ۇلتتىق قور: بۇگىنى مەن كەلەشەگى

شىعىندى كوبەيتۋ ءتيىمدى مە؟

ەلدە قانداي ساياسي پارتيا بي­لىك باسىندا بولسىن, مەملەكەت شىعىنى وسە تۇسكەن. بيۋدجەتتىك شەكتەۋ ريتوريكاسى 1980 جىلدارى ەڭ تانىمال بولعان­نان كەيىنگى سوڭعى 30 جىل ىشىندە بار­لىق ەلدەر اراسىندا تانىمالدىلى­عىن جوعالتقان. «The Economist» باسىلىمى الەمدىك مەملەكەتتىك شىعىندار جىل ساناپ ۇلعايىپ بارا جاتقانىنا قارا­ماستان, ۇكىمەتتەر فيسكالدى ساياساتتى شەكتەۋگە اسىعاتىن ەمەس دەيدى.

تاياۋدا ەكونوميكانى قول­دانبالى زەرتتەۋلەر ورتا­لىعى (AERC) الەمدىك باسىلىمدار اقپاراتىنا سۇيەنە وتىرىپ, ۇلتتىق قوردى جيناقتاۋ تاجى­ريبەسىنە بايلانىستى دەرەك جاريا ەتتى.

«Yongquan Cao, Era Dabla-Norris, Enrico Di Gregorio (اۆتورلار – رەد.) ءوز جۇمىستارىندا (2024) ساياساتكەرلەردىڭ سايلاۋ جاعدايىندا مەملەكەتتىك شىعىن­داردى وسىرۋگە ۇمتىلىپ جاتقانىن اتاپ وتەدى. ويتكەنى مەملەكەتتىك شىعىندى ارتتىرۋ – سالىقتى تومەندەتۋگە قاراعاندا الدەقايدا تانىمال شارا. مۇنداي سايا­سات بيۋدجەت تاپشىلىعىنىڭ وسۋىنە الىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى زەرتتەۋ اۆتورلارى «ساياسي بيلىك تاراپىنان تۋىن­داپ وتىرعان مۇنداي «بانكەت» ءارى قاراي «كىمنىڭ ەسەبىنەن» جالعاسا بەرمەك؟» دەگەن قيسىندى ساۋال قويادى. ەگەر ەكسپورتتىق رەسۋرسقا تاۋەلدىلىكتەن زار­داپ شەكپەيتىن دامىعان جانە دامۋشى ەلدەردە مەملەكەتتىك شىعىندى ۇلعايتا تۇسۋگە بەيىمدىلىك جوعارى بولسا, رەسۋرسقا تاۋەلدى دامۋشى ەلدەردىڭ كوبىندە تاۋەلسىز قور سەكىلدى «قاۋىپسىزدىك جاستىقشاسى» بار. ونداي جاستىقشا كوپتەگەن رەسۋرسقا تاۋەلدى ەلدى ۇدايى جالعاسا بەرەتىن پرو­تسيكل­دى فيسكالدى ساياسات تۇزاعىنا قاراي باعىتتايدى», دەپ جازادى AERC.

رەسۋرسقا تاۋەلدى 84 ەلدى قامتىپ, 1960–2011 جىلدار ارالىعىن باعامداعان زەرتتەۋگە سۇيەنسەك, رەسۋرسقا تاۋەلدى ەلدەردە فيسكالدى ساياسات پروتسيكلدى سيپاتقا يە ەكەن. اۆتورلار ىشكى جالپى ونىمدەگى ء(ىجو) مەملەكەتتىك شىعىندار ديناميكاسى مەن سول ءىجو-ءنىڭ ءوزىنىڭ اراسىنان وڭ بايلانىس تاپقان. ءىجو ءوسىمى وڭ بولعان جاعدايدا شىعىندار ءىجو-دەن دە كوبىرەك وسەتىن كورىنەدى جانە ءىجو ءوسىمى تەرىس بولعان جاعدايدا مەملەكەتتىك شىعىندار ءىجو-دەن دە ارتىعىراق قۇلدىرايدى. اۆتورلار 84 ەلدىڭ ءادىس-ءتاسىلىن زەردەلەي كەلە بيۋدجەت ەرەجەسى پروتسيكلدى فيسكالدى ساياساتتى تەجەۋدە ءتيىمدى بولا المادى دەگەن قورىتىندى شىعارادى. ءوز كەزەگىندە تاۋەلسىز ءال-اۋقات قورلارى پروتسيكلدى فيس­­كالدى ساياساتتى اۋىزدىقتاۋدا ءتاۋىر ناتي­جە كورسەتكەن. بىراق بارلىق ەلدە ەمەس. بىر­قا­تار ەلدەگى ساياسي سەزىمتالدىق دەڭگەيى تىم جوعارى بولعاندىقتان ونداي قوردىڭ ءساتتى پايدالانىلۋىنا ەشقانداي كەپىلدىك جوق. ماسەلەن, 2023 جىلى جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋ رەسۋرس­قا تاۋەلدى ەلدەردە تابيعي رەسۋرس­ قور­­­لارىن باسقارۋدىڭ تيىمدىلىگى تومەن ەكەنىن انىقتادى, بۇل ولاردىڭ قاراجاتىن ۇتىم­سىز پايدالانۋدان جانە تسيكلدىك فيس­­كالدىق ساياساتقا ەڭ كوپ ۇشى­راۋدان كورى­نەدى.

سىنعا توتەپ بەرۋ ماڭىزدى

اۆتورلار مەڭزەپ وتىرعان تاۋەلسىز قور بىزدە دە بار جانە ۇلتتىق قور دەپ اتالادى. ول 2000 جىلى «ەلدىڭ تۇ­راق­تى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ­ىن ­قامتاماسىز ەتۋ, بولاشاق ۇرپاق ءۇشىن قارجى قاراجاتىن جيناقتاۋ, ەكو­نومي­كانىڭ قولايسىز سىرتقى فاكتور­لاردىڭ اسەرىنە تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋ ماقساتىندا» قۇرىلدى. دەگەنمەن مۇ­ناي­دى ەكسپورتتاۋدان تۇسكەن اقشانى نارىقتان تازارتۋ ارەكەتى بۇرىن دا بولدى. 1993 جىلى ەلىمىزدە مۇناي قورى قۇرىلعان ەدى. ۇلتتىق قوردى وسى مۇناي قورىنىڭ زاڭدى جالعاسى دەۋگە بولادى.

AERC ساراپشىلارى ۇلتتىق قوردى باسقارۋ جانە قالىپتاستىرۋ ساياساتىن­داعى وزگەرىستەر بويىنشا نەگىزگى ءۇش كەزەڭدى اتاپ ايتادى.

I كەزەڭ. ۇلتتىق قوردى قۇرۋ جانە جۇمىسىن جۇرگىزۋ (2000–2005 جىلدار);

II كەزەڭ. ۇلتتىق قوردىڭ ورتامەرزىمدى دامۋداعى تۇجىرىمداماسى (2005–2010 جىلدار);

III كەزەڭ. ۇلتتىق قوردى دامىتۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسى (2010 جىلدان باس­تاپ).

ۇلتتىق قور بىزگە بولاشاق ۇرپاققا قارجى جيناۋ جانە مەملەكەتتىك بيۋدجەت­تىڭ الەمدىك شيكىزات نارىعىنداعى باعا قۇ­بىلۋىنا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋ ماق­ساتىندا قاجەت ەدى. بيۋدجەت كودەكسىنىڭ 21-بابى 5-تاراۋىنا سايكەس ۇلتتىق قور جيناقتاۋشى جانە تۇراقتاندىرۋشى دەيتىن ەكى فۋنكتسيانى جۇزەگە اسىرادى.

ء«ىجو-ءنىڭ 30 پايىزىنان كەم ەمەس دەڭگەيدە ەڭ تومەنگى قالدىق شەگى بەكىتىلگەن. ال ماك­سيمالدى مولشەرگە شەكتەۋ قويىل­ماعان. سونىمەن قاتار تۇراقتاندىرۋ پورت­فەلىنىڭ كىرىستىلىگى ۇلتتىق قور اكتيۆ­تەرىن قىسقامەرزىمدى جانە ۇزاقمەرزىمدى كەزەڭدە باسقارۋ تيىمدىلىگىنىڭ كورسەتكىشى رەتىندە باعا­لانبايدى. جالپى, قوردىڭ تۇراق­تاندىرۋ فۋنكتسياسىنىڭ اۋقىمى كەڭ: ونى تۇراقتاندىرۋ رەتىندە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ينۆەستيتسيالىق دەپ تە تۇسىندىرۋگە بولادى, ويتكەنى تۇجىرىم­دامادا كورسەتىلگەن ءتۇسىندىرۋ ارقىلى ۇلتتىق قور قاراجاتىنان ينفرا­­­­قۇرى­­لىمدىق جوبالار ءۇشىن نىسانا­لى ترانسفەرتتەر بولىنەدى. ءبىراز جىل جيناقتاۋ فۋنكتسياسىن جانە ماقساتتى ترانسفەرتتەر فۋنكتسياسىن وسىلاي كەڭ اۋقىمدى ءتۇسىندىرۋ قوسىمشا ترانسفەرتكە جۇگىنۋگە جول اشىپ بەردى. ۇلتتىق قورعا قاتىستى مۇنداي ساياسات بىرنەشە رەت سىنعا دا ىلىكتى», دەيدى ساراپشىلار.

ناتيجەسىندە, بيۋدجەت ساياساتىن قايتا قاراۋ ماسەلەسى كوبىرەك ايتىلا باستادى. 2018 جىلى ترانسفەرتتەر كولەمى ءىجو-ءنىڭ 4,2%-ىنا دەيىن تومەندەگەن كەزدە كونترتسيكلدىك فيسكالدىق ەرەجەلەردى ساقتاۋعا ارەكەت جاسالدى. الايدا 2019 جىلى بۇل ەرەجە دە بۇزىلدى. 2020 جىلى قوردان اقشا الۋ ارەكەتىن COVID-19 پاندەمياسىمەن كۇرەسىپ جاتىرمىز دەپ اقتاپ الدىق. بىراق ودان كەيىنگى جىلدارى مۇناي باعاسى باررەلىنە 60 دوللاردان قىمبات بولعانىنا قاراماستان ترانسفەرت كولەمى جوعارى كۇيدە قالا بەردى. ۇلتتىق بانك دەرەگى بويىنشا, 2023 جىلى ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت پايداسىنا 5,3 ترلن تەڭگە الىندى. بۇل رەكوردتىق سوما بولدى. وعان قوسا, ۇكىمەت شەشىمىمەن 2023 جىلى قازان-جەل­توقساندا ۇلتتىق قور قاراجاتى ەسەبى­نەن 1,3 ترلن تەڭگەگە «قازمۇنايگاز» اكتسيالارى ساتىپ الىندى.

قيىندىقتان ترانسفەرت قۇتقارىپ وتىر

2024 جىلدىڭ 7 ايىندا قوردان قارجى الۋ ۇزدىكسىز جالعاستى. قارجى مينيستر­لىگىنىڭ دەرەگى بويىنشا, بيىل قاڭتار-شىلدەدە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە جا­سال­عان ترانسفەرت كولەمى وتكەن جىلدىڭ قاڭتار-شىلدەسىمەن سالىستىرعاندا 19,4 پا­يىزعا ۇلعايدى. بيىل 7 ايدا ترانسفەرت 81,5 پايىزعا ورىندالىپ قويدى (3,32 ترلن تەڭگە). ياعني 7 ايدا رەسپۋبليكالىق قازى­ناعا بۇكىل 2024 جىلعا جوسپارلانعان ترانسفەرتتىڭ 4/5-ءى ءتۇسىپ قويدى.

تامىزدا ۇلتتىق قوردان قازىناعا قار­جى الۋ 3,46 ترلن تەڭگەگە دەيىن كوبەيدى. 2024 جىلعى 11 قىركۇيەكتە ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى ن.بايبازاروۆ جۋرناليستەرگە بەرگەن تۇسىنىكتەمەسىندە وسى جىلعا ۇلتتىق قوردان ترانسفەرت الۋدى قوسىمشا ۇلعايتۋ مۇمكىندىگىن اتاپ ءوتتى.

ء«دال قازىر ەلىمىزدە بيۋدجەت ەرەجەسى بولدى ما, بولسا قانداي ەدى دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرۋ وتە قيىن. ەسكە 2021 جىلعى مەملەكەتتىك قارجىنى باسقارۋ تۇجىرىمداماسىندا بيۋدجەتتىك ەرەجە تۋرالى ايتىلعانى تۇسەدى. نەگىزىنەن, تۇجىرىمدامادا ۇلتتىق قوردان بەرى­لەتىن ترانسفەرتتەرگە قاتىستى بيۋدجەتتىك ەرەجە بىلايشا بەلگىلەنەدى: «2023 جىلدان باستاپ كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت مۇنايدىڭ بولجامدى باعاسى (كەسىمدى باعا) بويىنشا بولجانعان مۇناي سەكتورىنان ۇلتتىق قورعا تۇسەتىن تۇسىمدەر كولەمىنەن اسپايتىن كولەمدە ايقىندالادى».

ۇلتتىق بانك پىكىرىنشە, كونترتسيكلدى بيۋدجەت ەرەجەسى ەلىمىزدە 2022 جىلى 1 قاڭتاردان باستاپ جۇمىس ىستەدى. ونى 2023–2025 جىلدارعا ارنالعان بيۋدجەتتى قالىپتاستىرۋ كەزىندە قولدانا باستاۋ قاجەت ەدى. بىراق اتالعان ارەكەتتى ەنگىزۋ 2023 جىلى توقتاتىلدى. 2024 جىلعا كەلەر بولساق, بيىل ەرەجە «ساقتالىپ جاتقان» سياقتى. تۇجىرىمدامادا كورسەتىلگەن ەرەجە كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت كولەمىن عانا شەكتەيدى. ەسەسىنە نىسانالى ترانسفەرت كولەمى كورسەتىلمەگەن, مىنە, وسى كانال ارقىلى ۇلتتىق قوردان قارجى الۋ ۇزدىكسىز جال­عاسىپ جاتىر.

تورتەۋ تۇگەل بولسا...

ۇلتتىق قور قاراجاتىن پايدالانۋ:

• جىل سايىن ۇلتتىق قوردان رەسپۋبلي­كا­لىق بيۋدجەتكە كەپىلدەندىرىلگەن بەكى­تىل­­گەن ترانسفەرت تۇرىندە;
• ۇلتتىق قوردان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە نىسانالى ترانسفەرت تۇرىندە;
• ۇلتتىق قوردى باسقارۋمەن جانە جىل سايىنعى ءاۋديتتى جۇرگىزۋمەن بايلانىستى جوسپارلانعان شىعىندار تۇرىندە جۇزەگە اسىرىلادى.

«2020 جىلدان بەرى ۇلتتىق قور قارا­جاتىن پايدالانۋدا ايتارلىقتاي قۇبى­لۋ بايقالادى. كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرتتىڭ شىرقاۋ شەگى 2021 جانە 2023 جىلدارى بايقالدى جانە سايكەسىنشە 4,77 جانە 4,03 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. سوسىن «2024–2026 جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق قوردان كەپىلدەندىرىلگەن ترانسفەرت تۋرالى» زاڭعا سايكەس ونىڭ كولەمى 2023 جىلى 2,2 ترلن تەڭگەدەن 2024–2026 جىلدارى 2 ترلن تەڭگەگە دەيىنگى جىل سايىنعى تومەندەتۋمەن انىقتالدى. بىراق قايتالاپ ايتايىق, نىسانالى ترانس­فەرت كولەمى شەكتەلگەن جوق, كەيىن ونىڭ مولشەرى بيىلعى 8 ايدا 1,45 ترلن تەڭگە بولدى. ماسەلەنىڭ شەشىمى بار ما؟ بىزدىڭشە دە, حۆق ۇسىنىسىنا سۇيەنسەك تە, بۇل – بيۋدجەتتىك شوعىرلاندىرۋ. ءبىزدىڭ جاعدايدا ونىڭ كەلەسى شارالار كومەگىمەن تولىقتىرۋعا بولادى», دەگەن AERC ساراپشىلارى مىناداي 4 نۇسقانى العا تارتادى:

• ۇلتتىق قور قاراجاتىن ورتامەرزىم­دى كەزەڭدە پايدالانۋ تۋرالى تۇراقتى نور­ما­تيۆتىك قۇقىقتىق رەتتەۋگە جاعداي جاساۋ;
• ۇلتتىق قوردان ترانسفەرت ءبولۋدى ەكو­نو­ميكالىق قۇلدىراۋ كەزەڭىندە مەم­لە­­كەت­تىك شىعىستاردىڭ ۇلعايۋىن كوز­دەي­تىن كونترتسيكلدى بيۋدجەتتىك ەرەجەگە بايلانىس­تىرا وتىرىپ جۇزەگە اسىرۋ;
• ەكونوميكالىق ءوسىم تسيكلى باستالعان جاعدايدا (ۇلتتىق قور جيناعىنىڭ ءوسىمى) مەملەكەت شىعىندارىن تەجەۋ;
• ەگەر اسا ماڭىزدى ينفراقۇرى­لىم­دىق جوبالاردى نارىقتىق تەتىك ەسە­­بىنەن, مەم­­لە­كەتتىك-جەكەشەلىك ارىپ­تەستىك ەسەبىنەن, زاەم قاراجاتى كومەگىمەن نەمەسە بيۋد­جەت قاراجاتىن قايتا ءبولۋ ارقى­لى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن بولماعان جاع­دايدا عانا ۇلتتىق قور ترانسفەرتىنە يەك ارتۋ.

«بارلىق اتالعان شارالاردىڭ ەشقان­داي قۇپياسى جوق. ءبارى دە 2023 جىلعى رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتى ورىنداۋ تۋرالى جوعارى اۋديتورلىق پالاتا ەسە­بىن­دە كورسەتىلگەن. كورسەتىلگەن بۇل شا­­رالاردىڭ فيسكالدى ساياساتقا ەش ناقتى ءارى ساپالى وزگەرىس اكەلمەي, قاعاز كۇيىن­دە قالۋى, باسقا ماسەلە», دەيدى ساراپ­شىلار.