فوتو: ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى اتىراۋدا
11 كۇندە جەتى مىڭ شاقىرىم جول جۇرگەن
قوڭىر كۇزدىڭ العاشقى ايىنىڭ سوڭعى ونكۇندىگىندە قاراعاندى قالاسىنان اتقا قونىپ, تاراز – تۇركىستان – قىزىلوردا – ارال – اتىراۋ – اقتوبە – ۇلىتاۋ – جەزقازعان – استانا باعىتىمەن جول ءجۇرىپ, 11 كۇندە, 7 مىڭ شاقىرىمدى ارتتا تاستاپ, قازان ايىنىڭ العاشقى كۇنى استاناعا اتباسىن تىرەگەن ەكسپەديتسيا ۇجىمى: جولاي «تەكتۇرماس» ەتنو-تاريحي كەشەنى, ەجەلگى تاراز الەم قالاشىعى, قاراحان كەسەنەسى, جانىبەك-كەرەي حاندارىنىڭ ەسكەرتكىشى, ايشا ءبيبى كەسەنەسى, ارىستان باب كەسەنەسى, قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسى جانە ونىڭ اينالاسىنداعى كيەلى ەسكەرتكىشتەر, كەرۋەن سارايى, سىعاناق قالاشىعى, قورقىت اتا كەشەنى, سارايشىق پانتەون تۋريستىك ورتالىعى, سارايشىق قالاشىعى, ابات-بايتاق كەسەنەسى, جوشى حان تاريحي-مادەني كەشەنى, دومباۋىل كەسەنەسى, الاش حان كەسەنەسى قاتارلى تاريحي نىساندارعا توقتالىپ, بارعان جەرىندە جەرگىلىكتى اكىمشىلىك ۇيىمدارمەن بىرلەسىپ مادەني جيىندار وتكىزگەن ەكەن.
بۇل ىسكە وتاندىق تاريحشى عالىمداردان بولەك تۇركيا ەلىنەن كەلگەن ارحەولوگ مامان چوبان گۇلشاح جانە رەسەي فەدەراتسياسى م.ك.امموسوۆ اتىنداعى سولتۇستىك-شىعىس فەدەرالدى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترانتى, التىن وردا تاريحىن زەرتتەۋشى ساينا ميحايلوۆا سىندى مەيمانداردان سىرت ەلىمىزگە تانىمال ارحەولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ماديار ەلەۋوۆ, ە.بوكەتوۆ اتىنداعى قاراعاندى ۋنيۆەرسيەتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى جامبىل جۇمابەكوۆ, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوتسەنتى, تاريحشى دوكەي تالەەۆ جانە شەتەلدىك جۋرناليستتەرمەن قاتار, مۋزەي قىزمەتكەرلەرى ات سالىسىپتى.
«ەكسپەديتسيا بارىسىندا جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحىمەن بايلانىستى ارحەولوگيالىق, ارحيتەكتۋرالىق, مەموريالدىق نىسانداردىڭ قازىرگى جاعدايىنا باقىلاۋ جۇرگىزىلەدى, اتالمىش وڭىرلەرگە تۋريستىك باعىتتى دامىتۋ بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەنەدى, فوتو, بەينە, اۋديو فورماتتا تانىمدىق اقپاراتتىق ونىمدەردى دايىندالدى. جورىققا قاتىسقان تاريحشى مامانداردىڭ سۇحباتى نەگىزىندە دەرەكتى فيلم ءتۇسىلىپ الداعى كۇندەرى حالىققا ۇسىنىلاتىنىن بولادى», دەيدى قاراعاندى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ باسشىسى ەرجان نۇرماعانبەتوۆ.
وڭىرلەردەگى وزگەشە قاۋىشۋلار
وسىلاي ءىرى ماقساتتى كوزدەپ جورىققا شىققان توپ – اۋەلگى قىركۇيەك ايىنىڭ 21 كۇنى ات باسىن تاريحى تەرەڭ تاراز قالاسىنا بۇرعان ەكەن. ەكسپەديتسيانىڭ قاسيەتتى تاراز جەرىنەن باستالۋى تەگىن ەمەس. سەبەبى, ول ءوڭىر جوشى ۇلىسىنىڭ قالىپتاسۋىنا تىكەلەي بايلانىسى بار ولكە. وعان دالەل: 1269 جىلى كوكتەمدە وتكەن تالاس قۇرىلتايى. بۇل جيىننىڭ ناتيجەسىندە, ۇلىق ۇلىس العاش رەت دارا بيلىك قۇرۋ قۇقىنا يە بولدى. بۇل وقيعانىڭ ۇلت تاريحىندا ورنى زور ەكەنىن جورىقشىلار جەرگىلىكتى تاريحشى – عالىمدارمەن پىكىر الماسۋ بارسىندا اڭعاردى. سونىمەن قاتار قوس وبلىستىڭ تاريح-ولكەتانۋ مۋزەيلەرى عىلىمي-مادەني شارالاردى, اسىرەسە جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحي مۇرالارىن زەرتتەۋدە بىرلەسىپ جۇمىستار جۇرگىزۋگە نەگىزدەلگەن مەماراندۋمعا قول قويدى.
كەلەسى كەزەكتە قاسيەتى تۇركىستانعا تابانى تيگەن جورىقشىلار وتىرار قالاشىعى, قوجا احمەت ياسساۋي كەسەنەسى ماڭىنداعى تاريحي ەسكەرتكىشتەردى ارالاپ, شاھاردىڭ كەلبەتىنە اينالعان «كەرۋەن ساراي» كەشەنىن تاماشالادى. ودان كەيىن قىزىلوردا وڭىرىنە تۇياق ىلىكتىرگەن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان سىعاناق قالاشىعىنا توقايلاسىپ, ولكە تاريحىمەن, سونىڭ ىشىندە جاڭادان ارحەولوگيالىق قازبا جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتقان وڭىردەگى زەرتتەۋ شارالارىمەن تانىستى.
«ۇلت تاريحىنىڭ ۇيىعى – ۇلىتاۋ» دەگەندەي مۇندا كەلگەن جورىقشىلار جوشى حان مەن الاشا حان كەسەنەلەرىن ارالاپ, « ۇلىتاۋ» ۇلتتىق تاريحي-مادەني جانە تابيعي مۋزەي-قورىعى مەن «جوشى حان» تاريحي-مادەني كەشەنىنىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى. باس قوسۋ بارىسىندا تاريحشى-عالىمدار ۇلىتاۋ ءوڭىرىنىڭ جوشى ۇلىسى تاريحىنداعى ورنى مەن ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە توقتالىپ ءوتتى. سونداي-اق, ول جەردە ۇلىس تاريحىن زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ بويىنشا بىرقاتار تىڭ ۇسىنىستار ايتىلدى.
كەزەكتى نىسانا اتىراۋعا ايالداعان ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى الدىن الا جوسپارلانعان تاقىرىپ بويىنشا وبلىسارالىق مەكەمەلەردىڭ قاتىسۋىمەن دوڭگەلەك ۇستەل وتكىزدى. شارا بارىسىندا عالىمدار بايانداما جاساپ, جيىن سوڭىندا قاراعاندى وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى مەن اتىراۋ وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيلەرى اراسىنداعى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. ءىس-شارا سوڭىندا جوشى حاننىڭ قىزى بولعان اناعا ارنالعان ەكسپوزيتسيالىق كوشپەلى كورمەنىڭ تانىستىرىلىمى ءوتتى.
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى سىر ەلىندە
ەلوردا تورىندە توقايلاسۋ
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, التى وبلىستىڭ جەتى مىڭ شاقىرىم جولىن 11 كۇندە باسىپ وتكەن جورىقشىلار 1 قازان كۇنى ەلوردا تورىندەگى ۇلتتىق مۋزەيدە توقايلاسىپ, ءباسپاسوز جيىنىن وتكىزدى. مۇنداعى ماقسات – ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى جورىق كەزىندە نە كوردى, قانداي وي ءتۇيدى, وسىنى كوپشىلىك نازارىنا ۇسىنۋ ەكەنى انىق. سونىمەن قاتار, تاريحي ساپار قورتىندىسى نەگىزىندە, قازاقستان قوعامىنا پرەزيدەنتىمىز تاراپىنان ۇسىنىلىپ وتىرعان «جوشى ۇلىسىنىڭ 800 جىلدىق تاريحى» تاقىرىبى اياسىندا عىلىمي ساراپتامالار جاسالىپ, ۇلىق ۇلىس رۋحانياتى كەيىنگى قازاق حاندىعىنىڭ ادەبيەتىنە, مادەنيەتىنە, تاريحىنا قالاي اسەر ەتكەنىن عىلىمي – ساراپتامالىق تۇرعىدان پايىمداۋ قاجەت ەكەن داۋسىز.
ءوز باسىم ەكسپەديتسيا بۇل ۇردىستەن شىقتى دەگەن پايىمدامىن. وعان دالەل ماڭىزدى جيىندا اشىپ كىرىسپە ءسوز العان قاراعاندى وبلىسى مادەنيەت, ارحيۆتەر جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنىڭ باسشىسى ەركەبۇلان جۇماكەنوۆ: «بۇل ەكسپەديتسيا جوشى ۇلىسى مەن التىن وردا داۋىرىندەگى قازاقستان تاريحي ەسكەرتكىشتەرىن ناسيحاتتاۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. بۇگىن استانا تورىندەگى ۇلتتىق مۋزەيدە تاريحي ۇلى ساپاردى سىزدەرمەن قورىتىندىلاۋعا جينالىپ وتىرمىز», دەسە, ەكسپەديتسيا مۇشەسى تانىمال ارحەولوگ, تاريحى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ماديار ەلەۋوۆ: «ايگىلى جوشى ۇلىسىنىڭ قۇرىلعان جەرىنەن باستاپ, ارالاپ كوردىك. جالپى ورتاعاسىرلىق ەسكەرتكىشتەردىڭ تاريحي ماڭىزىن زەرتتەۋ ارقىلى كوپتەگەن اقتاڭداقتاردىڭ بەتىن اشامىز. ەكسپەديتسيانىڭ باستى يدەياسى دا وسى ەدى. دەمەك, بۇل تۇرعىدان ەكسپەديتسيا ماقساتىنا جەتتى», دەي وتىرىپ, ءوز تاراپىنان جينالعان كوپشىلىككە جەكە ۇسىنىستارىن جەتكىزدى.
ماديار ەلەۋ ۇلى: «بىرىنشىدەن, ەكسپەديتسيا تەك قازاقستان اۋماعىنا عانا ەمەس, الىس-جاقىن شەتەلدەردى دە قامتيتىن حالىقارالىق دارەجەدەگى ءىس-شاراعا اينالدىرۋ كەرەك. ەكىنشىدەن, ەكسپەديتسيا قۇرامىنا ءار سالا بويىنشا ماماندانعان وكىلدەر, مىسالى, ەتنوگرافيا, مادەنيەت, ونەر سالاسىنداعى بىلىكتى مامانداردى دا تارتقان دۇرىس», دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
سونداي-اق الكەي مارعۇلان اتىنداعى ارحەولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باس مامانى, بەلگىلى ارحەولوگ دوكەي تالەەۆ: «جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحى جايلى ءسوز بولعاندا جىبەك جولىنىڭ بويىندا تۇرعان ورتاعاسىرلىق قالالاردى اينالىپ وتە المايمىز. ماسەلەن ءبىز ات باسىن تىرەگەن قىشقالا كەنتى جوشى ۇلىسى زامانىندا تەڭگە سوعاتىن شەبەرحاناسى بار, ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستارى دامىعان مادەني ورتالىقتاردىڭ ءبىرى بولعان. وسى قاتارعا سىر بويىندا تۇرعان سىعاناق, جەنت, جانكەت سىندى تاريحي نىسانداردى قوسۋعا بولادى. ەندىگى جەردە وسى ەسكەرتكىشتەردى كەشەندى زەرتتەۋدى, ونى تۋريستىك نىسان رەتىندە دامىتۋدىڭ جولدارىن جەتىلدىرۋدى ۇسىنامىن», دەسە, قاراعاندىلىق ولكەتانۋشى اسىلبەك التىنوۆ مىرزا, اتالمىش ەكسپەديتسيانىڭ ۇيىمداستىرىلۋى مەن جوسپارلى ءىس اتقارۋى وتە جوعارى دەڭگەيدە وتكەنىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, بارلىق قاتىسۋشىلارعا ءھام جەتەكشىلىك ەتكەن ماماندارعا, قولداۋ كورسەتكەن وبلىس باسشىلىعىنا العىسىن جەتكىزدى.
ماڭىزدى باس قوسۋدىڭ مارتەبەلى مەيمانى باۋىرلاس تۇركيا ەلىنەن كەلگەن ارحەولوگ چوبان گۇلشاح بولسا: «مەن قازاقستان اۋماعىندا جوشى ۇلىسىنا قاتىستى وسىنشا كولەمدەگى تاريحي نىساندار بار ەكەنىن وقىپ, ءبىلىپ جۇرسەم دە ونى كوزبەن كورىپ, جانىڭمەن ءتۇيسىنۋدىڭ ءجونى بولەك ەكەن! قازاقستاندىق اعايىنداردىڭ جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحىن ۇلىقتاۋ جولىنداعى قاجىرلى ەڭبەكتەرىنە جەمىس تىلەيمىن», دەگەن جۇرەكجاردى لەبىزىن جەتكىزدى.
جيىن سوڭىندا ارنايى ۋاقىت شىعارىپ, ەكسپەديتسياعا قاتىسقان ماماندار جورىق جولىنان العان اسەرىمەن, سىرلى ەستەلىكتەرىمەن بولىسە وتىرىپ, جوشى ۇلىسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى تىڭ مالىمەتتەردى ورتاعا سالىپ, پىكىر الماستى.
ۇلتتىق مۋزەيدەگى جيىن
