– ماناربەك قالىم ۇلى, الەۋەتتى اتوم ەلەكتر ستانساسى قانداي ماسەلەلەردى شەشەدى؟
– ستانسا قۇرىلىسى ەكى ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالعان – ەلدى قۋاتتى بازالىق گەنەراتسيا كوزىمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە قورشاعان ورتاعا ۇلەس قوسۋ. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەلدەگى ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋدىڭ جىل سايىنعى ءوسىمى 3%-دى قۇراپ وتىر. ول الداعى ۋاقىتتا كوبەيە تۇسپەك. ارينە, ءبىر اتوم ەلەكتر ستانساسى بۇكىل تاپشىلىقتى تولىق وتەي المايدى. جاڭا بۋىن قۇرىلىمىندا 2035 جىلعا قاراي اتوم ەنەرگياسىنىڭ ۇلەسى 4,7%-دى قۇرايدى دەپ كۇتىلەدى. كورسەتكىش از دەپ كوڭىل تۇسىرۋگە بولمايدى. سەبەبى ءبىر ۋاقىتتا كوپتەگەن جاڭا ەنەرگەتيكالىق نىساندى ىسكە قوسۋ جوسپارلانعان. ونىڭ قاتارىندا گازبەن جۇمىس ىستەيتىن ستانسالار (26%), جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى (25%) بار. 2023 جىلى جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرىنىڭ ۇلەسى شامامەن 12%-دى قۇرادى.
ەنەرگيانىڭ جاڭارتىلاتىن تۇرلەرىن پايدالانۋ تىم كوپ رەسۋرستى – ۇلكەن اۋماقتار مەن قولايلى اۋا رايى جاعدايىن قاجەت ەتەدى. سونىمەن قاتار ولاردا ورناتىلعان قۋاتتى پايدالانۋ كورسەتكىشى تومەن. جەل – 24%, كۇن – 18%. ولار اۋا رايىنا بايلانىستى تۇراقسىز. ال اەس-ءتىڭ تۇراقتىلىق كوەففيتسيەنتى 90%-دى قۇرايدى. ەكولوگياعا كەلەتىن بولساق, بۇگىندە كومىرسۋتەگى ەنەرگيانىڭ «لاس» كوزى بولىپ سانالادى. ءبىز 200-دەن استام ەلدىڭ ىشىندە كومىرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىندىلارى جونىنەن جەتەكشى ورىندامىز. دەمەك ولاردىڭ جالپى كولەمى تۇرعىسىنان 20, جان باسىنا ەسەپتەسەك, 10-ورىندامىز.
اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ ۇلەسى كەم دەگەندە 25% بولۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. بۇل – بۇكىل ەل كولەمىندەگى 4-5 ستانسا. وسى ءتاسىل ارقىلى ەنەرگيا تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشىپ, كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزەمىز. سوندىقتان ءبىرىنشى كەزەكتە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ اسا ماڭىزدى. بۇل جوبا ەلىمىزدىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋعا قۋاتتى سەرپىن بەرەدى.
ال قانداي رەاكتورلار سالىنۋى مۇمكىن دەگەنگە كەلسەك, ەلىمىزگە ەكى قىسىمدى سۋ رەاكتورىنان نەمەسە ۆۆەر-دەن (سۋ-سۋلى ەنەرگەتيكالىق رەاكتور) تۇراتىن ءبىر ستانسا سالۋ ۇسىنىلدى. بۇل – بۇگىندە ەڭ قاۋىپسىز ءھام ەڭ تانىمال ستانسالار.
– اتوم ەلەكتر ستانساسى وندىرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنىن نە انىقتايدى؟
– قۇنى ستانسانىڭ قۇرىلىسى كەزىندە تاڭدالاتىن ەكونوميكالىق مودەلگە بايلانىستى بولادى. ەگەر ينۆەستور قاراجاتى تارتىلسا, ينۆەستيتسيا بەلگىلى ءبىر پايدامەن قايتارىلۋى كەرەك. بۇل – اتوم ەلەكتر ستانساسى بىرنەشە جىل ىشىندە ونىڭ قۇرىلىسىنا كەتكەن شىعىندى وتەيدى دەگەن ءسوز. ودان كەيىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ قۇنى تومەندەيدى. ول تەك ستانسانى ۇستاۋعا جۇمسالعان اعىمداعى شىعىنداردى قامتيدى. مۇنداي رەجىممەن ستانسا 60 جىل بويى جۇمىس ىستەيدى. ەگەر وسى مەرزىمنەن كەيىن ساراپشىلار ونىڭ جاعدايىنا وڭ باعا بەرسە, وندا اەس تاعى 20 جىل قىزمەت ەتەدى. ارينە, ستانسانىڭ جابدىقتارى وتە قىمبات, بىراق ونىڭ قىزمەت ەتۋ مەرزىمى ەسكەرىلىپ, سوندىقتان بۇل – تولىعىمەن نەگىزدەلگەن شىعىندار. بىراق ەلىمىز باسقا ۇلگىنى تاڭداپ, ستانسانى ءوز قاراجاتىنا تۇرعىزا الادى. سوندا ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعاسى باسقاشا بولادى. بىراق كەز كەلگەن جاعدايدا اتوم ەلەكتر ستانساسىندا الىنعان ەنەرگيا بىرلىگىنىڭ قۇنى, مىسالى, كومىر ستانساسىندا الىنعان ەنەرگيا بىرلىگىمەن سالىستىرعاندا ارزانعا شىعادى.
– بۇگىندە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ قانشالىقتى قاۋىپسىز؟
– وتكەن 60 جىلدا ءۇش ءىرى اپات بولدى. 1979 جىلى امەريكانىڭ تري-مايل-ايلەندىندە ساتسىزدىككە بايلانىستى وزەگى ەرىپ كەتە جازدادى. 1986 جىلى چەرنوبىل اتوم ەلەكتر ستانساسى جارىلدى. 2011 جىلى جەر سىلكىنىسى مەن تسۋناميدەن كەيىن جاپونياداعى فۋكۋسيما اتوم ەلەكتر ستانساسىندا اپات بولدى. وندا التى رەاكتوردىڭ ۇشەۋىندە وتىن ەرىگەن. بۇل ستانسالاردىڭ بارىندە ءى مەن ءىى بۋىن رەاكتورلارى تۇردى. ءبىزدىڭ ەلدە ءىىى+ بۋىن رەاكتورىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. اۋىر اپاتتىڭ ىقتيمالدىلىعى جوقتىڭ قاسى.
– ەلىمىزدە اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋ تەحنولوگيالارى قانداي دەڭگەيدە؟
– رەسپۋبليكادا يادرولىق تەحنولوگيا سالاسىندا جاقسى دامىعان عىلىمي-تەحنيكالىق ينفراقۇرىلىم بار. ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ (ۇياو) اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىنە ارنالعان زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەلەرى قازىردىڭ وزىندە جاپونيا, فرانتسيا, رەسەيدەگى اتوم ەلەكتر ستانسالارىن جوبالاۋ مەن پايدالانۋدا قولدانىلىپ جاتىر. الماتىداعى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋلەرى دە كوپكە بەلگىلى.
سونداي-اق ەلىمىزدىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىنا جاڭادان كەلگەن ەل ەمەس ەكەنىن ەستە ۇستاعان ءجون. وتكەن عاسىردا اقتاۋدا (سول كەزدەگى شەۆچەنكو) الەمدەگى العاشقى تاجىريبەلىك ونەركاسىپتىك جىلدام نەيتروندىق قۋاتتى رەاكتور بن-350 ءساتتى پايدالانىلدى. رەسپۋبليكادا ءالى كۇنگە دەيىن ءۇش زەرتتەۋ يادرولىق رەاكتورى جۇمىس ىستەيدى, ەكەۋى – ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتا, بىرەۋى – يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا. وسىنىڭ بارلىعى وتاندىق اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋدى باستاۋ قاجەتتىگى تۋرالى سەنىممەن ايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– بالقاشقا جاقىن سالىنعان اتوم ەلەكتر ستانساسى ەكوجۇيەگە اسەر ەتەدى دەگەن قاۋىپ بار. بۇل راس پا؟
– سۋ قاجەتتىلىگىنە كەلەتىن بولساق, اتوم ەلەكتر ستانسالارىنىڭ گراديرنيالارىنداعى (سالقىنداتقىش قوندىرعىلار) سۋدىڭ ىسىراپتارى كليماتتىق جاعدايلارعا, ياعني بۋلانۋ كولەمى مەن ولاردىڭ اينالىمداعى سۋ كولەمىنە بايلانىستى. قۋاتى 2 400 مەگاۆاتت بولاتىن ەكى بلوكتى اتوم ەلەكتر ستانساسىنا لايىقتالعان جوبالىق سۋ شىعىنى جىلىنا شامامەن 63 ملن تەكشە مەتردى قۇرايدى, بۇل بالقاش كولىنىڭ تابيعي بۋلانۋىنىڭ 0,32%-ىنا تەڭ. ول ءبىر جىلدا 18 ملرد تەكشە مەتردەن اسادى. ياعني بالقاشتاعى سۋدىڭ جالپى كولەمى شامامەن 108,3 ملرد تەكشە مەتردى قۇرايتىنىن ەسكەرسەك, اتوم ەلەكتر ستانساسى كولدىڭ سۋ بالانسى مەن ەكولوگياسىنا ەشقانداي اسەر ەتپەيدى دەپ ايتا الامىز.
– اتوم ەلەكتر ستانسالارى پايدالانعان ۋراندى قايتا وڭدەۋ ماسەلەسىنە قالاي قارايسىز؟
– ءىىى+ بۋىن رەاكتورلارىنان پايدالانىلعان يادرولىق وتىن يادرولىق رەاكتورلاردىڭ كەلەسى بۋىندارىنا ارنالعان الەۋەتتى ستراتەگيالىق شيكىزات بولىپ ەسەپتەلەدى. ۋاقىت وتە كەلە سەنىمدى IV بۋىن رەاكتورلارىنىڭ دامۋىمەن بۇل رەسۋرس ولاردىڭ وتىنى رەتىندە پايدالانىلۋى مۇمكىن. سوندىقتان قازىرگى ۋاقىتتا III بۋىن رەاكتورلارىندا «جۇمىس ىستەپ جاتقان» ەلدەردىڭ بارلىعى پايدالانىلعان وتىندى سىرتقا شىعارماي, بولاشاقتى ويلاپ, ونى ارنايى قويمالاردا ساقتايدى. ويتكەنى كەز كەلگەن قازبالى ورگانيكالىق وتىن ەرتە مە, كەش پە تاۋسىلاتىنىن, سول سەبەپتى قازىردىڭ وزىندە وندىرىلگەن ۋراننىڭ, ونىڭ ىشىندە پايدالانىلعان ۋراننىڭ ۇزاق مەرزىمگە جەتكىلىكتى بولاتىنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. سوندىقتان مۇنداي «قالدىقتاردان» قورقۋدىڭ قاجەتى جوق.
– راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
نۇرباي جولشىباي ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
