كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «EQ»
«ۇستەمدىك نىساندارىنداعى كەي ايىرماشىلىقتار رەۆوليۋتسياعا دەيىن قازاقستان مەن قىرعىزستاندا ءبىر ميلليوننان استام ورىس قونىستانۋشىلارىنىڭ ورنىققاندىعىن, ال تۇركىستان ولكەسىنىڭ باسقا جەرلەرىنە نەبارى 500 مىڭ ورىس, وتىرىقشى, مەملەكەتتىك قىزمەتشى قونىستانعانىن تۇسىندىرەدى». (مارسەل ەگرەتاۋد, سوۆەت شىعىسى, پاريج, 1959, 57 ب). اۆتوردىڭ بۇل اقپاراتى وتكەن داۋىردەگى تۇركىستان القابىنا اعىل-تەگىل قونىس اۋدارعان ورىس وتىرىقشىلارىنىڭ ناقتى قانشا مولشەردە ەكەنىنەن ءجىپ ۇشىن بەرەدى. بۇل مالىمەت ءار جەردە ءارتۇرلى جازىلىپ جۇرگەن بولۋى دا مۇمكىن, بىراق بىزگە فرانتسۋز عالىمىنىڭ مىنا دەرەگى دە قۇندى.
كىتاپتىڭ كەلەسى بەتتەرىندە دە پاتشا وكىمەتىنىڭ ورىس وتىرىقشىلارىنا جەرگىلىكتى حالىقتىڭ قولىنان جەردى قالاي الىپ بەرگەنى جونىندە ايتىلادى. «قازاقستان, قىرعىزستان, تۇرىكمەنستان حالقىنىڭ 50-70 پايىزىن كوشپەلى مالشىلار قۇرايدى. ورىستىڭ وتارلاۋى ولارعا ناعىز قاسىرەت بولدى, جاۋلاپ الىنعاننان كەيىن ونداعى كوشپەلى حالىقتىڭ تاعدىرى ءالجيردىڭ كوشپەلى تايپالارىنىڭ باسىنان وتكەن قاسىرەتپەن بىردەي ەكەنىن ايتۋ قيىن. شىنىندا دا, وسى ماسەلە بويىنشا عالىم, كاپيتان لەۋھراۋكس جازعانداي: «كوشپەلىلەردىڭ مالى ولار ءۇشىن تىرشىلىكتىڭ قاينارى» (Capitaine Lehuraux, Le Nomadisme et la civilisation, 1931) ەدى. ال پاتشا وكىمەتى ورىس وتىرىقشىلارىنا قازاقستاننىڭ سولتۇستىك شەكاراسى سياقتى ەگىستىككە قولايلى جەرلەردى بەردى. الايدا كەڭ-بايتاق جەرلەرگە قونىس اۋدارعان قازاقتار بۇل جەرلەردى جازعى جايىلىم رەتىندە پايدالانعانى بەلگىلى. كوشپەلى مال شارۋاشىلىعى وسىلايشا نەگىزگى جەمشوپ بازاسىنان ايىرىلىپ, مال سانى كۇرت ازايىپ كەتتى. ءدال وسىنداي جاعداي قىرعىزستاندا دا قايتالاندى, ءبىر عانا پىشپەك ۋەزىندە (قازىرگى قىرعىزستان استاناسى) قىرعىزداردان 712 مىڭ گەكتار جەر تارتىپ الىندى».
سونىمەن بىرگە زەرتتەۋشى عالىم ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ورتالىق ازياداعى شارۋالاردىڭ كەدەيلىككە ۇشىراۋى تىم ارتىپ كەتكەنىن دە تىلگە تيەك ەتەدى. 1916 جىلى پاتشانىڭ «جەرگىلىكتى حالىقتى رەكۆيزيتسيالاۋ» تۋرالى جارلىعى ولاردى كۇتپەگەن مايدان دالاسىنا اپارعانىنان دەرەك كەلتىرەدى. كوشپەلى حالىقتاردىڭ ەركەكتەرىن مايدان دالاسىنداعى ستراتەگيالىق جۇمىستارعا اسكەري جۇمىسشى رەتىندە پايدالانۋ تۋرالى جارلىق شىققاندا, جاعدايدىڭ تىپتەن كۇردەلەنگەنىن, وسىنىڭ سالدارىنان ۇلان-بايتاق تۇركىستان ولكەسىندەگى شارۋالاردىڭ جالپى كوتەرىلىسى باستالعانىن, بۇل جاعدايدان سەسكەنگەن پاتشا ۇكىمەتى جەرگىلىكتى گۋبەرناتورلاردىڭ قاراماعىنا وراسان زور رەپرەسسيا كۇشتەرىن جىبەرىپ, كوتەرىلىسشىلەردى اياۋسىز جانىشتاعانىن جازادى. «كەي زەرتتەۋشىلەر بۇل كوتەرىلىستى «رەاكتسيالىق جارىلىس» دەپ اتادى. ءوز ساپارىمدا مۇنداي جاعدايدى كورمەدىم دە, ەستىمەدىم. سونىمەن بىرگە تاشكەنت مۇراجايىندا وسى وقيعانىڭ حالىقتىق سيپاتىن كورسەتەتىن قۇجاتتاردى كوزىم شالدى. الماتىداعى الاڭدا, ءدال قالا ورتالىعىندا اتالعان كوتەرىلىس باسشىلارىنىڭ ءبىرى امانگەلدى يمانوۆتىڭ اتقا مىنگەن ايبىندى ءمۇسىنىن كوردىم. 1916 جىلى قازاقستاندا وتارشىل بيلىكپەن ىمىراعا كەلگەن فەودالدار, بايلار, بولىستار مەن ماناپتار, مولدالار بۇل كوتەرىلىستىڭ اۋقىمىنان وزدەرىنە قاۋىپ ءتونىپ تۇرعانىن سەزىپ, كوتەرىلىستى تەز باسۋعا تىرىستى. اتالعان كوتەرىلىستى ءدىني جانە ۇلتتىق وشپەندىلىككە اينالدىردى», دەيدى ول.
اۆتور وسى كىتابىن جازۋعا ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەرگە, سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا ارنايى ساپارمەن كەلگەنىن, سول تۇستاعى ەلدەگى ماڭىزدى تۇلعالارمەن كەزدەسىپ, سۇحباتتاسقانىن كەلەسى دەرەكتەردەن بىلەمىز. «قازاقستاننىڭ حالىق اعارتۋ ءمينيسترى ا.زاكاريننەن ۇلتى قازاق پا ەكەنىن سۇراعانىمدا, سۇراعىمنىڭ ءوزى ارتىق بولىپ شىقتى. بۇل قايراتتى جىگىتتىڭ دالا پەرزەنتى ەكەنى داۋسىز. ول: ء«يا, قازاقپىن, تازا قازاقپىن, ەش قوسپا جوق!» دەپ ك ۇلىپ جاۋاپ بەردى». اسقار زاكارين 1908 جىلى تورعاي ماڭىنداعى 1-اۋىلدا دۇنيەگە كەلگەن. ونى جەرىنەن ايىرىلعان كوشپەلى مالشىلاردىڭ كۇيزەلىسىن باسىنان وتكىزگەن ۇرپاقتىڭ وكىلى دەۋگە نەگىزىمىز بار. بالا كەزىندە رەۆوليۋتسيالىق الاساپىران كۇندەردى ول ءوز كوزىمەن كورىپ ءوستى». مارسەل ەگرەتاۋد وسىلاي دەي كەلە, ا.زاكاريننىڭ بالالىق شاعىنىڭ قيىندىقتا وتكەنىن, پاناسىز قالعان باسقا بالالار سەكىلدى جەتىمدەر ۇيىندە وسكەنىن بايان ەتەدى. «ونىڭ (ا.زاكارين) تاعدىرى فرانتسۋز تىلىنە ەندى عانا اۋدارىلعان عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ رومانىنداعى وقيعاعا ۇقسايدى. ول دا ەسكى كۇندەردى ەسكە تۇسىرەدى», دەيدى. دالانىڭ دا, انا مەن بالانىڭ دا جۇرەگىنە جارا, كوڭىلىنە قاياۋ سالعان كەشەگى كەراناۋ دا تاسباۋىر كۇندەردى الىستاعى فرانتسۋز تاريحشىسى ءوز ءداۋىرىنىڭ وقىرمانىنا وسىلاي جەتكىزگىسى كەلگەنى شىندىق. قالاي دەسەك تە, ونىڭ وتارشىل يدەيانىڭ قۇرساۋىندا قالعان ورتالىق ازيايداعى كوشپەلىلەر ومىرىنە, تاعدىرىنا نازار اۋدارعانىن اڭداي الامىز.
مىنە, مارسەل حانىم اياڭداپ, الماتىداعى جازۋشىلار وداعىنا باس سۇقتى. ونىڭ ءوز زامانى تۋرالى قازاق زيالىلارى مەن رۋحانيات ارداگەرلەرى قانداي ويدا ەكەن دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەنى ءشۇباسىز. قاي ەلدە, قايسى عاسىردا بولسىن, زيالى دەيتىن اتقا يە بولعان قاۋىم ۇلتىن ەزگىدەن, جەرىن جات جۇرتتان قورعاۋعا ۇمتىلاتىنى ونىڭ دا ساناسىندا ساپ التىنداي ۇيالاعانى دا. وسى تۇستا حاكىم ابايدىڭ «اركىمدى زامان سۇيرەمەك, زاماندى قاي جان بيلەمەك؟» دەگەنى ويعا تۇسەدى. اباي زامانىنداعى ۇلت زيالىلارى مەن كەڭەس كەزىندەگى قازاق وقىعاندارىنىڭ اراسىن نەندەي وي, قانداي ماقسات جالعايتىنى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. ال الماتىعا كەلىپ, سول زامانعى قازاق وقىعاندارىمەن كەزدەسۋگە نيەتتەنگەن فرانتسۋز عالىمىنىڭ ويىنداعى سانسىز ساۋالدىڭ شەشىمى قالاي بولعانى تىپتەن جۇمباق. مۇمكىن ول دا, ۇلى ابايدىڭ ويىن قايتالاپ «...زامانا ونى بيلەمەك» دەپ كۇبىر ەتكەن بولۋى بەك مۇمكىن.
«تانىمال قازاق جازۋشىسى, «بوتاگوزدىڭ» اۆتورى ءسابيت مۇقانوۆپەن قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باس كەڭسەسىندە ۇزاق اڭگىمەلەستىم. ءسابيت مۇقانوۆ – قازاق حالقىنىڭ جان سەزىمىن جاقسى سۋرەتتەگەن جازۋشىلاردىڭ ءبىرى. ول قازىر ەلۋ سەگىز جاستا. ونىڭ اكەسى مالشى بولعان. تاعى سوندا جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ ءبىرى ماعان وزدەرىنىڭ بالالىق كەزى, جاستىق شاعى, بەكتەر, اكىمدەر زامانى تۋرالى ايتىپ بەردى. بىراق ولارمەن بۇل تاقىرىپتا ۇزاق اڭگىمەلەسۋ وڭايعا سوقپاعانىن ايتا كەتۋ كەرەك. اسىرەسە ولارمەن كەزدەسۋ تىم قيىن», دەپ جازادى ول ءوز ويىمەن ءبولىسىپ.
زەرتتەۋشى عالىمنىڭ نازارىنان قازاقستانداعى تاريحي جاعداي دا تىس قالماعان. كىتابىنىڭ كەلەسى بەتتەرىندە ول قازاق تاريحشىسى ەرمۇحان بەكماحانوۆ تۋرالى بىلاي دەيدى: «كەيبىر انتيسوۆەتتىك ۇگىتشىلەر كەڭەستىك شىعىس حالىقتارى باسىنان وتكەرگەن ەسكى ۇلتتىق ەزگىنىڭ تاباندىلىعىن جاڭا فورمادا «دالەلدەۋ» ءۇشىن بەلگىلى ءبىر فاكتىلەردى نەگىز ەتتى. سولاردىڭ ءبىرى – قازاق زيالىلارىن جاپپاي «تازارتۋ» بولماق, ونىڭ ىشىندە تاريحشى بەكماحانوۆ ءوز ەلىنىڭ وتكەنى تۋرالى جازعانى ءۇشىن ۇلتشىل اتالىپ, ءوز كوزقاراسىن ايتقانى ءۇشىن كىنالى بولدى. مەن وسى اۆتوردىڭ كىتابىن وزىممەن بىرگە الىپ ءجۇردىم, ونىڭ سول كەزدە ايتقان پىكىرىن ەستىگەن ادامدارمەن كەزدەستىم. سول ءۇشىن بەكماحانوۆتىڭ حابارىن الماتىدان سۇرادىم. حالىق اعارتۋ ءمينيسترى ا.زاكارين مەنى جۇباتىپ, تاريحشىمەن الدا كەزدەسەتىنىمدى ايتتى. بەكماحانوۆ قازىر الماتى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى, 1957 جىلى جاڭا كىتاپ شىعاردى». اۆتور بەكماحانوۆپەن كەزدەسە الدى ما, جوق پا, ول تۋرالى ەشتەڭە جازباعان. سوعان قاراعاندا, كەزدەسە الماعان بولۋى كەرەك.
ءبىز مارسەل حانىمنىڭ اتالعان كىتابىنان ەلىمىزدىڭ وتكەن داۋىردەگى مال شارۋاشىلىعى جاعدايى جونىندە دە اقپاراتتار وقىدىق. ونىڭ دەرەگىنشە, 1916 جىلى قازاقستانداعى قوي سانى 18 ميلليون بولعان, ال 1958 جىلى بۇل كورسەتكىش 30 ميلليونعا وسكەن, ال 1963 جىلعا قاراي ەلدە 50 ميلليونعا جەتكەن».
ءوز كەزەگىندە ورتالىق ازياداعى مەملەكەتتەردىڭ رۋحانيات سالاسىنداعى جەتىستىكتەرىن ايتا كەلە, وعان ۇلەس قوسىپ جۇرگەن مىقتى تۇلعالاردىڭ اتىن اتاپ, ەڭبەكتەرىن وقىرمانعا ۇسىنادى. «شىعارماشىلىعى ءوز ەلىنىڭ القاۋىنا بولەنىپ, الىس شەتەلدەردە دە ۇلكەن بەدەلگە يە قالامگەرلەر بۇل جاقتا دا بارشىلىق. شولوحوۆپەن تەڭ دارەجەدە تۇرعان, ەڭ ۇزدىك كەڭەس جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ شىعارماشىلىعى جانە ونىڭ تانىمال تاريحي رومانى «اباي جولىن» اۋدارۋ بارىسىندا لۋي اراگوننىڭ: «بۇل – ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان ەڭ وزەكتى مىندەتتەردىڭ ءبىرى» دەپ ايتۋىنا سەبەپ بولدى; اۋەزوۆتىڭ جەرلەسى ءسابيت مۇحانوۆ – ون شاقتى جاقسى شىعارمانىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاق قىزىنىڭ ءومىرىن سۋرەتتەيتىن «بوتاگوز» رومانىنىڭ, ء«ومىر مەكتەبى» ومىرباياندىق شىعارماسىنىڭ اۆتورى». بۇل ونىڭ مۇحتار اۋەزوۆ پەن ءسابيت مۇقانوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنا بەرگەن وڭ باعاسى ەكەنى انىق. وسىعان دەيىن مۇحتار ومارحان ۇلىنىڭ قالامگەرلىك قۋاتى مەن دەڭگەيى تۋرالى الۋان ءتۇرلى ماقتاۋلار مەن تەڭەۋلەر ايتىلعانى انىق. ال فرانتسۋز عالىمى وعان «شولوحوۆپەن تەڭ دارەجەدە تۇرعان جازۋشى» دەگەن ۇلكەن باعا بەرگەنى كوڭىل قۋانتارلىق جاعداي بولماق.
سونىمەن, مارسەل ەگرەتاۋدتىڭ اتالعان كىتابىن پاراقتاپ شىعىپ, ىشىندە جازىلعانىن ايتتىق. ونىڭ الماتى ساپارى, قازاق دالاسىنداعى كۇندەرى تۋرالى ەگجەي-تەگجەيلى اقپاراتتار بولماسا دا, سوناۋ الىستان ەلىمىزگە كەلىپ, بەكماحانوۆتى ىزدەپ, مۇقانوۆپەن كەزدەسىپ, كوڭىلگە تۇيگەندەرىن كىتاپ قىلىپ جازعانىنا ءتانتى بولدىق. تاريحشى عالىم ەرمۇحان بەكماحانوۆپەن ول كەزدەسە الدى ما, جوق پا, ول ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. ال باسىنا ءىس تۇسكەن وسىناۋ تۇلعانى ول نەگە ىزدەدى, وسىنىڭ ءوزى ۇلكەن تاقىرىپ. وسىدان جەتپىس جىل بۇرىن جارىق كورگەن بۇل كىتاپتىڭ قازاق مادەنيەتى مەن تاريحى ءۇشىن قۇندىلىعى كۇنسايىن ارتا تۇسەرى داۋسىز.
