سۋرەتتى تۇسىرگەن – سەرىك مايەمەروۆ
ەگجەي-تەگجەيى سارقىلا باياندالعان وسىناۋ دالا اڭىزى العاش رەت ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «كۇي» پوۆەسىندە قايتا جاڭعىرىپ, وركەنيەتكە «ماڭگۇرتتىك, ماڭگۇرتيزم» اتتى ۇعىمدىق ارحەتيپتى الىپ كەلگەن بولاتىن.
ادام بالاسىنىڭ تابيعاتىنا, تۇلعالىق بولمىسىنا جاسالعان جانتۇرشىگەرلىك جاۋىزدىق جونىندەگى كونە ءاپسانا وسىلايشا جاھان دەڭگەيىندەگى رامىزگە اينالىپ كەتتى.
ءابىش كەكىلباي ۇلى ادامنىڭ اقىل-ەسىنە جاسالعان فيزيولوگيالىق «وتانى» جالپى ۇلتتىڭ تاريحي جادىنا جاسالعان وتامەن تەڭدەستىردى. ءوز شىعارماشىلىعىندا ونىڭ زارداپتارىن حالقىمىزدىڭ باسىنان كەشىرگەن باسقا دا قيامەتتەرىمەن تىعىز بايلانىستا قاراستىردى.
كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ دەرەكتەرىنە جۇگىنسەك, «كۇي» پوۆەسىنىڭ العاشقى ۇزىندىلەرى ماڭعىستاۋ وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ «كوممۋنيستىك ەڭبەك» گازەتىندە 1967 جىلعى قاراشا ايىنىڭ 24, 26, 28-ساندارىندا جاريالانعان. ال تولىعىراق نۇسقاسى «جۇلدىز» جۋرنالىنىڭ سول جىلعى 12-سانىندا شىعىپتى.
شىنىندا, بەيرەسمي وي-پىكىردىڭ ادىمىن اشتىرتپايتىن «جەر بەتىندە جۇماق ورناتقان» كوممۋنيستىك يدەولوگيا ۇستەمدىك قۇرعان كەزدە ادام بالاسىنىڭ زورلىق-زومبىلىق كورىپ, اقىل-ەس, جادىنان ايىرىلۋى جونىندە شىعارما جازۋ وڭاي بولمايتىن. ال ونداي تۋىندىنى سول پارتيانىڭ ءتول باسىلىمىندا جاريالاۋ (مەيلى, جەرگىلىكتى دەڭگەيدە بولسىن) ءتىپتى مۇمكىن ەمەس شارۋا ەدى.
قالامگەر ادامنىڭ اقىل-ەسىنە, ەكزيستەنتسيالدى تىرشىلىك داعدىسىنا جاسالعان وسىناۋ قيامەتتىڭ – ونىڭ جەكە باسىنىڭ نەمەسە اۋلەتى, ءتۇپ-تۇقيانىنىڭ تاعدىرىنا عانا ەمەس, جالپى جاراتىلىس زاڭدارىنا جاسالعان قيانات ەكەنىن بايانداپ بەردى. ۇلتتىڭ تاريحي ساناسىنا شابىلعان بالتا ەكەنىن جاريا ەتتى. حالقىنىڭ ءتول تامىرلارىنان اجىراپ, ءارتۇرلى جاساندى يدەولوگيانىڭ اسەرىنەن ەكىۇداي كۇن كەشۋىنىڭ دە سەبەپتەرىن وسىنداي رۋحاني وتا-قياناتتاردان ىزدەدى.
ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ ايگىلى شىعارماسىنا ارقاۋ بولعان بايىرعى اڭىز-ءاپسانا ءسويتىپ, تۇتاس زاماننىڭ مەتافوراسىنا اينالدى.
ۇلاعاتتى ۇستازىمىز اكادەميك زەينوللا قابدولوۆ ءوز لەكتسيالارىندا ايتۋشى ەدى: «شىنايى سۋرەتكەردىڭ شىعارماشىلىق لابوراتورياسىنا ءمان بەرگەن ءجون. قالامگەردىڭ ءومىر سۇرگەن ورتاسى, زامانا بولمىسى, ءتۇرلى-ءتۇرلى بولىپ جاتقان تاريحي, قوعامدىق وقيعا شىعارمالارىندا قانداي تاقىرىپتار نەمەسە وبرازدار جۇيەسىن تۋدىردى؟ جازۋشى قانداي كوركەمدىك قۇرالدار ارقىلى سول قۇبىلىستارعا ءوز باعاسىن بەردى؟ مىنە, سۋرەتكەردىڭ دارىن قۇدىرەتىن, ازاماتتىق پوزيتسياسىن ايقىندايتىن باستى ادەبي قۇرالدار وسى. ءبىزدىڭ «ادەبيەتتى اردىڭ ءىسى دەپ باعالاۋىمىزدىڭ سىرى – وسى» دەپ قورىتىندىلاۋشى ەدى ءسوزىن ايتۋلى ابىزىمىز.
وسى ورايدا «كۇي» پوۆەسى دۇنيەگە كەلگەن 60-70-جىلدارداعى قازاق قوعامىندا قالىپتاسقان كەيبىر ۇدەرىستەرگە توقتالۋدى ءجون كوردىك.
جالپى, «جىلىمىق» اتالاتىن سول كەزەڭ قازاق رۋحانياتىندا ايتۋلى سەرپىلىس تۋعىزدى. ستاليندىك توتاليتارلى جۇيەنىڭ زارداپتارىنان ەندى ەس جيىپ, سىلكىنە جاندانعان ۇلت زيالىلارى تىڭ ىزدەنىسكە بەت بۇردى. قالىپتاسقان قوعامدىق-ساياسي, يدەولوگيالىق فەتيشتەرگە مۇلدەم قابىسپايتىن جاڭا وبرازدار جۇيەسىن, تاقىرىپتار ءورىسىن اشتى. ادامنىڭ ادامدىعىن, وزىنە عانا ءتان تۇلعالىق قاسيەتتەرىن جىرلاپ, ونىڭ جەكە تاعدىرى مەن ۇلتىنىڭ بىرەگەيلىگىن ساباقتاستىرا قاراستىردى.
ار الدىنداعى, ەل مەن تاريح الدىنداعى ازاماتتىق بورىشىن ادال اتقارىپ, قوعام, بيلىك تاراپىنان مۇمكىن بولاتىن ايىپتاۋ-كەدەرگىلەرگە قاراماستان وزدەرىنىڭ ۇلى مۇراتىن جۇزەگە اسىرۋعا بەل شەشە كىرىستى. سول جىلدارى رۋحانياتقا زور بەتبۇرىس اكەلگەن ۇركەردەي قاجىرلى توپ الاش زيالىلارىنىڭ تاريحي ميسسياسىنا جاڭا تىنىس بەرىپ, كوممۋنيستىك جۇيەنىڭ قاساڭ قاعيداتتارىن ىشتەي قاۋساتا باستادى. ءسويتىپ, مىزعىماستاي كورىنگەن يدەولوگيالىق «اڭىزداردىڭ اقىرىن» جاقىنداتا ءتۇستى. ونداعان جىل بويى ۇستەم بولعان ۇستانىمداردىڭ تامىرىنا بالتا شاپتى. قاپتاعان قارلاگ, الجير-لەرگە سۇيەنگەن, ميلليونداعان ادام تاعدىرىن ءتۇرلى «ماڭگۇرتتىك» ەكسپەريمەنتتىڭ قۇربانىنا اينالدىرىپ, تۇلعالىق, ازاماتتىق قاسيەتتەرىن جويۋعا باعىتتالعان ساياسي دوكترينالاردىڭ ىرگەتاسىن شايقالتتى. اسىرەسە ۇلت تاعدىرىنىڭ اقتاڭداقتار كىرەۋكەلەگەن تاريحي تامىرلارى مەن رۋحاني مۇرالارىمىزدىڭ قالىڭ قاباتتارىن ارشي باستادى.
«الپىسىنشىجىلدىقتاردىڭ» («شەستيدەسياتنيكي») بەدەلدى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى بۋلات وكۋدجاۆا سول كەزەڭ تۋرالى: «بولشينستۆو يز ناس نە بىلي رەۆوليۋتسيونەرامي, نە سوبيراليس كوممۋنيستيچەسكي رەجيم ۋنيچتوجات. زاداچا بىلا وچەلوۆەچيت» دەۋى بەكەر بولماسا كەرەك.
مىنە, وسى تۇستا دۇنيەگە كەلگەن «كۇي» پوۆەسى ءوزىنىڭ تاريحي شىعارماشىلىق ميسسياسىن تولىق ورىندادى دەۋگە نەگىز بار.
ال سول 60-70-جىلدارى دۇنيەگە كەلگەن ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «قاھار», «الماس قىلىش» روماندارى, مۇحتار ماعاۋيننىڭ «قوبىز سارىنى», «الداسپان» جيناقتارى, ت.ب. شىعارمالار – رۋحانيات كوكجيەگىندە ولشەۋسىز سەرپىلىس تۋعىزدى. ءبۇتىن ۇرپاقتىڭ ۇلتتىق سانا-سەزىمىن, ەڭ الدىمەن, وزىنە دەگەن قۇرمەت-قادىرىن قايتارىپ بەردى. قارعا تامىرلى قازاعىمىزدىڭ ءتول تاريحى, ءجۇرىپ وتكەن زامانالىق ءومىربايانى بار ەكەنى ايشىقتالا ءتۇستى.
اسىرەسە بايىرعى ۇلتتىق پوەزيامىزدىڭ اسىل جاۋھارلارىن مارجانداي ءتىزىپ, بارشا ءسان-سالتاناتى مەن اسقاق رۋحىن جارقىراتا جانداندىرعان, قۇنارلى تامىرلارىن بەس عاسىرعا تەرەڭدەتكەن مۇحتار ماعاۋيننىڭ ەڭبەكتەرى عاسىرلىق ۇدەرىستەردىڭ التىن ارقاۋىنا اينالدى. ءبىر عاجابى, جىراۋلىق ءداستۇردىڭ بەس عاسىرلىق دىڭگەكتى وزەكتەرىن كورسەتكەن قازتۋعان, اسان قايعى, دوسپامبەت, شالكيىز, جيەمبەت, مارعاسقا, اقتامبەردى, ۇمبەتەي, بۇقار, ت.ب جىراۋلاردىڭ پوەتيكالىق مۇراسى – ماعاۋيننىڭ رەداكتسياسىمەن مىڭداعان تيراجبەن قايتا باسىلىپ شىقسا دا, ءالى كۇنگە دەيىن شىراق الىپ ىزدەسەڭ دە تاپتىرمايتىن بيبليوگرافيالىق سيرەك كىتاپتاردىڭ قاتارىندا كەلەدى.
جالپى, وسى كەزەڭدە قازاق ادەبيەتىنىڭ جاڭا بۋىنىن قۇراعان جاس قالامگەرلەردىڭ شىعارمالارىندا قالىپتاسقان رەسمي ستاندارتقا ساي كەلمەيتىن كەيىپكەرلەر گالەرەياسى دۇنيەگە كەلدى.
ادامنىڭ ىشكى وڭىرىندە مۇلگىپ جاتقان الدەقانداي بەيمالىم كۇشتەردىڭ باس كوتەرۋىن سۋرەتتەگەن قالامگەرلەرىمىزدىڭ ءبىرى – تولەن ابدىكوۆ. ادام جانىنىڭ ەكىۇداي كۇيىن ول «وڭ قول» اڭگىمەسىندە – «ىشكى تۇلعانىڭ ەكىگە جارىلۋى» دەپ اتاعان.
اڭگىمەدەگى وڭ قول – ادام بولمىسىنىڭ تەرەڭ يىرىمىندەگى قايشىلىقتاردىڭ كورىنىسى. باستى كەيىپكەر الما بەينەسى – ىزگىلىك, مەيىرىم سەكىلدى قاسيەتتەردى وزىنە قاجەتسىز دەپ تانىپ, دەنەسىنەن سىعىپ تاستاعان قوعامنىڭ ءوزىن-ءوزى تۇنشىقتىرۋى ەدى.
ال قاھارماندارىن قوعامدىق ىلىك-شاتىس قاتىناستاردان بولەك الىپ, تابيعي كەڭىستىككە «تاستاپ», ادامنىڭ ادامدىعىن, الەۋەت كۇشىن سول ەندىكتە «تەكسەرەتىن» ورالحان بوكەەۆتىڭ كەيىپكەرلەرى كوبىنەسە جالعىز, «قياليلاۋ», «كىسىكيىكتەۋ» بولىپ مىنەزدەلدى. ويتكەنى ولار كۇندەلىكتى تىرشىلىك اعىسىنان شىعىپ قالعان. سول سەبەپتى داعدىلى قوعام ساناسىمەن سارالاپ, سونىڭ كوزىمەن باعالاساق, اتالعان كەيىپكەرلەر كورەر كوزگە «وعاشتاۋ», وزگەشەلەۋ كەلەدى. بوكەەۆ ءۇشىن تابيعي ستيحيا – ادام بالاسىنىڭ الدىندا توسەلگەن توسقاۋىل عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن, كەيىپكەر تۇلعاسىنىڭ, ونىڭ ءومىرىنىڭ باياندىلىعىن سىنايتىن «سايتان كوپىر» ەدى.
شامامەن وسى تۇستا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى البەر كاميۋ ادامنىڭ كۇندەلىكتى ءومىر اعىنىنان «شىعىپ قالىپ», تىرشىلىك ءتىنىنىڭ قۇرامداس بولىگى بولۋ بىلاي تۇرسىن, ء«وز-وزىنەن الاستاپ», ءوز بولمىسىنان اجىراپ قالعان قالپىن سۋرەتتەپ, باتىس وركەنيەتىنىڭ تىرەلگەن ەكزيستەنتسيالدى تىعىرىعى تۋرالى جازدى.
وسىناۋ جاڭعىرۋ ۇردىسىنە 60-جىلدارى قوسىلعان قازاق سۋرەتشىلەرىنىڭ «جاڭا بۋىنى» دا بەلسەندى كىرىگىپ, بەينەلەۋ ونەرىنە جاڭا بوياۋ, وبراز بەن ماعىنا الىپ كەلدى.
«سالاحاددين ايتباەۆ, ماقىم قيسامەدينوۆ, شايماردان ساريەۆ, توقبولات توعىسباەۆ, باقتيار تابيەۆ, ءابدىراشيت سىدىحانوۆ, ەركىن مەرگەنوۆ, تولەگەن دوسماعامبەتوۆ, ۆاگيف راحمانوۆ, يساتاي يساباەۆ, ورالبەك نۇرجۇماەۆ, ت.ب. دارىندى جاس قازاق سۋرەتشىلەرى سوتسياليستىك رەاليزم ادىسىنە كەرەعار ۇلتتىق بەينەلەۋ ونەرىنىڭ جاڭا باعدارلاماسىن جاسادى. قالىپتاسقان كانوندار مەن ستيلدەردىڭ دايەكسىزدىگىن ايقىنداپ بەردى», دەپ جازادى كلارا يساباەۆا زەرتتەۋ ماقالاسىندا.
كينو ونەرىندە دە ۇلتتىق بىرەگەيلىگىمىزدى سەرپىلتكەن ايتۋلى تۋىندىلار: ابدوللا قارساقباەۆتىڭ «مەنىڭ اتىم – قوجا», شاكەن ايمانوۆتىڭ «تاقيالى پەرىشتە» جانە وڭ ۇدەرىستىڭ التىنتاعى رەتىندەگى سۇلتان قوجىقوۆتىڭ «قىز جىبەك» فيلمدەرى دۇنيەگە كەلدى.
شىعارماشىلىق ەركىندىك, اۋقىمدى كرەاتيۆتى ىزدەنىس اۋا جايلاعان وسى تاريحي كونتەكستە جاسى 30-عا تولار-تولماس دارىن يەسى ءابىش كەكىلباي ۇلى دا جاڭا ماعىنا ىزدەپ, تىڭ تاقىرىپقا قالام تارتادى. رۋحاني ءنار بەرەر التىن وزەك تامىرلاردان اجىراۋ, اتا-بابا سالت-ءداستۇرىن مانسۇق ەتۋ – ۇلتتىڭ ءوز قادىر-قاسيەتىن جوعالتۋمەن پارا-پار ەكەنىن جىرلاۋ ونىڭ شىعارماشىلىق كرەدوسىنا اينالادى. وسى ماقساتتا قالامگەر ەل اراسىندا تاراعان بايىرعى اڭىز-ءاپسانالاردى جاڭعىرتىپ, جاڭا ماعىناعا بۇرادى.
سول ىزدەنىستىڭ ناتيجەسىندە شىعارماشىلىق ومىربايانىنداعى جاۋھار تۋىندىلارى «كۇي», «شىڭىراۋ» پوۆەستەرىن دۇنيەگە اكەلەدى.
سۋرەتكەرگە ۇلتىنىڭ تاريحي سانا-سەزىمى, بىرەگەيلىگىنىڭ ارقاۋى – ونىڭ رۋحاني مۇراسىمەن: اڭىز, ەرتەگىلەرى, ءاپسانا جىرلارىمەن, كوشپەلى ءومىر سالتى مەن قايتالانباس ميفوپوەتيكالىق دۇنيەتانىمىمەن تىعىز بايلانىستى ەدى.
ەپوس, دالا اڭىزدارى, جىرلار مەن كۇيلەر, نومادتىق ءومىر ءستيلى, سالت-ءداستۇر, اتا-بابادان ميراس بولعان اتاكاسىپ – ول ءۇشىن ۇلتتىڭ پاسسيونارلىق الەۋەتىن تانىتاتىن قاسيەتتى وزەك بولاتىن. ال ونى وسىنداي ۋىزدى ناردەن اجىراتۋ: تاريحي جادى, اقىل-ەستەن, ياكي گەنەتيكالىق كودىنان ايىرۋ – كەلەشەگىنە جاسالعان قيانپۇرىس قىلمىسپەن پارا-پار ەدى. سونداي-اق ادام بالاسىنىڭ قاسيەتتى مۇراسىنا دەگەن تەرىس پيعىل, قاساڭ نيەتىنىڭ قالىپتاسۋى – ۇلتتىڭ ەكىۇداي كۇي كەشىپ, قۇردىمعا كەتۋىنىڭ العىشارتى بولاتىن.
«شىڭىراۋدىڭ» باستى كەيىپكەرى ەڭسەپتىڭ تۋعالى كورگەنى – قارا جەر قويناۋى, قۇدىقشى كاسىبى ەدى. اتاكاسىبىنە ەرتەدەن دەن قويعان ەڭسەپ ءومىر تالقىسىن, تىرشىلىك ريزىعىن دا سودان تاپتى. بۇكىل ايماق ەڭسەپتى قادىرلەپ, ونىڭ قۇدىقشىلىق ونەرىن قۇرمەت تۇتادى. الايدا العاشىندا اتاكاسىبىنە ريزىق تابۋدىڭ كوزى دەپ قاراعان ەڭسەپتىڭ بويىندا بەرتىن كەلە ەكىنشى كۇش, ەكىنشى ەڭسەپ پايدا بولادى. ەكىنشى ەڭسەپ ادامدارعا جاقسىلىق اكەلەر قاراپايىم دا سۇلۋ ونەرىنەن اتاق-داڭق ىزدەي باستايدى. ماقتانعا, اسىرا سىلتەۋ ماراپاتقا دەن قويا باستايدى. ەڭسەپ جەڭىلىسىنىڭ باسى وسى – ساۋاپتى ونەرىنەن جات داڭق ىزدەگەن ءۇننىڭ ويانۋى. سول ءۇن ەڭسەپكە حورەزمنەن كوشىپ كەلگەن قالپاقتى باقاس قىلادى. سول ءۇن, ەڭسەپتىڭ بويىنداعى ەكىنشى «مەن», ەكىنشى تۇلعا ونى تۇبەكتەگى ەڭ تەرەڭ قۇدىقتى قازدىرۋعا ۇگىتتەيدى. كوندىرەدى. اتا-باباسىنان ميراس بوپ قالعان شىنايى ونەردىڭ ءتۇزۋ دە قاسيەتتى جولىنان تايدىرادى.
«نە دە بولسا, ول بۇكىل ءۇستىرتتىڭ ۇستىندەگى ەڭ تەرەڭ, ەڭ مول شىڭىراۋ بولىپ اتاعى جايىلدى. بىراق «ەڭسەپ قازعان ەمەس, «ەڭسەپ ولگەن» اتانىپ كەتتى» دەپ بىتىرەدى شىعارماسىن جازۋشى.
وسىلايشا, ءابىش كەكىلباي ۇلى سوناۋ توقىراۋ زامانىنىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇرىپ-اق, ادامنىڭ ءوز تۇلعاسىن, قايتالانباس بولمىس-تابيعاتىن جوعالتۋى, ءسويتىپ, تىرشىلىك الاڭىنان قۇردىم كەتۋى – ونىڭ اتاكاسىپ, انا سالتىنا دەگەن نيەتىنىڭ بۇزىلۋىنان باستالاتىنىن جىرلايدى. قاراپايىم اڭىزبەن سونى سىر قىلىپ ايتادى. ۇلت تابيعاتىنىڭ دا دار ايىرىلا جىرتىلىپ, قالبالاڭ كۇيدە شىڭىراۋعا قۇلايتىنىنىڭ دا سەبەبىن سول بۇزىلعان نيەت-پيعىلدان, قاسيەتتى تامىرلاردى مانسۇق ەتۋدەن ىزدەيدى.
القيسسا, ءابىش اعانىڭ شىعارمالارىنداعى قايسىبىر تاقىرىپتاردى بولە-جارا تاپتىشتەۋىمىزدىڭ سەبەبىنە توقتالساق.
الدىمەن ايتارىمىز, ابەكەڭنىڭ قۇنارلى شىعارماشىلىق مۇراسىندا ءوز كەزەڭىنىڭ ينتەللەكتۋالدىق ورەسى تانىپ بىلە الماعان ماعىنالار قازىناسى مول. سول قازىنا ءالى كۇنگە دەيىن ءتيىستى باعاسىن الا الماي كەلەدى. اسىرەسە ونىڭ زامانالار اۋىسقان شاقتا – دانا سۋرەتكەرلىك قارىمىمەن, كەمەڭگەرلىك قايراتىمەن وزگەرىستەردىڭ باسى-قاسىندا بولىپ, وڭ ۇدەرىستىڭ نەگىزىن قالاعان تۇلعالىق قاسيەتتەرى تولىق اشىلماي كەلەدى. بۇل – بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ ەنشىسىندەگى پارىز بولسا كەرەك.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن ماسەلە – ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ كەمەل تۇلعاسىنىڭ التىن ارقاۋى – ونىڭ سۋرەتكەرلىك بولمىسى. سۋرەتكەرلىك تىنىس-تىرشىلىگى. عالامدىق اۋقىمداعى ويشىلدىق ءورىسى. ۇلتىنا دەگەن تەرەڭ سۇيىسپەنشىلىگىنىڭ دە, ەلىنە دەگەن پەرزەنتتىك ادال قىزمەتىنىڭ دە, مەملەكەتىمىزدىڭ دامۋىنا جۇمساعان قاجىر-قايراتىنىڭ دا قوزعاۋشى كۇشى, باستى موتيۆاتورى – وسى رۋحاني نەگىزدەر. باقاي ەسەپتەردەن ادا, ناۋقاندىق زاڭدىلىقتاردان تىس, قىزمەت بابىنداعى باقتالاستىق كيكىلجىڭنەن بيىك, ادامزاتتىق مۇراتپەن سۋسىندالعان, پەنداۋي تىرلىكتەن تازا ساف اۋليەلىك.
زامانا وسى دەڭگەيدەگى تۇلعالارعا ءزارۋ. ويتكەنى زامان مەن تۇلعا اراسىنداعى رۋحاني باسەكەلەستىك قاشان دا دامۋعا جەتەلەيدى.
سوندىقتان ءابىش كەكىلباي ۇلىنىڭ ادەبي مۇراسىنىڭ بۇگىنگى زامان ۇردىسىنە ىقپالى قاي دەڭگەيدە, جاھاندىق وركەنيەتكە قوسقان ۇلەسى قانداي دەگەن ساۋالدارعا جاۋاپ ىزدەگەن ءلازىم.
وسى ورايدا العاش «كۇي» پوۆەسىندە دۇنيەگە كەلگەن ماڭگۇرتيزم يدەياسىنىڭ ۋاقىت وتە كەلە وركەنيەت دەڭگەيىندەگى ارحەتيپ-ۇعىمعا اينالعانى – كولدەنەڭ داۋ تۋدىرمايتىن شىندىق.
ونداعان جىلدان كەيىن شىڭعىس ايتماتوۆ «بوراندى بەكەت» رومانىندا ول ۇعىمدى وزىنە ءتان قالامگەرلىك قۋاتىمەن, برۋتالدى سۋرەتكەرلىك قۇلاشىمەن دامىتا وتىرىپ, شىن مانىندەگى عالامدىق كونتسەپت-سيمۆولعا ۇلاستىردى. باۋىرلاس ەكى سۋرەتكەردىڭ (كەكىلباي ۇلى-ايتماتوۆ) شىعارماشىلىق تاندەمى بايىرعى دالا اڭىزىن جاڭاشا تۇلەتىپ, جاھاندىق مەتافوراعا اينالدىردى.
وركەنيەت نەگىزىنەن وسىلاي العا باسادى. ونىڭ دامۋ بارىسىندا تۇلعالاردى ءبىر-بىرىمەن سالعىلاستىرىپ, قايسىسى بۇرىن ايتتى, قايسىسى كەيىن ايتتى دەپ بىرىنشىلىگىن تاڭداپ جاتۋدان گورى, باستاپقى يدەيانىڭ ادامزات يگىلىگىنە قانشالىقتى اۋقىمدى قىزمەت ەتكەنىن سارالاۋ ماڭىزدى.
پاراللەلدەرگە كەلەتىن بولساق. جاراتىلىستانۋ وي جۇيەسىندە كۆانتتىق تەوريانىڭ قالىپتاسىپ, وركەندەۋىنە نيلس بور-ماكس پلانك -البەرت ەينشتەيندەردىڭ ءار جىلدارداعى ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ, دامىتىپ, العا سۇيرەگەن ىزدەنىستەرى نەگىز بولعانى بەلگىلى. ال گۋمانيتارلىق سالاداعى دەڭگەيى سول تەكتەس ماڭگۇرتيزم كونتسەپتسياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان ءابىش كەكىلباي ۇلى مەن شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ تاندەمى ەكەنى – داۋسىز اقيقات.
بۇگىندە ماڭگۇرتيزم قۇبىلىسى ءتۇرلى ترانسفورماتسيانى باستان كەشىرىپ, جاھاندىق تىرشىلىكتىڭ جاڭا درامالىق پاراقتارىن اشۋدا.
ءبىر جاعىنان, باستاپقى ارحەتيپ قۇبىلىستىڭ دانەك-ۆيرۋستارى الەمدە تامىرلانا جايىلىپ, ءتۇرلى راديكالدانۋ ۇدەرىسىنىڭ سەبەپ–سالدارىنا اينالىپ وتىر.
ەكىنشى جاعىنان, جاڭعىرعان دوكترينالار ءوز قاتارىنا تاريحي جادى كومەسكىلەنگەن, رۋحاني ءورىسى «تامىرسىز» تايعاناق, تۇلعالىق تابيعاتى جۇتاڭ, راديكالدى يدەولوگيالارمەن وتالانىپ, «جاپپاي بىرىڭعايلانعان» زاماناۋي ماڭگۇرتتەردىڭ قالىڭ جاساقتارىن تارتىپ وتىر.
ناتيجەسىندە, الەم ارەناسى بىتىسپەس قاقتىعىستار مەن داعدارىستاردىڭ الاڭىنا اينالىپ جاتىر. ءوز مۇراتتارىنىڭ اۋانىمەن وزگە ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ دامۋىنا توزبەۋشىلىك; ايماقتىق, جاھاندىق گەوساياسي ارازداستىق; دىنارالىق, كونفەسسياارالىق ىمىراسىز قانتوگىس; ادامزاتتىڭ مادەني مۇراسىنا دەگەن ۆانداليزم; قالىپتاسقان ەكوجۇيەگە, تابيعات-اناعا جاسالىپ جاتقان وزبىرلىق – بۇگىنگى قوردالانعان الەمدىك پروبلەمالاردىڭ ءبىر شوعىرى عانا. تۇپتەپ كەلگەندە, بۇل قۇبىلىستاردىڭ ادام بالاسىنىڭ كۇندەلىكتى ءومىر ءسۇرۋ سالتىنا اينالىپ بارا جاتقانى الاڭداتادى.
مىنە, وسى تۇستا وركەنيەتتىڭ باعىتىن جاڭا ساپاعا كوتەرەتىن ءابىش كەكىلباي ۇلى سەكىلدى پاسسيونارلىق تۇلعالاردىڭ قاجەتتىلىگى سەزىلەدى. ءيا, سابىرعا ءجون سىلتەيتىن, زامانانىڭ تۇرلاۋسىز زاڭدىلىعىنىڭ ىرگەسىن شايقالتىپ, ادامزاتتىڭ نيەت-پيعىلىن ىزگىلىككە بۇراتىن, قاتەلىك پەن اداسۋدىڭ سىرىن اشىپ, وركەنيەتتىڭ كەمەلدەنۋ بۇلاقتارىنىڭ تىڭ ماعىنا-كوزدەرىن اشاتىن پاسسيونارعا زارۋلىك تۋىپ وتىر.
ءابىش اعا مۇراسىنىڭ سىرلارى دا وسى ەندىكتەردە جاتسا كەرەك.
ەرمەك امانشاەۆ,
جازۋشى-دراماتۋرگ
