى.
1926 جىلى جەلتوقسان ايىندا قىزىلوردا قالاسىندا گولوششەكين وتكىزگەن كەڭەستىڭ قۇجاتتارى دا رەسپۋبليكا ارحيۆىندە قۇپيا تۇردە ساقتالدى. تاريحشىلار ەڭبەكتەرىندە اتالمادى, ول تۋرالى عالىمدار جاق اشپادى.
ال بۇگىندە تۇراردى داتتاپ, ورىنسىز سىن ايتۋشى سىڭارجاق پىكىردەگى ماماندار دا كەزىندە وداقتى, ورتالىق كوميتەتتى ءدۇر سىلكىنتكەن, ۇرەي تۋعىزعان بۇل كەڭەس جونىندە اۋىزدارىنا قۇم تولتىرىپ العانداي ءۇنسىز. ونىڭ باستى سەبەبى مىناۋ: 1923 جىلعى ۇلت ماسەلەسىنە ارنالعان ءىV كەڭەستەن كەيىن, 1926 جىلى «رسفسر-ءدىڭ, رسفسر قۇرامىنداعى اۆتونوميالى رەسپۋبليكالاردىڭ قۇرىلىسى» تۋرالى ۆكپ(ب) وك ساياسي بيۋروسى كوميسسياسى قۇرىلدى, ماقساتى اۆتونوميالى بىرلەستىكتەردىڭ مەملەكەتتىك قۇرىلىسىن دامىتۋ, ورتالىقپەن اراقاتىناستى ناقتىلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بولاتىن. كوميسسيا مەملەكەتتىك قۇرىلىستىڭ كوپتەگەن سالاسى بويىنشا جۇمىس ىستەدى. مىنە, ءوزى دە كالينين باسشىلىق ەتكەن وسى كوميسسيانىڭ مۇشەسى ت.رىسقۇلوۆ ساياسي بيۋرو قۇرعان كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا قاجەتتى ماتەريالداردى ۇلت وكىلدەرىنەن الۋ ماقساتىمەن ەكى كۇنگە سوزىلعان جيىندى شەبەر پايدالانا ءبىلدى. كەڭەستى وتكىزۋ تۋرالى كالينينمەن كەلىسىپ تە الدى. الايدا يگى ماقسات كوزدەگەن ۇلت وكىلدەرىنىڭ كەڭەسىنە ىلە مۇلدە تەرىس باعا بەرىلدى. كەڭەستى, وندا تالقىلاناتىن ماسەلەلەردى عىلىمي, قۇقىقتىق نەگىزدە جوعارى دەڭگەيدە وتكىزۋدى, قۇجاتتاردى قىسقا مەرزىمدە دايارلاپ ءبىتىرۋدى, ولاردىڭ پارتيالىق تۇرعىدان ساياسي ساۋاتتى ازىرلەنۋىن رىسقۇلوۆ وتە شەبەر قامتاماسىز ەتە الدى. جەكە كەڭەس قۇجاتتارى, ونىڭ ستەنوگرامماسى وتە ساۋاتتى جاسالىنعان, مۇنداي ماتەريالدار, ارينە, سيرەك ءارى عىلىمي سيپاتى دا جوعارى. ۇلت ماسەلەسىنە قاتىستى كوپتەگەن وتكىر پروبلەمالاردى وسى جيىندا تۇرار اشىق كوتەرىپ, تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ساياسي ءتۇيىنىن وبەكتيۆتى شەشە ءبىلۋ جولدارىن ۇسىندى. اسا ماڭىزدى جيىننىڭ كۇن ءتارتىبىن ىرىكتەپ, انىقتاپ بەلگىلەۋدە, كوتەرىلەتىن ماسەلەلەر دەستەسىنە نازار اۋدارۋدا تۇرار ساياسي كەمەلدىك, تەوريالىق دايىندىعى جوعارى مەملەكەت قايراتكەرلەرىنىڭ جاڭا ءتيپتى تۇلعاسىن دا كورسەتە بىلگەنىن ايقىن بايقايسىز. رىسقۇلوۆ ۇلت ماسەلەسىن ەزىلگەن حالىقتار مۇددەسىمەن, حالىقارالىق جۇمىسشى قوزعالىسىمەن بايلانىستىرىپ, مەملەكەتتىك دەڭگەيدە كوتەرە بىلگەن. ول ۇلت ماسەلەسىن تەوريالىق جانە پراكتيكالىق تۇرعىدا تەرەڭ يگەرگەن, تەرەڭ وي تولعايتىن, ىزدەنىمپاز ءارى جان-جاقتى ءبىلىمدى قايراتكەر رەتىندە اشىق مويىندالدى. مۇنى باسا ايتۋ قاجەت.
ۇلت ماسەلەسىنە قاتىستى قوردالانىپ قالعان ماسەلەلەر جيىنتىعى دەر كەزىندە شەشىلىپ وتىرماسا, ۇلتتىق قايشىلىققا, شوۆينيزم مەن ۇلتشىلدىققا الىپ كەلىپ سوعاتىنى ءمالىم. كەز كەلگەن ۇلتتىڭ ساياسي تۇرعىدان تاۋەلسىزدىككە ۇمتىلۋى زاڭدى نارسە, سول جولدا ول كۇرەسەدى, تۇپكى ناتيجەگە قول جەتكىزۋگە ۇمتىلادى. ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى بيلەۋىنە قول جەتكىزۋى, ۇلتتىق كادرلار دايارلاۋعا, مەملەكەتتىك ورگانداردا جۇمىس ىستەيتىن ۇلت ماماندارىن وقىتىپ, جەتىلدىرۋدە زيالىلاردىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. قازاق ەلىندە رىسقۇلوۆ سىندى ۇلت كادرلارىنىڭ كوپتەپ ءوسىپ-جەتىلۋىنە مۇمكىندىكتەردىڭ ەسىگى ايقارا اشىلا بەرمەدى. تۇراردىڭ وتكىزگەن جەكە كەڭەسىنىڭ تۇپكى ماقساتى شاعىن حالىقتاردىڭ, ۇلتتاردىڭ ءوز ەلىن ءوزى باسقارۋىنا قول جەتكىزۋ بولاتىن. ۇلت ماسەلەسى ەڭ ءبىر نازىك ءارى كۇردەلى ماسەلە ەكەنىن تەرەڭ تالداپ, ونى شەشۋ جولدارىن قاراستىرعان قايراتكەر بولدى.
ۇلت ماسەلەسىنىڭ كوپتەگەن پروبلەمالارى ءستاليننىڭ ءوزىن دە سەسكەندىردى. ال ۇلت وكىلدەرىنىڭ جەكە كەڭەسىنە قاتىسۋشىلار 1927 جىلى قازاقستان وداقتاس رەسپۋبليكاعا اينالۋعا ءتيىس دەپ ماسەلە قويدى, كەيبىر اۆتونوميالى وبلىستار, اۆتونوميا رەسپۋبليكا مارتەبەسىنە يە بولۋ كەرەك دەدى. بۇل, ارينە, وتە وتكىر ءارى باتىل قويىلىپ تالاپ ەتىلگەن ماسەلەلەر بولاتىن, ۇلت تاعدىرىن ويلاعان قايراتكەرلەر ءوز ەلىنىڭ وزگە ەلدەرمەن تەرەزەسى تەڭ بولۋىن كوكسەدى.
ت.رىسقۇلوۆتىڭ 1926 جىلعى 12–14 قاراشادا وتكىزگەن ۇلت وكىلدەرىنىڭ جەكە كەڭەسىن تالقىلاپ, قازاقستاندا بىرنەشە كەڭەس وتكىزگەن گولوششەكين ۇيىمداستىرعان جيىن قۇجاتتارى اسا قۇپيا ساقتالعانىنا توقتالدىق.
گولوششەكين وتكىزگەن كەڭەس ماتەريالى «قازولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسى, ۆكپ(ب) باقىلاۋ كوميسسياسىنىڭ تورالقاسى جانە حالىق كوميسسارلارى كەڭەسى مەن قازاق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ 18.ءحىى.1926 جىلعى بىرىككەن جينالىسىنىڭ ستەنوگراممالىق ەسەبى. ۇلت وكىلدەرىنىڭ – بواك-تىڭ جانە كسرو اتقارۋ كوميتەتى مۇشەلەرىنىڭ ماسكەۋ قالاسىندا وتكىزگەن كەڭەسى تۋرالى» دەپ اتالادى. ستەنوگرامما ماتەريالىنىڭ كولەمى – 71 بەت. قۇپيا. قايتارىلۋعا جاتادى. رىسقۇلوۆ, دوسوۆ, كالينين, ستالين, مولوتوۆ, كوسيور, زەلينسكي, حاتاەۆيچ, رىكوۆ جولداستارعا جانە وك حاتشىلارىنا دەپ سيامەن جازىلعان. حاتقا ۆكپ(ب) قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتى بيۋروسىنىڭ حاتشىسى پياتنيتسكيدىڭ قولى قويىلعان.
قازاق ولكەلىك پارتيا كوميتەتىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى گولوششەكين قىزىلوردا قالاسىندا وتكىزگەن جينالىسقا بارىنشا دايارلاندى. نۇرماقوۆ, مىڭباەۆ, يساەۆ, سۇلتانبەكوۆ, جانگەلدين, ق ۇلىمبەتوۆ, لەكەروۆ, ساماتوۆ, جاندوسوۆ, توقجانوۆ, مىرزاعاليەۆ, ياعني ون ءبىر قازاق قايراتكەرى رىسقۇلوۆ وتكىزگەن وسى كەڭەستە ءمۇدىرىپ قالعانداي كورىنەدى. ولاردىڭ ءوز ويىن اشىق بىلدىرە الماعانىندا ءبىر كىلتيپان بار سەكىلدى. گولوششەكيننىڭ ءبىر ءوزى عانا قازاق قايراتكەرلەرىن رىسقۇلوۆقا قارسى ايداپ سالدى. بۇل قازاق ينتەلليگەنتسياسىنىڭ بيلىك باسىندا ءوز پىكىرىن اشىق ايتا الماعان كەزەڭىن كورسەتەدى. جينالىستا ەكى-اق ادام رىسقۇلوۆ وتكىزگەن ۇلت وكىلدەرىنىڭ كەڭەسىن جامانداپ سويلەمەپتى, ونىڭ ءبىرى – مىرزاعاليەۆ بولسا, ەكىنشىسى – جاندوسوۆ بولاتىن.
گولوششەكيننىڭ جيىنى رەسپۋبليكادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەن جەرگىلىكتى قايراتكەرلەردىڭ ءبارىن ىقتىرىپ تاستادى, ونىڭ بۇكىل ءىس-ارەكەتىنەن مەنىڭ ايتقانىممەن جۇرمەسەڭ, سەن دە رىسقۇلوۆتىڭ كەيپىن كيەسىڭ دەگەن سەس جاتتى. ءسويتىپ ت.رىسقۇلوۆ وتكىزگەن جەكە كەڭەس قازاقستان باسشىلىعى تاراپىنان قولداۋ تاپپادى, قايتا بارىنشا قاتە, جاڭىلىس, شالىس قادام, ساياسي قاتەلىك رەتىندە تەرىس باعالاندى.
ال شىن مانىندە تۇرار ۇيىمداستىرىپ وتكىزگەن V جەكە كەڭەس ونىڭ ساياسي-تەوريالىق تۇرعىدان وسكەنىن دە ناقتى بايقاتتى. ول وتكىزگەن جيىن ۇلت ماسەلەسىنىڭ ءىرى تەورەتيگى ەكەنىن زامانداستارىنا مويىنداتتى. تۇرارتانۋشى ماسكەۋلىك عالىم, پروفەسسور ۆ.م.ۋستينوۆ 1995 جىلى الماتىعا كەلگەن ساپارىندا: «تۇرار رىسكۋلوۆ قايراتكەرگە ءتان بارلىق پارامەترلەرى بويىنشا العاندا ستاليننەن كەم ەمەس ەدى, ال ول ۇلت ماسەلەسىنىڭ تەرەڭ بىلگىرى رەتىندە ودان الدەقايدا جوعارى تۇردى. ونىڭ قازاقستانعا ءبىرىنشى باسشى بولىپ كەلە الماۋ سەبەبىنە ءبىز دولبار جاساماي-اق قويايىق», دەگەن-ءدى. «ودان ءارى ءبىر كەزدەرى ءبىر مەملەكەتتىڭ ازاماتتارى بولىپ كەلگەن بىزدەر تاعدىر ەركىمەن ەندى بولەك مەملەكەتتىڭ ازاماتى بولىپ شىعا كەلدىك. ۋستينوۆ تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ 1920 جىلى تۋرتسيك-ءتىڭ توراعاسى قىزمەتىندە تۇرىك رەسپۋبليكاسى, تۇرىك كومپارتياسىن قۇرۋ جونىندەگى شەشىمگە قول جەتكىزىپ, وعان لەنيننىڭ سانكتسيا بەرمەگەنىن ايتا كەلە, قازىرگى رەالدى جاعدايدا 1920 جىلعى ت.رىسقۇلوۆتىڭ كوتەرگەن ماسەلەسى دۇرىس ەدى. وعان لەنين جول بەرگەندە ورتالىق ازيا مەن قازاقستاننىڭ دوڭعالاعى مۇلدەم باسقاشا دوڭگەلەر ەدى. سول كەزدىڭ وزىندە رىسقۇلوۆ كورەگەندىك جاسادى», دەگەن-ءدى ونىڭ ءومىر جولى مەن قىزمەتىن تالداي كەلە. رىسقۇلوۆ لەنيننىڭ الدىنا تۇركىستان رەسپۋبليكاسى تۋرالى جوباسىن قويادى. لەنين مۇقيات تانىسىپ: «نەوبحوديمو, نا موي ۆزگلياد, پروەكت رىسكۋلوۆا وتكلونيت», دەگەن بۇرىشتاما قويعان. وسى بۇرىشتاما كەيىن تۇرار ساياسي قاتە جاسادى دەپ ايىپتاۋعا سەبەپ بولدى. ال بۇل ساياسي قاتە ەمەس, ۇلتتىڭ ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تالابى, دەربەستىگى ءۇشىن كۇرەس بولاتىن.
تۇرار سياقتى حالىقارالىق دەڭگەيدە تانىلعان قايراتكەردى, كوسەمدى تانۋعا قاتىستى قۇپيا بولىپ كەلگەن قۇجاتتار – مول مالىمەت, ماتەريال. ونى دۇرىس سارالاپ, تالداپ بەرىپ, جاس ۇرپاققا تاريحي شىندىقتى بايانداۋ اسا قاجەت.
الايدا ت.رىسقۇلوۆ بۇل جەكە كەڭەسكە بايلانىستى قارالاۋعا ۇشىراسا دا, جازالاۋعا ۇشىراي قويمادى. ارادا ءۇش-ءتورت اي وتپەي جاتىپ-اق تۇرار كەزىندە كەڭەس وداعىندا دنەپروستروي, ۆولگا-دون قۇرىلىسىنان كەيىن ءۇشىنشى قۇرىلىس اتانعان تۇركىستان-ءسىبىر تەمىرجولىن سالۋعا تىكەلەي اتسالىسۋعا تارتىلدى. ول رسفسر حالكومكەڭەسى جانىنان قۇرىلعان «تۇركىستان-ءسىبىر تەمىر جولىن» سالۋعا كومەكتەسۋ جونىندەگى كوميتەتتىڭ توراعالىعىنا بەكىتىلدى, بۇل قوعامدىق نەگىزدە جۇمىس ىستەگەن كوميتەت بولدى. تۇرار اتالعان كوميتەتتىڭ العاشقى پلەنۋمىن 1927 جىلى 22 اقپاندا وتكىزىپ, قاۋىرت جۇمىستىڭ تىزگىنىن بىردەن قولىنا الدى. بۇل اتاقتى قۇرىلىس مەرزىمىنەن 1 جىل ەكى اي بۇرىن اياقتالىپ, تۇركىستان مەن ءسىبىر اراسىندا تەمىرجول بايلانىسى ىسكە قوسىلدى. مۇنداي الىپ قۇرىلىسقا باسشىلىق ەتۋ تۇراردىڭ بەدەلىن بۇرىنعىدان دا كوتەرە ءتۇستى.
ت.رىسقۇلوۆ 1938 جىلى «حالىق جاۋى» رەتىندە جازىقسىز جالا جابىلىپ اتىلدى. 1956 جىلى زاڭدى تۇردە اقتالعانىمەن, رەسمي اقتالماي كەلدى. ءباسپاسوز بەتتەرىندە ساياسي قاتە جىبەرگەن, پانتيۋركيست, پانيسلاميست دەگەن «جاپسىرما» قالماي-اق قويدى. مىنە, وسىنداي جاعدايدا «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتىنىڭ ءبىر بەتىنە جۋرناليست راقىمالى بايجاراسوۆتىڭ «تۇرار رىسقۇلوۆ» دەگەن ماقالاسى 1960 جىلى جارىق كوردى. ماقالانى رەسپۋبليكا باسشىلىعى, پارتيانىڭ ورتالىق كوميتەتى تەرىس قابىلداپ, «سوتسياليستىك قازاقستاندا» جاريالانعان اتالعان ماتەريالدى بيۋرودا قاراپ, اسا قاۋىپتى قاۋلى قابىلدادى.
«...1919–1920 جىلدارى مۇسىلمان بيۋروسىنىڭ, تۋرتسيك-ءتىڭ, تۇركىستان حالكومكەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, ركپ(ب)-گە قارسى تۇرىك كومپارتياسىن قۇرۋعا قول جەتكىزدى. تۇرىك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ ءىس جۇزىندە شىعىستاعى ۇلتتىق رەسپۋبليكالاردى كەڭەستىك روسسيادان قول ءۇزدىرۋ بولاتىن, پارتيانىڭ جانە كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ تۇركىستانداعى ساياساتىن جۇرگىزىپ وتىرعان بۇكىلوداقتىق ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ (ۆتسيك) جانە حالكومكەڭەسىنىڭ تۇركىستان كوميسسياسىنا قارسى ءپرينتسيپسىز كۇرەس جۇرگىزدى.
1920 جىلى شىلدە ايىندا ت.رىسقۇلوۆ كونتررەۆوليۋتسياشىل الاشوردا كوسەمى ا.بايتۇرسىن ۇلىمەن جانە كەيىننەن باسماشىلار جاعىنا ءوتىپ كەتكەن باشقۇرت ۇلتشىلى ز.ۆاليدوۆپەن بىرگە لەنيننىڭ اتىنا حات جولدايدى. بۇل حات ءبىزدىڭ پارتيانىڭ ۇلت ماسەلەسىندەگى باستى باعىتىنا قارسى كۇرەستەگى بۋرجۋازيالىق ۇلتشىلداردىڭ نەگىزگى پلاتفورماسى بولىپ تابىلادى. بۇل حاتتا ت.رىسقۇلوۆ جانە باسقالار لەنيننىڭ كومينتەرننىڭ ەكىنشى كونگرەسىنە ارنالعان ۇلتتىق جانە وتارلاۋشىلىق ماسەلەلەرى جونىندەگى تەزيستەرىنە ورشەلەنە قارسى شىقتى. ورتا ازيا مەن قازاقستان حالقىن الەۋمەتتىك جانە ۇلتتىق ەزگىدەن ورىس جۇمىسشى تابى مەن ورىس كوممۋنيستەرىنىڭ كومەگىنسىز ازات ەتۋ مۇمكىندىگى تۋرالى «يدەيانى» ۇسىندى.
...مۇنىڭ ءبارىن بىلە وتىرىپ, «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى ت.رىسقۇلوۆتى ءىرى رەۆوليۋتسيونەر جانە دە قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق باتىرى ەتىپ كورسەتۋگە دەيىن بارعان ماقالانى جاريالادى, بۇل تاريحي شىندىقتى دورەكىلىكپەن بۇرمالاۋ بولىپ تابىلادى.
«قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتى «سوتسياليستىك قازاقستان» گازەتى رەداكتسياسىنىڭ ءىس-ارەكەتىن ساياسي تۇرعىدان دۇرىس ەمەس ءارى قاتە دەپ سانايدى, ۇزاق جىلدار بويى پارتيانىڭ باستى باعىتىنا قارسى كۇرەس جۇرگىزىپ كەلگەن ءىرى ۇلتشىل-ۋكلونيستەردىڭ ءبىرىنىڭ قىزمەتىن ناسيحاتتاۋدا قاتە باعىت ۇستانعان.
گازەت رەداكتسياسى مەن رەداكتور جولداس ءشاريپوۆتىڭ تىكەلەي ءوزى پرينتسيپسىزدىك ءارى ساياسي كورسوقىرلىق كورسەتكەن, كەيبىر جەكەلەگەن جاعىمسىز كوڭىل كۇيدەگى, ارتتا قالعان ادامداردىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ قالعان».
ءبىز ءۇزىندى كەلتىرگەن قازاقستان كپ ورتالىق كوميتەتى بيۋروسىنىڭ قاۋلىسى اسا ءىرى مەملەكەت قايراتكەرى تۇرار رىسقۇلوۆتى 1938 جىلدان كەيىن ەكىنشى رەت قارالادى, ءسويتىپ قازاق حالقىنىڭ ءبىرتۋار ازاماتى تۋرالى ءباسپاسوز بەتتەرىندە ماتەريالداردىڭ جارىق كورۋىنە تىيىم سالىندى. گازەتتىڭ باس رەداكتورى, مايدانگەر جۋرناليست قاسىم ءشاريپوۆ قىزمەتىنەن الىنىپ, جازالاندى, ماتەريالدى شىعارۋعا قاتىسى بار قىزمەتكەرلەردىڭ ءبارى دە جازادان قۇتىلىپ كەتە المادى. ءسويتىپ 1960 جىلعى 12 قاراشاداعى وك بيۋروسى قاۋلىسىنىڭ قاھارىنا ۇشىراپ, ساياسي كورسوقىر اتانىپ قالماس ءۇشىن بۇل تاقىرىپقا قالام تارتۋدان قالامگەرلەر تارتىنىپ قالدى. ال ۇرەي تۋدىرعان مۇنداي قاۋلىعا كىم قارسى تۇرماق؟ ەشكىم دە. دارمەنسىزدىك جاعداي 1972 جىلعا دەيىن سوزىلدى.
قازاق حالقى ءۇشىن بۇكىل ءومىرى مەن قىزمەتىن ارناعان تۇلعاعا قاتىستى قاۋلىنى جويۋدى, ءسويتىپ تۇرارعا قاتىستى بارلىق ايىپتاۋلاردى الىپ تاستاۋ ءۇشىن ەكىنشى ءبىر رىسقۇلوۆ سىندى قايراتكەر ارەناعا شىعۋعا ءتيىس ەدى. ونداي تالانتتى قايراتكەر شىقتى دا. ول كىم دەيسىز عوي؟ جامبىل, الماتى, شىمكەنت وبلىستارىن 25 جىلداي باسقارىپ, تاريحتا تەرەڭ ءىز قالدىرعان قايراتكەر, عالىم, جازۋشى اسانباي اسقاروۆ بولاتىن. اسقاروۆ الماتى وبلىسىن 1965–1978 جىلدار ارالىعىندا ءساتتى باسقاردى. الماتىنى الەمدەگى ەڭ سۇلۋ, اسەم قالالاردىڭ قاتارىنا قوسىپ, كوركەيتىپ كەتكەن ا.اسقاروۆ ت.رىسقۇلوۆتىڭ قىزمەتىن تەرەڭ زەرتتەپ بىلگەن. ول قازاقستان كپ وك بيۋروسىنىڭ 1960 جىلعى 12 قاراشاداعى قاۋلىسىن قايتا قاراۋ ءۇشىن رەسپۋبليكا باسشىسىنىڭ الدىنا جان-جاقتى نەگىزدەپ قويىپ, جوعارى دەڭگەيدەگى ارنايى مەملەكەتتىك كوميسسيا قۇرعىزادى. كوميسسيا توراعاسى – قازاق كسر جوعارعى سوۆەتى پرەزيديۋمىنىڭ پرەدسەداتەلى س.نيازبەكوۆ. بۇل مەملەكەتتىك كوميسسيا تۇبەگەيلى جۇمىس جۇرگىزدى. «تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ءومىرى مەن قىزمەتى تۋرالى انىقتاما» اتتى قۇجات دايارلاندى. كولەمى – 54 بەت. س.نيازبەكوۆ, س.يماشەۆ, ا.اسقاروۆ قول قويعان قۇجات قازاقستان كپ وك ءبىرىنشى حاتشىسى د.ا.قوناەۆتىڭ اتىنا 1972 جىلى 26 جەلتوقساندا جىبەرىلدى. انىقتامانىڭ سوڭىندا «قازاقستان كپ وك بيۋروسىنىڭ 1960 جىلعى 12 قاراشاداعى قاۋلىسىن قايتا قاراۋ كەرەك دەپ سانايمىز» دەلىنگەن. سودان كەيىن بارىپ قانا ت.رىسقۇلوۆ رەسپۋبليكادا ساياسي تۇرعىدان اقتالدى.
بىراق تۇرارعا قاتىستى جالعان ايىپتاۋلار كۇنى بۇگىنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقانىن ءتۇسىنۋ قيىن. سوڭعى جىلدارى ونى «سەكسوت», «دونوسششيك», «قازاق حالقىنىڭ مۇددەسىن ساتقان», «الاشوردا قايراتكەرلەرىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتۋدىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن جاساعان», ت.ب. كوپىرمە, كۇلدىبادام, كۇيە جاققان ماتەريالدار جازىلا باستادى. وندايلارعا رەسمي مەملەكەتتىك تاريح ينستيتۋتى دەر كەزىندە جاۋاپ قايىرىپ, ادىلەتتىكتى ورنىقتىرسا ەكەن دەيمىز.
تۇرار تۋرالى قۇپيا قۇجاتتار كەشەندى زەرتتەۋدى, تالداي ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى. ال ونداي بەلگىسىز ماتەريالدار از ەمەس.
مۇحتار قازىبەك,
جازۋشى, تۇرارتانۋشى
