فوتو: ا.بايجۇمانوۆ
دوڭگەلەك ۇستەلدى اشقان سەنات توراعاسى ماۋلەن اشىمباەۆ كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدىڭ ماڭىزدى ينستيتۋتى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسى باعىتتا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇرىلۋى ادىلەتتى جانە قۇقىقتىق مەملەكەت قالىپتاستىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولعانى انىق. مەملەكەت باسشىسى دا ازاماتتاردىڭ نەگىزگى قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ باسىم مىندەت ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەدى.
«پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ حالىققا جولداۋىندا قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتتارىن كۇشەيتۋ جونىندە ناقتى مىندەتتەر جۇكتەدى. سونداي-اق 2022 جىلعى كونستيتۋتسيالىق رەفورما ەلدىڭ قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كوتەردى. سونىڭ ناتيجەسىندە قۇقىق قورعاۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى رەتىندە كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلدى. ەكى جىلدىڭ ىشىندە كونستيتۋتسيالىق سوتقا 8 مىڭنان استام ءوتىنىش كەلىپ تۇسكەن. ودان بولەك, زاڭنامانى دامىتۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن 50-دەن استام نورماتيۆتىك قاۋلى شىعارىلدى. ازاماتتارعا وسىنداي قۇقىقتىڭ بەرىلۋى ولاردىڭ كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەرىن ىسكە اسىرۋعا قاتىستى قوعامدى تولعاندىراتىن پروبلەمالاردى انىقتاۋعا جانە زاڭنامانى جەتىلدىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى پالاتا سپيكەرى.
سونىمەن قاتار ماۋلەن اشىمباەۆ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدى تولىققاندى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋدىڭ ءتيىمدى تەتىگىن قالىپتاستىرۋ جانە قوعامنىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن ارتتىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتتى. سەنات توراعاسى كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە قاتىستى پارلامەنتتىڭ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جانە عىلىمي-ساراپتامالىق قوعامداستىقتىڭ الدىندا تۇرعان نەگىزگى مىندەتتەرگە دە توقتالدى.
«كونستيتۋتسيانىڭ ءتيىمدى ىسكە اسىرىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ جانە ونىڭ ەرەجەلەرى مەن نورمالارىنىڭ ورىندالۋ ساپاسىن ارتتىرۋ اسا ماڭىزدى. وسى ورايدا ءبىز كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ پارلامەنتكە جىل سايىنعى جولداۋىندا كورسەتىلگەن ۇستانىمداردى تولىق قولدايمىز. اتاپ ايتقاندا, كونستيتۋتسيالىق سوت شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋىنا قۇقىقتىق مونيتورينگتى كۇشەيتۋ, زاڭنامادا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ بارلىق شەشىمدەرى بويىنشا نورماتيۆتىك قۇقىقتىق اكتىلەر ازىرلەۋدىڭ وڭايلاتىلعان ءتارتىبىن بەلگىلەۋ تۋرالى باستامالار ايرىقشا مانگە يە. وسى رەتتە ەلىمىزدە كونستيتۋتسيالىق زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ءار مەملەكەتتىك ورگاننىڭ الدىندا تۇرعان ماڭىزدى مىندەت ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون», دەپ پالاتا توراعاسى دوڭگەلەك ۇستەل كەزىندە ايتىلعان ۇسىنىستار مەن پىكىرلەر مۇقيات زەردەلەنىپ, سەناتتىڭ الداعى زاڭ شىعارۋ قىزمەتىندە ەسكەرىلەتىنىن ايتتى.
ماۋلەن اشىمباەۆ ءوز سوزىندە سەناتورلار كونستيتۋتسيالىق سوتپەن بىرلەسىپ, كونستيتۋتسيالىق سوت شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋىن قۇقىقتىق تۇرعىدان رەتتەۋدى جەتىلدىرەتىن زاڭ جوباسىن ازىرلەپ جاتقانىن دا تىلگە تيەك ەتتى.
سونىمەن قاتار ول وتىرىسقا قاتىسۋشىلاردى مەملەكەت باسشىسىنىڭ كونستيتۋتسيالىق باقىلاۋ راسىمىنە قاتىستى تاپسىرمالارىن زاڭنامالىق تۇرعىدان قامتاماسىز ەتۋ جولىندا بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە شاقىردى.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ ءوز جولداۋلارىندا ادام قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە زاڭ ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىنە ءاردايىم نازار اۋدارىپ كەلەدى. كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قۇقىقتىق ۇستانىمدارىنا سايكەس قولدانىستاعى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ باعىتىندا ءالى دە اۋقىمدى جۇمىس اتقارۋىمىز كەرەك. وسى جولدا ءبىز كونسترۋكتيۆتى ىنتىماقتاستىققا, ساراپشىلارمەن, عالىمدارمەن, سۋديالارمەن, زاڭگەرلەرمەن جانە حالىقارالىق ۇيىم وكىلدەرىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋگە دايىنبىز», دەدى ماۋلەن اشىمباەۆ.
ءوز كەزەگىندە كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ توراعاسى ەلۆيرا ءازىموۆا تىكەلەي كونستيتۋتسيالىق شاعىم ينستيتۋتى قازاقستاندىقتارعا ءوز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن قوسىمشا مۇمكىندىك بەرگەنىن, ونى بۇگىندە ازاماتتار بەلسەندى پايدالانىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. سونداي-اق ەلىمىزدە زاڭنامانى جەتىلدىرۋ اياسىندا قابىلدانعان زاڭدار مەن نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەر كونستيتۋتسياعا ساي بولۋى كەرەكتىگىنە باسا ءمان بەرىلدى.
ەلۆيرا ءازىموۆانىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى تاڭدا كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قورىتىندى شەشىمدەرىن ورىنداۋ تەتىگى رەتتەلمەگەن. بۇل جاعداي قۇقىقتىق بەلگىسىزدىك پروبلەماسىنىڭ ارتۋىنا تۇرتكى بولىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى تەجەمەلىك جانە تەپە-تەڭدىك جۇيەنى ساقتاپ, حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرىپ, كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قورىتىندى شەشىمدەرىنە قاتىستى تەڭگەرىمدى جانە كەلىسىلگەن شارا قابىلداۋدى قامتاماسىز ەتۋ قاجەت.
«زاڭ شىعارۋشى رەتىندە پارلامەنت زاڭنامالىق باستامالاردى تالقىلاۋ كەزىندە ۋاقىتشا الگوريتمدەر جانە كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قورىتىندى شەشىمدەرىن ورىنداۋ جونىندەگى ۇسىنىستار بويىنشا ناقتى تۇسىنىك الۋ كەرەك. سوندىقتان كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ قورىتىندى شەشىمدەرىن ورىنداۋعا ارنالعان زاڭنامالىق باستامالاردى ەنگىزۋ ءۇشىن جەدەلدەتىلگەن ءتارتىپ تۋرالى ماسەلەنى قاراۋدى ۇسىنامىز. سوت جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ تاجىريبەسىنە قاتىستى ماسەلەدە قۇقىق نورماسىن كونستيتۋتسياعا سايكەس كەلمەيدى نەمەسە كونستيتۋتسياعا بەرىلگەن تۇسىندىرمەدە سايكەس كەلەدى دەپ تانۋ تۋرالى كونستيتۋتسيالىق سوت شەشىمدەرىن ءىس جۇرگىزۋ بارىسىندا جاڭا ءمان-جايلارعا جاتقىزۋ مۇمكىندىگىن تالقىلاۋ ماڭىزدى. بۇل ماسەلەنى شەشۋ بويىنشا شەت ەلدەردىڭ وڭ تاجىريبەسى بار. كەلەسى باعىت – قولدانىستاعى نەمەسە ەنگىزىلگەن شەكتەۋلەردىڭ مولشەرلىلىگىمەن جانە ولاردىڭ پروپورتسيونالدىلىعىمەن بايلانىستى. بۇل قاعيدا قوعامدا «زاڭ جانە ءتارتىپ» تۇجىرىمداماسىن قالىپتاستىرۋ تۇرعىسىنان ماڭىزدى. سونداي-اق ول زاڭنامانىڭ تۇراقتىلىعىنا عانا ەمەس, ماجبۇرلەۋ تەتىكتەرىنىڭ بولجامدىلىعىنا دا تىكەلەي اسەر ەتەدى», دەدى كونستيتۋتسيالىق سوتتىڭ توراعاسى.
ايتا كەتەيىك, دوڭگەلەك ۇستەلگە پارلامەنت دەپۋتاتتارىمەن قاتار كونستيتۋتسيالىق سوت پەن جوعارعى سوتتىڭ سۋديالارى, باس پروكۋراتۋرانىڭ, ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ, عىلىمي قوعامداستىقتىڭ وكىلدەرى, سونداي-اق, سەنات جانىنداعى ساراپشىلار كلۋبىنىڭ مۇشەلەرى قاتىستى.
