– الىشەر اسقار ۇلى, 2019 جىلى گازەتىمىزدە «ەلۋ جىل بۇرىنعى ەسكى پاروم ەلدى قاشانعى اۋرەگە تۇسىرەدى؟» دەگەن ماقالا جارىق كورىپ, ونى نازارعا العان پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ كوپىر سالۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن ەدى. كۇردەلى قۇرىلىستىڭ جۇمىس بارىسى, نىساننىڭ ءمان-ماڭىزى جونىندە تارقاتىپ ايتىپ بەرسەڭىز.
– بۇل كوپىر – شىعىس جۇرتى ەمەس, تۇتاس ەلىمىزگە ورنى بولەك جوبا. جاعالاۋلاردى عانا ەمەس, اۋداندار اراسىن, ءتىپتى ەكى ەل اراسىن جاقىنداتا تۇسەر ستراتەگيالىق نىسان. ول بۇقتىرما سۋ قويماسىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان 7 اۋداندى – زايسان, مارقاكول, كۇرشىم, سامار, التاي, ۇلكەن نارىن, كاتونقاراعايدى جالعايدى, ءوڭىردىڭ 3 شاعىن قالا, 191 ەلدى مەكەنىندە تۇراتىن 152 مىڭنان استام تۇرعىنىن قامتيدى. ورتالىق ازياداعى ەڭ ءىرى, ەكى ءجۇرۋ جولاعى بار كوپىردىڭ ۇزىندىعى – 1 316 م, ەنى – 12,2 م. جوبا قۇنى – 61,4 ملرد تەڭگە (كوپىردىڭ قۇرىلىسىنا – 50,9 ملرد تەڭگە, كوپىرگە اپارار جول سالۋعا – 9 ملرد تەڭگە, باسقا دا شىعىندارعا – 1,5 ملرد تەڭگە). قۇرىلىس اۋماعىندا 2 اۋىسىمدىق جۇمىسقا 500 ادام, ونىڭ ىشىندە 30 ينجەنەرلىك-تەحنيكالىق قىزمەتكەر جۇمىلدىرىلدى. جەرگىلىكتى قۇرىلىسشىلاردىڭ تاريحي جوباعا قاتىسۋى العاشقى باتىل, مىقتى تاجىريبە بولدى.
– جاڭا نىساننىڭ ءوڭىردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا, كولىك-لوگيستيكاسىنىڭ جاقسارۋىنا, ىشكى جالپى ءونىمدى وسىرۋگە اسەرى قانداي؟
– ءسوز جوق, ەندى ازىق-ت ۇلىك پەن تاۋار باعاسى تومەندەپ, جۇك تاسىمالى ارتادى. سونداي-اق 500 شاقىرىم جولدىڭ ۇنەمدەلۋى تۋريزمگە تىڭ سەرپىن بەرەدى دەپ توپشىلاپ وتىرمىز. 1 316 مەترلىك كوپىرمەن قازىر 3-4 مينۋتتا قارسى جاعاعا وتە شىعاسىز. ال وسىعان دەيىن كۇنىنە جۇزدەگەن كولىك پارومنىڭ رەيسىنە سىيماي سارساڭعا ءتۇسىپ, جاعادا ساعاتتاپ ءيىرىلىپ تۇراتىن. كوپىردىڭ جاھاندىق تۇرعىدا دا ماڭىزى زور. جاڭا كولىك ماگيسترالى رەسەي مەن قىتايدى بايلانىستىراتىن ەڭ قىسقا جول.
– قۇرىلىستىڭ ساپاسى, قاۋىپسىزدىگى, كۇتۋ-باقىلاۋ ماسەلەسى تۋرالى نە ايتاسىز؟
– 50 جىل ىشىندە جازدا پاروممەن, قىستا قاۋىپ كەشىپ, مۇز ۇستىمەن جۇرۋگە ءماجبۇر بولعانداردىڭ قاتارىنان 300-گە جۋىق ادام كوز جۇمعان. سول سەبەپتى مەملەكەتكە نىسانداعى قاۋىپسىزدىك وتە ماڭىزدى. جولاۋشىلار قاۋىپسىزدىگىن, نىساننىڭ تەرروريزمگە قارسى قورعانىسىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كوپىردە اپپاراتتىق-تەحنيكالىق كۇزەت كەشەنى, 102 بەينەباقىلاۋ كامەراسى (كوپىردىڭ ۇستىندە 62, استىندا 40 كامەرا) ورناتىلعان. نىسان بارلىق ءتيىستى تەكسەرىستەن ءوتتى. ساپاسىندا ءمىن جوق, تىڭ تەحنولوگيالار قولدانىلا وتىرىپ سالىندى. بىلتىر ايماققا 370 مىڭعا جۋىق, بيىل 400 مىڭ تۋريست كەلدى (10% ءوسىم). ال 2025 جىلى 480 مىڭعا دەيىن تۋريست كەلەدى دەگەن بولجام بار. كوپىردىڭ اشىلۋى وڭىرگە كەلۋشى تۋريستەردىڭ قاتارىن 30%-عا ارتتىرۋعا ءتيىس. تۋريزمنەن كەلەتىن كىرىس تە جىل سايىن 15-20% وسەدى. كولىك-كوممۋنيكاتسيالىق قاتىناس جاقسارعان سوڭ تۋريستىك ناۋقاندار دا ۇزارا تۇسپەك.
– جول سالىنىپ, كوپىر قولدانىسقا بەرىلىپ, جاڭا كوكجيەك اشىلعانى ءوڭىردىڭ عانا ەمەس, تۇتاس ەلدىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسارى ءسوزسىز. وسى رەتتە ايماقتا ينۆەستيتسيا تارتۋ جاعى قالاي؟
– شىعىس قازاقستان – يندۋستريالدى ءوڭىر, تابيعي رەسۋرسقا باي – ەلدەگى ءتۇستى مەتاللۋرگيانىڭ باسىم بولىگىنە يە. ونەركاسىپتىك الەۋەتتىڭ شامامەن 63 پايىزىن وسى ءتۇستى مەتاللۋرگيا قۇرايدى. ينۆەستورلارمەن ءتيىمدى ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ بارىسىندا اۋقىمدى ءارى ناقتى ىستەر اتقارىلىپ جاتىر. ماسەلەن, «وڭىرلىك ينۆەستيتسيالىق شتاب» شەڭبەرىندە ينۆەستورلاردىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرى قاراستىرىلىپ, شەشىلەدى. ونىڭ قۇرامىندا مەملەكەتتىك ورگاندار, پروكۋراتۋرا, كاسىپكەرلەر پالاتاسى باسشىلارى بار. ال ء«وڭىردىڭ ينۆەستيتسيالىق جوبالارى پورتفەلى» – ينۆەستورلاردى تارتۋ جونىندەگى جۇمىستى ۇيلەستىرۋ ماقساتىندا سان تاراپتان شوعىرلاندىرىلعان ينۆەستيتسيالىق ۇسىنىستاردى قامتيدى. «شقو ينۆەستيتسيالىق باعدارلاماسى» – وبلىستىڭ دامۋ كەلەشەگى مول ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا ينۆەستورلاردى تارتۋدا قادام-قاداممەن ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋدىڭ ىرگەتاسى.
– حالىقتىڭ تۇرمىسىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن وزەكتى باعىتتار – ساپالى جول, تازا اۋىزسۋ, قولجەتىمدى ءبىلىم, مەديتسينا. وسى باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستارعا توقتالساڭىز.
– بيىل – «جول جىلى» بولىپ جاريالانعان. وسىعان سايكەس, وبلىستىق, اۋداندىق ماڭىزى بار جولداردى قارجىلاندىرۋ 7-دەن 15 ملرد تەڭگەگە دەيىن ۇلعايتىلدى. ەلدى مەكەندەردىڭ كوشەلەرى مەن جول قۇرىلىستارىن جوندەۋدى ەسكەرە وتىرىپ, 31,5 ملرد تەڭگە (رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار جولداردى ەسەپتەمەگەندە) سالۋ جوسپارلانعان, بۇل جالپى 600 كم جول مەن جەرگىلىكتى ماڭىزى بار كوشەلەردى (218 كم وبلىستىق, 382 كم اۋداندىق ماڭىزى بار جولدار مەن ەلدى مەكەندەردىڭ كوشەلەرىن) رەتكە كەلتىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, ونىڭ ىشىندە 121 كم تۋريزم نىساندارى باعىتىنداعى جولدار. وسينوۆ اسۋىن اينالىپ وتەتىن «قالباتاۋ – مايقاپشاعاي», «وسكەمەن – راحمان قاينارلارى» جولدارىن قايتا جاڭارتۋ جالعاسىپ جاتىر, بۇل دا بولسا ءوڭىردىڭ ترانزيتتىك الەۋەتىن ەداۋىر ارتتىرادى. ەرەكشە ايتا كەتەرلىك جايت, جۇمىستى جۇيەلى ءارى ءتيىمدى جاساۋ ماقساتىندا كوشەلەرىندە ەشقاشان اسفالت توسەلمەگەن 79 شاعىن اۋىل تاڭدالدى. ءبىز كەزەڭ-كەزەڭىمەن, 3 جىل ىشىندە 120 كم ورتالىق كوشەلەردى (6,3 ملرد تەڭگە) اسفالتتاۋدى, سول جەرلەردە كوشە جارىعىن (570 ملن تەڭگە) ورناتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. بيىل 11 شاعىن اۋىلداعى ۇزىندىعى 24,2 كم بولاتىن كوشەلەردى جوندەۋگە 1 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, يگەرىلىپ جاتىر.
– وڭىردەگى اۋىزسۋ ماسەلەسىنە جەكە توقتالا كەتسەڭىز.
– پرەزيدەنت 2025 جىلعا دەيىن قالا مەن اۋىل تۇرعىندارىن 100% تازا اۋىزسۋمەن قامتاماسىز ەتۋدى تاپسىردى. وبلىستا 2024 جىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جاعدايعا ساي, 356 ەلدى مەكەننىڭ 345-ءى, ياعني 91,3 پايىزى اۋىزسۋمەن قامتىلدى. ونىڭ 99,9 پايىزى قالالىقتار, 97,2 پايىزى اۋىل تۇرعىندارى. 2024 جىلى وڭىردەگى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋگە بايلانىستى 31 نىساننىڭ قۇرىلىسىنا بيۋدجەتتەن 14,1 ملرد تەڭگە ءبولىندى. بيىل 14 نىسان اياقتالادى, ال قالعان 17-ءسى 2025 جىلى بىتەدى. وسىلايشا, بيىل وبلىس حالقىن سۋمەن قامتۋ قولجەتىمدىلىگىن 99,4 پايىزعا جەتكىزۋدى جوسپارلانىپ وتىرمىز.
– ءبىلىم سالاسىندا قانداي جاڭالىقتار بار؟ ريددەردەگى شاڭىراق مەكتەبىنىڭ ماسەلەسى قاشان شەشىلەدى؟
– ريددەردەگى شاڭىراق مەكتەبىنىڭ ماسەلەسىنە كەلەسى جىلى نۇكتە قويىلادى. حالىق سانى ءوسىپ, ءوڭىر كوركەيىپ كەلەدى. تيىسىنشە ءبىلىم الۋشىلار تاراپىنان سۇرانىس تا ارتىپ وتىر. شىعىستا «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى اياسىندا 7 مەكتەپتىڭ قۇرىلىسى جۇرگىزىلىپ جاتىر, ونىڭ ىشىندە 3 نىسان بيىلعى جىلى اياقتالماق, قالعان 4 نىساننىڭ قۇرىلىسى 2025 جىلعا جوسپارلانعان. سونداي-اق وبلىستىق بيۋدجەت ەسەبىنەن 3 مەكتەپ قۇرىلىسى قاراستىرىلعان, ونىڭ ىشىندە وسكەمەن قالاسىنداعى «نۇرلى جول» شاعىن اۋدانىنداعى 600 ورىندىق مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلدى. جىل اياعىنا دەيىن جاڭا بۇقتىرما كەنتىندە 200 ورىندىق, زايسان قالاسىندا 300 ورىندىق مەكتەپ قۇرىلىسى اياقتالۋعا ءتيىس.
– وڭىردە قاريالاردىڭ قاجەتتىلىگى, مۇقتاجدىعى بار ازاماتتارعا كومەك كورسەتۋ جاعى قالاي ۇيىمداستىرىلادى؟
– اعا بۋىن قاشاندا ايرىقشا نازاردا. بۇگىندە ءوڭىردىڭ بارلىق اۋدانىندا قارت تۇرعىندارعا «عۇمىرلىلىق كلۋبتارى» اشىلدى, وندا زەينەتكەرلەر بوس ۋاقىتىن پايدالى وتكىزەدى. ولارمەن ماماندار, جاتتىقتىرۋشىلار, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى جۇمىس جاسايدى. بۇعان قوسا قازىر وبلىستا 28 مىڭ مۇمكىندىگى شەكتەۋلى ازامات بار, ونىڭ ىشىندە – 2,9 مىڭ بالا. ايماقتا قولجەتىمدى ورتا قۇرۋ, ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋ جونىندە بىرقاتار ءىس-شارا جاسالىپ جاتىر. ماڭىزدى باعىتتاردىڭ ءبىرى – يپپوتەراپيا. وبلىستا يپپوتەراپيانى دامىتۋ 2013 جىلى وسكەمەن قالاسىندا سول كەزدەگى وبلىس اكىمى, مارقۇم بەردىبەك ساپارباەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن باستالعان ەدى. بۇل جۇمىس ءالى دە جالعاسىپ جاتىر, ون شاقتى جىلدىڭ ىشىندە ءبىراز ءىس اتقارىلدى.
– شىعىستاعى شۇرايلى تابيعات پەن شىرايلى دەمالىس ورىندارى تۋريستەردى قىزىقتىراتىنى بەلگىلى. تۋريزم باعىتىنداعى جۇمىستاردىڭ اياق الىسى قالاي؟
– ءيا, شىعىس قازاقستان وبلىسى ءتۋريزمدى دامىتۋداعى ەلىمىزدىڭ ەڭ تارتىمدى ايماعىنىڭ ءبىرى ەكەنىن سەنىمدى تۇردە ايتا الامىز. تۋريستەردى تارتۋ وڭىردە ءتۇرلى باعىتتا دامىپ كەلەدى. ولاردى مەديتسينالىق, وقيعالىق, اۋىلدىق, ەكوتۋريزم, جازعى جاعاجاي, قىسقى كۋرورتتىق, مادەني تۋريزم دەپ سارالاساق بولادى. شىعىستىڭ تۋريستىك برەندى سانالاتىن, جەرگىلىكتى بەلسەندىلەر ارقاسىندا حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەن «Altai Fest», «شىعىس سالبۋرىنى» سياقتى فەستيۆالدار داستۇرگە اينالدى. ونىڭ اياسىندا شىڭعا شىعىپ, تاۋ باعىندىرۋ, اتپەن قىدىرۋ, قۇسبەگىلىكتى دامىتۋ, اڭشىلىقتى دارىپتەۋ سياقتى بۇقارالىق فورماتتا وتكىزىلىپ كەلەدى. سونداي-اق تۋريستىك ينفراقۇرىلىمدى جاقسارتۋ جونىندە دە تۇراقتى ءارى جۇيەلى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر.
– «شىعىس سالبۋرىنى» از عانا ۋاقىتتا ءساتتى جوبانىڭ بىرىنە اينالدى. بۇل ءىس-شارانىڭ سونشالىقتى جىلدام دامۋىنىڭ سىرى نەدە؟
– راسىندا «شىعىس سالبۋرىنى» كوشپەلىلەر ويىندارىنىڭ جالعاسى سىندى, ۇلتتىق بولمىسىمىزدى ايعاقتاي تۇسكەن اۋقىمدى ءىس-شاراعا اينالدى. بيىل ۇلان اۋدانى بوزانباي اۋىلى ماڭىنداعى سايىن دالادا وتكىزىلگەن بۇركىتشىلەردىڭ حالىقارالىق فەستيۆالىنە 21 يتەلگى, 70 بۇركىت, 13 قارشىعا مەن 30 تازى يت قاتىسىپ, رەسەي, ماجارستان, قىتاي, موڭعوليا ەلدەرىنەن كەلگەن قۇسبەگىلەر باق سىناستى. سونداي-اق قۇسبەگىلىكتىڭ امباسسادورى ايشولپان نۇرعايىپقىزىنىڭ ونەرىن تاماشالاۋعا شوتلانديا مەن بەلگيادان تۋريستەر ارنايى كەلدى. ءدۇبىرلى دودا بارىسىندا 30 كيىز ءۇي تىگىلدى. فەستيۆال وسىمەن ءتورتىنشى رەت ۇيىمداستىرىلىپ وتىر. شىعىس قازاقستان ءار تاراپتان قۇسبەگىلەردى شوعىرلاندىرا ءبىلدى, سالبۇرىن ساياق ءىس-شارا ەمەس, ءداستۇرلى ءارى اۋقىمدى وقيعا ەكەنىن مويىنداتتى. وسىنداي جوعارى دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلاتىن ءىس-شارالار ارقاسىندا ىشكى تۋريزم مادەنيەتى دە قالىپتاسىپ كەلەدى. جىل سايىن وتەتىن ءتۇرلى فەستيۆالدارعا قاتىسۋدى جەرگىلىكتى تۇرعىندار ادەتكە اينالدىرىپ, وتباسىمەن باراتىن, جىل بويى كۇتەتىن, ارنايى دايىندالاتىن وقيعا دەپ قابىلدايتىن بولدى.
– ەلىمىزدىڭ بارلىق جەرۇستى سۋ قورلارىنىڭ 20 پايىزدان استامى شىعىس قازاقستان وبلىسىندا شوعىرلانعان. سونىمەن بىرگە ەلىمىزدە قار جامىلعىسى ەڭ ۇزاق ساقتالاتىن ءوڭىر دە – شىعىس. وسى تۇرعىدا, جاعاجاي ءتۋريزمى مەن قىسقى كۋرورتتىق دەمالىس قانشالىقتى دامىپ كەلەدى؟
– ەلدەگى ەڭ ءىرى سۋ قويماسى بۇقتىرما مەن قاز-قاتار تىزىلگەن سىبە كولدەرى تۇرعاندا جاعاجاي ءتۋريزمىن دامىتپاۋ اعاتتىق بولادى. بۇل باعىت بۇلك-بۇلك قايناي باستادى, بارلىق جاعالاۋدى قوسا العاندا, ءبىر ماۋسىمدا 400 مىڭ تۋريستكە دەيىن قابىلداۋعا الەۋەتى جەتەدى. سۋ قويماسىنىڭ سامار, التاي, ۇلان اۋداندارى اۋماعىنا قاراستى جاعالاۋلارىندا 142 دەمالىس بازاسى جۇمىس ىستەپ تۇر. ال قىسقى كۋرورتتارعا كەلسەك, وبلىستا قىسقى تۋريستىك ماۋسىم 6 ايعا جۋىق سوزىلادى. تاۋ شاڭعىسى ءتۋريزمى گلۋبوكوە, التاي اۋداندارىنا, ريددەر قالاسىنا ءتان. وڭىردە 4 تاۋ شاڭعى بازاسى بار, ولاردىڭ جالپى ۇزىندىعى 30-40 كم, بيىكتىگى 1500 م دەيىن, قۇلامالارى (ەڭىستىگى) 5 كم دەيىن.
ايماعىمىزدا ەلدىڭ ورماندى القابىنىڭ 40 پايىزدان استامى شوعىرلانعان, سونداي-اق جالپىۇلتتىق ماڭىزى بار 24 تابيعات قورعاۋ ايماعى جۇمىس ىستەيدى, ولاردىڭ اۋدانى 1 723 072 گەكتاردان اسادى. وسىناۋ اسەم تابيعات پەن تابيعي قورىقتاردى كورگىسى كەلەتىندەردىڭ قاراسى قالىڭ. ەكولوگيالىق ءتۋريزمنىڭ ءبىر ءتۇرى – اڭ, بالىق اۋلاۋ. وبلىستا جانۋارلاردىڭ 489 ءتۇرى, بالىقتاردىڭ 37 ءتۇرى مەكەندەيدى, ولاردىڭ 25-ءىن اۋلاۋعا رۇقسات ەتىلگەن. كاتونقاراعاي ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىندا 14 ەكسكۋرسيالىق باعىت ازىرلەندى. مارقاكول تابيعي قورىعىندا جانۋارلاردىڭ 55 ءتۇرى, قۇستاردىڭ 250 ءتۇرى بار. بۇگىندە قورىق اۋماعىندا 10 جاڭا تۋريستىك سوقپاق سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. سونىمەن قاتار تۋريستەردىڭ كەلۋىنە, كورۋىنە قيىن-كەرىش شاتقالى دا تارتىمدى. شاتقال جىنىسى ەروزيامەن اشىلعان ءتۇرلى ءتۇستى, كوبىنەسە قىزىل بالشىق شوگىندىلەرىنەن تۇزىلگەن. جالپى, شىعىستىڭ باي تۋريستىك الەۋەتىن تۇگەل قامتۋ ءبىر سۇحباتتىڭ اياسىنا سىيمايدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
باقىتبەك قادىر,
«Egemen Qazaqstan»
