قايراتكەر اۋلەتىنىڭ قاسىرەتى

96 جاستاعى رايسا ورازالىقىزى جان­دوسوۆامەن كەزدەسۋ بارىسىندا, وڭەشى­مىزگە وكسىك تىعىلىپ, بويىمىزدى وكىنىش سەزىمى بيلەدى. 

اپامىز ءالى دە تىڭ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ءوزى جازىپ, وقي الادى. ادام ايتسا نانعىسىز, سول كەزدەگى جازالاۋ تاسىلدەرى جاندوسوۆتاردى دا شارپىعان ەكەن. جاندوسوۆتار اۋلەتىنىڭ اكەسى – قيقىم اتا. شەشەسى – دارمەن انا التى قۇرساق كوتەرگەن. ۇلدارى – وراز, ورازتاي, ورازالى, ءمۇسىرالى, ەكى قىز – بانۋ مەن مەرۋانا.

رايسا اپامىزدىڭ ايتۋىنشا, اكەسى ورازالى جاندوسوۆ 1904 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. شارۋاعا بەيىم, تياناقتى بولىپ وسەدى. ماسكەۋدەگى گەولوگيالىق بارلاۋ ينس­تيتۋتىنا وقۋعا ءتۇسىپ 1933 جىلى جوعارى دەڭگەيدە ءبىتىرىپ شىعادى. قاسكەلەڭ تاۋىنان, بريچمۋللا دەگەن جەر مەن تەكەلىدەن قورعاسىن قورىن تابادى.

1935 جىلى تەكەلىدەن كەن ورنى اشىلعاندا, ورازالى جاندوسوۆ ديرەكتور بولىپ تاعايىندالادى. ول تەكەلىدە باسشىلىق قىزمەتتە كوپ وتىرمايدى, سەبەبى ۇلتتىق مۇددەنى ويلاعان ازاماتتار «حالىق جاۋى» رەتىندە سوتتالىپ, الدىڭعىلارى اتۋ جازاسىنا كەسىلىپ جاتقان كەز ەدى.

رايسا اپاي: «اكەم ورازالىنىڭ ۇستالۋى وراز كوكەمنىڭ قاسىندا كوپ جۇرگەندىگى, ءبىردى-ەكىلى جەردە سويلەگەن سوزدەرىنەن بولار», دەپ تەرەڭ كۇرسىندى اڭگىمە اراسىندا.

راسىندا ورازالىنىڭ ۇستالۋى وراز جاندوسوۆتىڭ تۇرمەگە جابىلۋىمەن سايكەس كەلەدى. جاندوسوۆ بولعانى ءۇشىن ورازالى تۇرمەگە جابىلسا, باۋىرى ورازتاي جاندوسوۆتى جۇمىس­تان شەتتەتىپ, سوعىسقا الىپ كەتەدى. ال ءمۇسىرالى جاندوسوۆ ون جىل تۇرمەگە قامالادى.

ورازالىنى 1 شىلدە كۇنى نكۆد قىزمەتكەرلەرى اكەتكەن سوڭ, ونىڭ جۇ­بايى فاتيما مەن بالالارىنا ءومىر ءسۇرۋ قيىندايدى. كەيىننەن «حالىق جاۋىنىڭ وتباسى» دەگەن ايدار تاعىلىپ, قىسپاققا الىنادى. اپامىزدىڭ ايتۋىن­شا, ورازالى جاندوسوۆتىڭ 4 بولمەلى ۇلكەن پاتەرىنەن وتباسىن قۋىپ شىعادى. فاتيما ءوزىنىڭ كۇش-جىگەرىمەن بالالارىن اسىراپ, ءبىر بولمەلى پاتەردى پانالايدى.

اكەلەرى تۇرمەگە قامالعاندا, فاتيما ەكى قىزى جانە ءبىر ۇلىمەن قوعامنان زاڭدى تۇردە وقشاۋلانىپ قالادى. ۇلكەن قىزى, ياعني ءبىز سۇحباتتاسىپ وتىرعان رايسا اپامىز 9 جاستا, مەلسۋ 4 جاستا, ەرليم اتتى كەنجە ۇلى تىپتەن ءبىر جاسقا دا تولماعان. «حالىق جاۋىنىڭ بالالارى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, تالاي جەردەن شەتتەتۋ كوردىك. مەكتەپتە وقىعانىمىزدا ءوزىمىزدىڭ دوس بولىپ جۇرگەن بالالار تۇرتپەكتەپ, تالاي جامان ايىپتار تاعىلىپ, تەرىس اينالىپ كەتتى. كەيىن جوعارى ءبىلىم الۋعا زورعا جەتتىك», دەپ رايسا اپامىز زۇلماتتى كۇندەردى ەسىنە العان ەدى.

اپامىزدىڭ ايتۋىنشا, قۋعىن كورگەن وتباسى جاندوسوۆتاردىڭ اتىلعانى تۋرالى 1957 جىلى «اقتالدى» دەگەن حات كەلگەندە عانا ءبىر-اق بىلگەن. سول كۇنگە دەيىن جاندوسوۆتاردى ايداۋدا ءجۇر دەپ ايتقان ەكەن. بىراق وتباسىنا بەرگەن انىقتامادا «جۇرەك تالماسىنان قايتىس بولدى» دەلىنگەن. «1957 جىلى اكەمىز اقتالىپ, كوزىمىز اشىلدى. بىزگە قاي جاعىنان بولسىن ەسىك اشىلىپ, ماقساتىمىز ورىندالدى. اعامىز وراز بەن اكەمىز ورازالى 1938 جىلى اتىلعان ەكەن. ونى ءبىز 1957 جىلعا دەيىن بىلمەپپىز. سورلى انامىز ۇمىتتەنىپ «كەلەدى» دەپ جۇرگەنىندە, اكەمىزدىڭ اقتالعان قاعازى جەتىپ, ءبارىمىز ءبىر جاعى قۋانىپ جاتساق, ەكىنشى جاعىنان قۇلاعىمىزعا سۋىق حابار ءتيىپ, سول كەزدە ءبارىمىزدىڭ جىلاعانىمىز ءالى ەسىمدە. ول ول ما, كوپ ۇزاماي انامىزدان ايىرىلىپ قالدىق. 20 جىل كورگەن قورلىعىنان دەنساۋلىقتان ايىرىلىپ, وعان اكەمىز بەن وراز اعانىڭ اتىلدى دەگەن حابارى قوسىلىپ, انامىزدىڭ تۇبىنە جەتتى», دەيدى.

ەندى تۇتاس وتباسى كورگەن قيىندىق رايسا ورازالىقىزىن دا اينالىپ وت­پەيدى. قايدا بارسا دا «حالىق جاۋىنىڭ ۇرپاعى» دەگەن ءمور الدىنان كولدەنەڭ شىعا بەرەدى. باسىندا دارىگەر بولعىسى كەلگەن اپامىز جوعارعى وقۋ ورنىنا تۇسە الماي جۇرگەنىندە, جاناشىرلارىنىڭ كەڭەسىمەن جاڭادان اشىلعان قىزدار ينس­تيتۋتىنا ەمتيحان تاپسىرىپ كورەدى. كىلەڭ بەستىك الىپ, وقۋعا تۇسكەندەردىڭ تىزىمىنە ىلىكپەي قالادى. ينستيتۋت ديرەكتورى «بۇل ينستيتۋتقا «حالىق جاۋىنىڭ» قىزىن وقۋعا المايمىن» دەپ اشىعىن ايتادى. كوڭىلى تۇسكەن رايسا اپامىز تۋىسى (ول كەزدە قازگۋ-دە وقيتىن) بالعابەك قىدىربەك ۇلىنا بارىپ, شەرىن تارقاتادى. بار قايعىسىن تۇسىنگەن بولاشاق بەلگىلى تۇلعا «رايسا, سەن جىلاما, ورتالىق كوميتەتكە بار. ول جەردە جوعارعى وقۋ ورىندارىنىڭ جەتەكشىسى وتىرادى. سوعان جاعدايىڭدى ايتساڭ, تۇسىنەدى», دەپ جول كورسەتەدى. وندا قىزمەتتە ورىس ايەل ەكەن. ول دا «حالىق جاۋىنىڭ قىزدارىن قازىر الا المايمىز, بىراق بولاشاقتا الىپ قالارمىز» دەپ شىعارىپ سالادى. ەرتەڭىنە ينستيتۋتقا بارسا, تىزىمگە قالاممەن جازىپ, قوسىپ قويىپتى.

رايسا ينستيتۋتتى جوعارى باعامەن ءتامامدايدى. وقۋدى بىتىرگەندە الگى «ايدارى» الىنباعان بولاتىن. كۋرس­تاستارىنا جۇمىسقا ورنالاسۋعا جولداما بەرىلىپ جاتقان كەزدە, ول تاعى دا «سى­باعادان» قاعىلادى.

اقىرى مەيىرىمدى ادامداردىڭ ىقپا­لىمەن مەكتەپكە الىنىپ, مۇعالىمدىك قىزمەتتە ءجۇرىپ, ءوزىنىڭ بىلىمدىلىگى مەن ەڭبەكقورلىعىن دالەلدەيدى.

«وراز اعا جۇرەگى تازا, جۇرتقا تەك جاقسىلىق تىلەپ, قولىنان كەلگەنىن ايامايتىن. قانداي قىزمەتتە جۇرگەنىن, قالاي جۇمىس ىستەپ جۇرگەنىن ول كەزدە ناقتى تۇسىنبەيتىنمىن. بىراق ءۇي ىشىندە تەك ءوز وتباسىنا عانا ەمەس, بار­لىق تۋىسقا, بالاعا قامقور بولاتىن. جولداستارىنىڭ اراسىندا دا مىنە­زى وتە جۇمساق, جىلى ەدى. اكەمىز تەكە­لىگە جۇمىسقا بارعاندا بىزگە باس­پانا بەرەتىنىن ايتتى. وعان دەيىن دالادا قالماسىن دەپ, ءبىزدى (ول كەزدە ءىنىم ءالى تۋماعان) وراز اعا مەن فاتيما جەڭە­شەمىز ءوز ۇيلەرىنە جاتقىزدى» دەپ اعاسى مەن جەڭگەسىنەن كورگەن جان جىلۋىن ەرەكشە تەبىرەنىسپەن ەسكە الدى.

جۇبايى فاتيما تۇرمەگە كەزدەسۋگە كەلگەندە, ورازالى وعان ىمداپ ءتۇ­سىندىرىپ, قالاي جازالاپ جاتقانىن جەتكىزەدى. ياعني تىرناقتىڭ استىنا ينە جۇگىرتىپ, ورىندىققا وتىرعىزىپ, ءبىر جىلعا جۋىق باسىنان سۋ تامشىلاتىپ, ازاپتىڭ نەبىر ءتۇرىن كورسەتكەن. اپامىزدىڭ ەستۋىنشە, دزەرجينسكي كوشەسىندەگى نكۆد عيماراتىندا اتىپ, جاڭالىقتاعى بەيىتتەن جەر قازىپ, اتىلعانداردى كومە سالعان ەكەن.

1957 جىلى جاندوسوۆتار اقتالعاننان كەيىن «مەن وراز جاندوسوۆپىن», «ورازالى جاندوسوۆپىن» دەپ كەلگەندەر كوبەيەدى. بىراق ولارعا بىرنەشە سۇراق قويسا, قاشىپ كەتەدى ەكەن. «وراز اعا مەن فاتيما جەڭگەمىزدىڭ ەدىگە, سانجار, انري اتتى ۇلى بولاتىن. كەنجەسى ءانريدى ءبىز انيك دەپ ەركەلەتەتىن ەدىك. وراز اعام ءوز قىزى بولماعان سوڭ اكەمنەن مەنى سۇرايتىن. اكەم اعاسىنىڭ دا ءسوزىن قيماي, مەنى دە قيماي جۇرگەنىندە, الگى اتى جامان زوبالاڭ باستالىپ, ۇلگەرە الماي قالدى. ەكەۋى دە ۇستالىپ كەتتى», دەپ رايسا ورازالىقىزى وتكەن كۇندەردى ەسىنە الدى.

وراز جاندوسوۆتىڭ ەدىگە ەسىمدى ۇلى تىم ەرتەرەك دۇنيەدەن وتەدى. سانجار جاندوسوۆ رايسا اپامىزبەن وتە جاقسى بايلانىستا بولعان ەكەن. سانجاردىڭ رايسا اپاسىنا ارناعان ولەڭ جولدارى قۇرمەتىنىڭ ەرەكشە ەكەنىن كورسەتەدى.

رايسا اپا ورازدىڭ كەنجە ۇلى انريمەن دۇنيەدەن وزعانشا وتە جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعاندارىن ايتتى. ەڭ سوڭعى كەزدەسكەنىندە انري «رايسا, ءبىز موگيكاننىڭ سوڭعى تۇياعىمىز عوي, سوندىقتان ءبىر-بىرىمىزگە جاقىن بولىپ, ۇزاق ءومىر ءسۇرۋىمىز كەرەك» دەپ ايتقان ەكەن.

قانات التىنبەك,

ۇلتتىق كىتاپحاناسى عىلىمي-ادىستەمەلىك قىزمەتىنىڭ مامانى