سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – اۆتور
اششىسۋ وزەنىنىڭ جاعاسىندا, يمانتاي ءساتباي ۇلىنىڭ وتباسىندا ماڭدايى جارقىراپ دۇنيەگە كەلگەن اسىل پەرزەنتتىڭ الەمگە ايگىلى عۇلاماعا اينالارىن سول زاماننىڭ اقىلماندارى بوزبالا شاعىنان-اق بولجاپ بىلگەندەي. سوزىمىزگە دالەل بولسىن, 1989 جىلى جارىق كورگەن «قانىش اعا» كىتابىندا اكادەميك الكەي مارعۇلان جازعان مىناداي وقيعا بار: «1925 جىلى جاز كۇنى مۇحتارمەن (اۋەزوۆ) بىرگە اباي اۋىلىندا بولعاندا, ۋاقىتىمىز سول جەردەگى شەشەن قاريالاردىڭ ءسوزىن تىڭداۋمەن ءوتتى... مۇحتار دا قويدان قوڭىر, كىشىپەيىل كىسىنىڭ ءبىرى ەدى, ءوزىنىڭ اسقارلى تالانتىن, بىلگىش-جۇيرىكتىگىن جۇرتقا كورسەتكىسى كەلمەيتىن. ويعا باتقان تۇڭعيىق قارا كوزىن قاسىندا وتىرعان تۇراشقا (تۇراعۇل اباي ۇلى) تاستاپ:
– ءسىز قىرداعى جاڭا داۋىرلەپ كەلە جاتقان جاستار اراسىندا كىمدى وزىق تالانت دەپ تۇسىنەسىز؟ – دەدى.
تۇراش قاسقايا قاراپ:
– بۇل قىر ايماعىندا وزىق تالانت يمانتايدىڭ ەكى بالاسى. بۇگىندە ولاردان وزىق جاس بار دەپ ءوزىم تۇسىنبەيمىن. ول ەكەۋىنىڭ قابىلەتى بۇتىندەي باسقا. جاراتىلىس ءبىلىمدى دە, اقىل مەن ويدى دا ولارعا ەرەكشە بەرگەن. ولارداي ساڭلاق كىسى بۇگىنگى جاستار اراسىندا وتە سيرەك كەزدەسەدى, – دەدى».
بۇل دەرەك اباي اۋىلىندا يمانتايدىڭ قوس ۇلى – عازيز بەن قانىشتىڭ اتتارى تانىمال, قادىرمەندى بولعانىن اڭعارتادى.
جۋىقتا قانىش اعا تۋعان مۇسا شورمان اۋىلىنا ارنايى بارىپ, اكادەميكتىڭ تۋعان ەلىمەن بايلانىستى ءبىراز جايتتارىنا قانىق بولدىق. مۇسا شورمان اۋىلىندا الدىمىزدان شىعىپ قارسى العان قايريدەن مۇزافاروۆ اڭگىمەشىل, ەسكىدەن قالعان ەستى سوزدەر كوكىرەگىندە سايراپ جاتقان اقساقال ەكەن.
– قاناعاڭنىڭ ەسىمىن تۋعان ەلى ايرىقشا قۇرمەتتەيدى. ونىڭ رۋحى ءالى كۇنگە تۋعان ولكەسىن جەبەپ تۇرعانداي. مۇسا شورمان اۋىلى كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا تەڭدىك اتالعان. وسى تەڭدىكتەن ءارى جەتى-سەگىز شاقىرىم جەردە «ايرىق» دەپ اتالاتىن مەكەن بار. ەسكى ايرىق – ەجەلدەن ساتباەۆتار اۋلەتىنىڭ قونىسى بولعان. يمانتاي شاڭىراق كوتەرگەندە ءساتباي اتامىز ايرىقتان ارىرەك ءۇش-ءتورت شاقىرىم جەردەن جەكە وتاۋ تىگىپ بەرەدى. ول جەر ءالى كۇنگە «يمانتاي مەكەنى» اتالادى. سول اۋماقتا قانىشتىڭ كىندىگى كەسىلگەن. كەيىن اكادەميك التىنبەك نۇح ۇلى باستاپ, الگى جەرگە بەلگىتاس قويىلدى. جارىقتىق ساتباەۆ اۋلەتى زامانىنان وزىپ تۋعان اسىل ەرلەر ەدى. ءساتبايدان ءتورت ۇل: يمانتاي, ءامىن, ءجامىن, زەيىن تۋادى. ولاردان تاراعان ۇرپاقتاردىڭ قاي-قايسىسى بولسىن ەلدىڭ بەتكەۇستارلارى, ءسوز ايتا بىلەتىن, حالىقتى قاراتا بىلەتىن ازاماتتار بولعانىن كونەكوز قاريالار ايتىپ وتىراتىن. قانىشتىڭ اكەسى يمانتاي اقكەلىن بولىسىندا حالىق سۋدياسى بولسا, ابىكەي زەيىن ۇلى الاش ىسىنە ارالاسقان ەل قايراتكەرى, تالاي ۇلىلاردىڭ ۇستازى اتاندى. ال ەل بوكەش اتاپ كەتكەن قانىشتىڭ اعاسى عابدۋلعازيز وتە ءبىلىمدى ادام بولعان. ومبىدا ۇجىمشار باسقارىپ جۇرگەن جەرىندە 1937 جىلى ۇستالىپ, اتىلىپ كەتتى. سول بوكەشتىڭ ارقاسىندا ساتباەۆتاردىڭ جىلقىسىن باققان زايىر دەگەن ادام ومبىدا ءتونىپ كەلگەن اجالدان امان قۇتىلىپتى. الگى زايىردىڭ ۇرپاقتارى بۇگىندە ايرىقتا ءتۇتىن تۇتەتىپ, شارۋاشىلىق ۇستاپ وتىر. اسىل سىنىعىنىڭ تاعى ءبىرى – ءجامىن ۇلى ابدىكارىم. ول جانى مۋزىكانى سۇيگەن ونەرلى, ءبىلىمدى ادام بولعان. ساكەن سەيفۋللين ونىمەن باياناۋىلدا قالاي كەزدەسكەنى تۋرالى «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومانىندا باياندايدى. ول دا 1937 جىلى قىزىلداردىڭ قولىنان قازا تاپتى. جالپى, ساتباەۆ اۋىلىنىڭ جاستارى ورىسشا وقۋعا وزگە قازاق جاستارىنان ەرتە بەت بۇرعانى بايقالادى, – دەپ باستادى اڭگىمەسىن قايريدەن اقساقال.
قانىش اعا 1932 جىلى حالىق اشتىقتان قىناداي قىرىلىپ جاتقاندا ەلگە تۇندەلەتىپ كەلىپ, وزىمەن بىرگە جيەندەرى كەمەل مەن ريشاتتى الا كەتىپ, قۇتقارعانى تۋرالى كوپ جەردە جازىلىپ تا, ايتىلىپ تا ءجۇر. سول ساپاردان سوڭ عۇلاما ەلگە ەكى رەت كەلىپ كەتكەن. 1959 جىلعى سوڭعى ساپارىندا اكەسى يمانتاي مەن اناسى ءاليمانىڭ ء(اليما قانىشتىڭ 5 جاسىندا دۇنيەدەن وتكەن, يمانتايدىڭ ەكىنشى ايەلى) باسىن كوتەرىپ, تاس قويادى. سول كەزدە جانىندا ەلگە بەلگىلى ءبىراز تۇلعالار, سۋرەتشى ءابىلحان قاستەەۆ, اقىن قاينەكەي جارماعانبەتوۆ, تاعى باسقا دا ازاماتتار بولعان. سوڭىنان اقكەلىن جۇرتىنا اس بەرەدى. سول ساپارىندا قاناعاڭنىڭ شاراپاتىمەن تەڭدىكتە استىق قابىلداۋ قويماسى سالىنا باستاپتى. ەل ۇلكەندەرى قاناعاڭمەن كيىز ءۇي ىشىندە اڭگىمەلەسىپ وتىرىپ: «مىناۋ زاگوتزەرنونى سالىپ جاتقانىڭ ءجون-اق, الايدا ەندى اۋىلىمىزدا ورىس قاپتايتىنى انىق», دەپ الاڭداۋشىلىعىن ايتىپ قالادى. رەتى كەلگەن جەردە ءازىلى جاراسىپ جۇرەتىن قاناعاڭ: ء«اربىر ۇشقان بيدايدى تاۋىقتارىڭ جەسە دە پايدا ەمەس پە؟», دەپ ەلدى ءبىر كۇلدىرىپ الىپتى. كەڭەس وكىمەتى جىلدارى الگى قويماعا توڭىرەكتەگى 7-8 ۇجىمشاردىڭ استىعى تاسىلعان. ال قويمانىڭ وزىندە 50-گە جۋىق ادام ەڭبەك ەتىپ, ناپاقا تاپقان.
اكادەميكتىڭ ەلىنە تيگىزگەن تاعى ءبىر جاقسىلىعى, 1949 جىلى ەكىباستۇز, مايقايىڭ جەرلەرىن ارالاپ كەلىپ, تەڭدىكتە اسىل تۇقىمدى قوي وسىرەتىن شارۋاشىلىق اشۋعا باستاماشى بولعانى. عىلىم اكادەمياسىنىڭ مامانى ا.چۋمين جەرگىلىكتى قازاقى قويلاردى ارقار-مەرينوس قويىمەن بۋدانداستىرىپ, سولتۇستىكتىڭ قىسىنا ءتوزىمدى ءتول الادى. ءسويتىپ, قانىش اعانىڭ تۋعان جەرىندە اقتىلى قوي ءونىمى ەل ىرىسىن تاسىتقان. سول كەزدەگى تەڭدىك ۇجىمشارىنىڭ توراعاسى قالىشبەك سارباسوۆتى جۇرتشىلىق ارقار-مەرينوس تۇقىمىن ءوسىرۋدى ىسكە اسىرۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە ءالى كۇنگە ەسكە الادى.
بۇل اڭگىمەنى بىزگە جەتكىزگەن قازاقستان ەڭبەك سىڭىرگەن مۇعالىمى, ارداگەر ۇستاز, باياناۋىل اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى نەسكەن مالىكوۆا نەبارى 10 جاسىندا قانىش اعانى كورىپ, شاپاعاتىن سەزىنگەن جان.
ء«الى ەسىمدە, ەل شەتىندە تىگىلگەن كيىز ۇيگە سىيلى قوناقتار جينالىپ, ويىن بالاسى بولىپ جۇرگەن ءبىز ىستىق باۋىرساق جەپ, ءماز بولىستىق. ءبىر مەزەت بالالاردى كيىز ۇيگە شاقىرىپ جاتىر دەدى. ساپقا تۇرعىزىپ, الىپ كىردى. سول جولى مەنىڭ كوزىم ءۇيدىڭ تورىندە باسىندا اق ءشلاپىسى, ۇستىنە اپپاق جەيدە-شالبار كيگەن, جىلى ءجۇزدى ادامعا ءتۇستى. ول ارقايسىمىزدى كەزەگىمەن الدىنا وتىرعىزىپ, ماڭدايىمىزدان يىسكەپ, مەيىرىمىن تانىتتى. ءدال سول كۇنگى ۇلكەن ادامنىڭ قانىش اتا ەكەنىن قايدان ءبىلىپپىز. ال ارادا ءبىراز جىل وتكەندە قاقاعان قىستا اكادەميكتىڭ ومىردەن وتكەنى تۋرالى قارالى حابار اۋىل ۇستىنە نايزاعاي تۇسىرگەندەي قىلدى-اۋ. مەكتەپتە ادەتتەگى قاتال مۇعالىمدەرىمىزدىڭ ءوزى ەگىلىپ جىلاعانى بىزگە دە اسەر ەتىپ, ءبارىمىز كوز جاسىمىزعا ەرىك بەردىك. سول ۋاقىتتا قانىش يمانتاي ۇلىنىڭ الەمگە بەلگىلى عالىم بولعانىن تۇسىنگەن ەدىك. ال 1989 جىلى اۋىلدا قانىش اعانىڭ مۇراجايىن ۇيىمداستىرۋعا عالىمنان قالعان مۇرالاردى جيناپ ءجۇرىپ, الگى اق جەيدەدەن قالعان جۇرناقتى كورىپ, تاعى ءبىر تولقىعانىم بار. قازىرگى قاراعاندى وبلىسى بۇقار جىراۋ اۋدانىندا تۇرعان مارقۇم جۇماش شادەتوۆتىڭ (قانىش اعانىڭ تۋىسى) ۇيىنە اۋىل ازاماتى اسان تيەسوۆ ەكەۋمىز بارعانبىز. مارقۇمنىڭ زايىبى قاپسا اپا اكادەميكتىڭ پالتوسى مەن كوستيۋمىن, كويلەك, گالستۋگىن الىپ شىقتى. «مىناۋ قاناعاڭنان قالعان جەيدەدەن نەمەرەمە ىرىمداپ تىگىلگەن بي كويلەگى ەدى», دەپ الدەبىر اق كويلەكتى كورسەتە بەرگەندە, كوز الدىما وسىدان 30 جىل بۇرىن ۇستىنە اق جەيدە كيگەن ابزال جاننىڭ بەينەسى ورالىپ, قاتتى تولقىدىم. الگى كويلەكتى اتتاي قالاپ سۇراپ الدىق. جادىگەر وزگە دە بۇيىمدارمەن بىرگە بۇگىندە اۋىلداعى اكادەميكتىڭ مۇراجايىندا ساقتاۋلى تۇر» دەيدى نەسكەن اپاي.
1989 جىلى عۇلامانىڭ تۋعانىنا 90 جىل تولعاندا قازكسر مينيسترلەر كەڭەسى عىلىم اكادەمياسى نەگىزىندە ق.ساتباەۆتىڭ مەموريالدى مۋزەيىن اشۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. سوعان سايكەس تۋعان جەرىندە دە مۇراجاي اشۋ ۇيعارىلعان ەدى. تۋعان ولكەسىنەن جادىگەرلەردى جيناۋ ءۇشىن ارنايى القا قۇرىلىپ, ونىڭ قۇرامىنا ورتا مەكتەپ ديرەكتورى بەگەندىك الىپباەۆ, وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى نەسكەن مالىكوۆا, كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ باسشىسى قايريدەن مۇزافاروۆ, فوتوگراف اسان تيەسوۆ, سول كەزدەگى كەڭشار ديرەكتورى سايلاۋ ءبايدىلدين ەنەدى. كەيىن بۇل توپقا وزگە دە بەلسەندى ازاماتتار قوسىلىپ, از ۋاقىت ىشىندە مەكتەپتە قاناعاڭنىڭ مۇراجايى پايدا بولعان. ال 1993 جىلى جاڭا مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلگەندە, ول سوندا كوشىرىلدى. مۇراجايدا كەزىندە عالىم ءوز قولىمەن ۇستاعان بۇيىمدار مەن جادىگەرلەر, تۋعان جەرىندە تۇسكەن فوتوسۋرەتتەر بارشىلىق. اكادەميكتىڭ جەرلەستەرى ولاردىڭ ارقايسىسىن كيە تۇتىپ, قاستەرلەيتىنى بايقالادى.
قانىشتى بالا كەزىندە يمانتايدىڭ قالاۋىمەن جۇماش مولدا وقىتقان ەكەن. ودان سوڭ اقكەلىن بولىسىندا سادۋاقاس شورمانوۆ اشقان ورىس-قازاق مەكتەبىندە ءبىلىم العان. اقكەلىن بولىسىنىڭ ورتالىعى – قازىرگى مۇسا شورمانوۆ اۋىلىنىڭ توڭىرەگى. مەكتەپتىڭ ورنى ءالى كۇنگە بار. كەزىندە سادۋاقاس مۇسا ۇلى تۇرعان ءۇيىنىڭ ءبىرىن مەكتەپ ءۇشىن بوساتىپ بەرگەن. الايدا كامپەسكە كەزىندە ول بۇزىلىپ قالادى.
«بالا قانىش وسى مەكتەپكە تايىمەن كەلىپ وقىپ جۇرگەن. ال الگى جۇماش مولدانى قاناعاڭ ەرەكشە قۇرمەتتەگەنى سونداي, ەكى مارتە تۇرمەگە قامالعان جەرىنەن كىسى سالىپ بوساتتىرىپ العان. ءتىپتى 1941 جىلى الماتىدان ءۇي دايىنداپ, ۇستازىن شاقىرعان دەگەن اڭگىمە بار. تاعى ءبىر ماڭىزدى دەرەك, اناسى ءاليما يساقىزى ەڭ اۋەلى شورمان اۋلەتىنىڭ قاناپيا دەگەن ازاماتىنا تۇرمىسقا شىققان. قاناپيا جاستاي قايتىس بولعان سوڭ, يمانتاي العان. كەيىن ءساتباي اۋلەتى ءاليمادان تۋعان تۇڭعىشى – عازيزانى شورمان اۋلەتىنىڭ ۇرپاعى اقىشقا ۇزاتادى. ال اقىشتان كەمەل اقىشەۆ تۋادى. وكىنىشكە قاراي, عازيزا 32-ءنىڭ اشتىعىندا ءولىپ كەتكەن. كەمەلدىڭ تەگى ورتا مەكتەپتى بىتىرگەنشە ساتباەۆ بولعانى ءمالىم, كەيىن قاناعاڭنىڭ اقىلىمەن ءوز تەگىنە قايتا وتكەن», دەپ اڭگىمەسىن جالعاستىردى قايريدەن اقساقال.
ايرىقتاعى ءساتباي اۋلەتىنىڭ ۇلكەن زيراتىندا ءساتبايدىڭ بايبىشەسى كۇنسۇلۋ, بالاسى يمانتاي, نۇرىم بايبىشە مەن قانىشتىڭ اناسى ءاليما يساقىزى, نەمەرەسى ءاۋتايىر زەيىن ۇلى مەن شوبەرەسى عازالي ماعاز ۇلى جاتقانى تۋرالى ەسكەرتكىش تاستا كورسەتىلگەن. وكىنىشكە قاراي, ءاليما يساقىزىنىڭ باسىندا تۇرعان جەكە ەسكەرتكىش تاستا «ساليما ءساتباي كەلىنى. 1906 جىل» دەپ, ەسىمى مەن قايتىس بولعان جىلى قاتە جازىلىپتى. نەگىزى اناسىنىڭ دۇنيەدەن وتكەن ۋاقىتى – 1904 جىل («ساۋلەلى اۋلەت» كىتابىنا سۇيەنسەك, ءاليما يساقىزى 1860–1904 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن). بۇعان قوسا ۇلكەن تاستا ءاليما يساقىزىنىڭ تۋعان جىلى (1882 جىل دەپ تۇر), يمانتاي ءساتباي ۇلىنىڭ ومىردەن وتكەن جىلى (1926 جىل دەپ كورسەتىلگەن) قاتە كورسەتىلگەن. عازيزا يمانتايقىزى 1892 جىلى دۇنيەگە كەلگەنىن ەسكەرسەك, اناسىنىڭ تۋعان جىلى قاتە ەكەنىن تۇسىنۋگە بولادى. اتالعان كەمشىلىكتى تاريحشىلار انىقتاپ, جونگە كەلتىرەدى دەگەن سەنىمدەمىز.
اڭگىمە بارىسىندا قايريدەن اقساقالدان مىناداي ءبىر قىزىق دەرەك ەستىدىم:
اكادەميك قانىش ساتباەۆ قازاق دالاسىنىڭ جەر استىندا شوگىپ جاتقان كەنىن بارلاپ جۇرگەندە ۇنەمى اڭشىلاردىڭ كومەگىنە جۇگىنىپتى. سۋ ايدىندارىنىڭ ماڭايىنان قۇس قاعىپ جۇرگەندەردەن ۇيرەكتىڭ بوتەگەسىن جيناپ بەرۋدى سۇرايدى ەكەن. سويتسە, ۇيرەك كول ماڭايىنداعى ۇساق تاستاردى قىلعىتىپ جۇتىپ قوياتىن كورىنەدى. ساياتشىلار بوتەگەلەردى ءتىزىپ, قايسىنىڭ قاي كولدەن الىنعانىن بەلگىلەپ وتىرعان. ءسويتىپ, عالىمعا جونەلتەدى ەكەن. عۇلاما ءوز سەرىكتەرىمەن وسى تاستاردىڭ قۇرامىن زەرتتەپ, قانشاما كەن ورىندارىن قازاقستاننىڭ مەتاللوگەنيالىق كارتاسىنا تۇسىرگەن. قاراپايىم عانا ءادىس زەرتتەۋشىلەر مەن كەن بارلاۋشىلاردىڭ جۇمىسىن اجەپتاۋىر جەڭىلدەتكەنگە ۇقسايدى.
دالا سىرىن جاستايىنان تانىپ-بىلگەن اكادەميكتىڭ عىلىمدا پايدالانعان, بىراق كەيىنگىگە بەلگىسىز بولىپ قالعان مۇنداي قۇپيالارى ءالى دە تانىلا بەرەتىنى انىق.
اتاپ وتەرلىگى, جۋىقتا قانىش تۋعان اۋىلدا «باياناۋىل ءبىرتۋارلارى» دەپ اتالاتىن زاماناۋي لايتبوكستار اشىلدى. وندا باياناۋىل جەرىندە دۇنيەگە كەلىپ, ەسىمى ەلگە تانىلعان پەرزەنتتەر بەينەلەنگەن. ەل ۇلكەندەرىنىڭ سوزىنشە, بۇل – اۋىلدى تاريحي تۇرعىدان دامىتۋ ماقساتىندا جاسالعان العىشارتتاردىڭ ءبىرى. كەلەشەكتە ەلدى مەكەندە قانىش يمانتاي ۇلىنا ارنالعان مەموريالدىق كەشەن تۇرعىزىلادى دەگەن جوسپار بار. بۇعان قوسا سەنات دەپۋتاتى, «ق.ي.ساتباەۆ حالىقارالىق قورى» قق قامقورشىلىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى التىنبەك نۇح ۇلىنىڭ باستاماسىمەن مۇسا شورمان – يمانتاي قىستاۋى – ايرىق – ءاۋجاننىڭ كەرەگەتاسى (كەمەل اقىشەۆ تۋعان جەر) – بۇقار جىراۋ كەسەنەسى باعىتىندا اسفالت جول سالىنادى. جالپى ۇزىندىعى 30 شاقىرىمدى قۇرايتىن جاڭا تۋريستىك باعىت باياناۋىلدىڭ تۋريستىك الەۋەتىن ارتتىرا تۇسەتىن مۇمكىندىكتىڭ ءبىرى بولماق.
پاۆلودار وبلىسى,
باياناۋىل اۋدانى,
مۇسا شورمان اۋىلى
