كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
الەۋمەتتىك جەلىدە قاۋىپتى ويىندار
مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ فاكتىسىن ماماندار ينتەرنەت كەڭىستىكتە كەڭ تارالعان ويىندارمەن بايلانىستىرىپ, بالالاردى ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستاۋدى ەسكەرتىپ وتىر. قاۋىپتى ويىن جايىندا ءبىراز ۋاقىت بۇرىن اتا-انالار چاتتارىندا كەڭ تارالا باستاعانى بەلگىلى. قوسىمشاداعى ويىندار بالانىڭ پسيحيكاسىن بۇزىپ, ءوز-وزىنە قول سالۋعا دەيىن اپاراتىن كورىنەدى. اسىرەسە ۇيالى تەلەفون ارقىلى تارايتىن «Schoolboy Runaway» ويىنى قاۋىپتى دەيدى ماماندار. «Schoolboy Runaway» قوسىمشاسىندا بالا اتا-اناسىنان جاسىرىنىپ, قاشا بەرۋگە ماجبۇرلەيدى. اقىر سوڭىندا بيىكتىككە شىعىپ, سەكىرىپ كەتۋگە ءتيىس. مۇنداي ويىندار بالانىڭ پسيحيكاسىن بۇزىپ, ءوز-وزىنە قول سالۋعا يتەرمەلەيتىن كورىنەدى. IT ماماندار الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەڭ تارالعان «رازبۋدي مەنيا ۆ 4:20», «مورە كيتوۆ», «سيني كيت», «كراسنىي دەلفين», باسقا دا ويىنداردىڭ قاۋىپتى ەكەنىن ايتىپ, بالالار قاۋىپسىزدىگىنە وتە ساق بولۋىن ەسكەرتىپ وتىر. ال ماماندار بۇل ويىنداردى باسقارىپ وتىرعان كۋراتورلاردىڭ پسيحيكالىق اۋىتقۋى بولۋى مۇمكىندىگىن جوققا شىعارمايدى. بۇگىندە بالالاردى دەسترۋكتيۆتى كەڭىستىكتەن قورعاۋ ءۇشىن جاي عانا باقىلاۋ جەتكىلىكسىز, ولارعا تاۋلىك بويى جاقىندارىنىڭ قامقورلىعى قاجەت.
بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆانىڭ ايتۋىنشا, كۇنىنە 2 بالا سۋيتسيد جاساۋعا ارەكەتتەنەدى ەكەن. بارلىق جاعدايدىڭ 35 پايىزىندا ونىڭ سەبەپتەرى انىقتالماعان. ال قالعانىندا ءوزىن جالعىز سەزىنۋى, اتا-انا جانە تۋعان-تۋىستارىمەن قارىم-قاتىناسى, مەكتەپتەگى بۋللينگ سەبەپ بولعان. جىل باسىنان بەرى ءسۋيتسيدتى ناسيحاتتايتىن 22 فاكتىنى انىقتالىپ, 19-ىن جويعان. زورلىق-زومبىلىق تۋرالى حابار تاراتاتىن 157 ينتەرنەت-رەسۋرستىڭ 56-سى بۇعاتتالعان. قازىرگى كەزدە بالالاردى بۋللينگ پەن زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ ءۇشىن قاۋىپسىزدىك ساباقتارى ەنگىزىلىپ, «كيۆا» باعدارلاماسى قاناتقاقتى رەجىمدە ىسكە قوسىلدى. وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى كەلەسى جىلى مەكتەپتەردەگى پسيحولوگ جەتىسپەۋشىلىگىن شەشىپ, 500 بالاعا 1 ماماننان بەكىتۋ ماسەلەسىن قاراستىرىپ جاتىر.
ءوزىنىڭ تەلەگرام-ارناسىندا ساراپشى نۇركەن حالىقبەرگەن «TikTok» پلاتفورماسى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەردىڭ پسيحيكاسىنا قاۋىپتى اسەر ەتۋى مۇمكىندىگىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, بۇلدىرگى اقپاراتتى تاراتاتىن الەۋمەتتىك جەلى تەكسەرىلمەگەن. وسى ورايدا ساراپشى «TikTok»-تى پايدالانۋعا ۋاقىتشا موراتوري ەنگىزۋدى ۇسىندى. وسىعان بايلانىستى حالىقارالىق زەرتتەۋلەردەن مىسالدار كەلتىرىپ, «TikTok» سياقتى پلاتفورمالاردى شامادان تىس پايدالانۋ جاسوسپىرىمدەردىڭ ەموتسيونالدى جاعدايىنىڭ ناشارلاۋىنا, مازاسىزدىقتى, دەپرەسسيانى تۋدىرىپ, ءتىپتى سۋيتسيدتىك ويلاردىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى. مىسالى, مەلبۋرن ۋنيۆەرسيتەتى پسيحولوگتەرىنىڭ زەرتتەۋلەرى جاسوسپىرىمدەردىڭ «كۇيزەلىسكە جانە جالعىزدىق سەزىمىنە» ۇشىرايتىنىن كورسەتەدى.
بالالارعا اتا-انانىڭ جىلۋى جەتىسپەيدى
پسيحولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, اباي اتىنداعى قازۇپۋ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى, پراكتيك-پسيحولوگ باقىت جىگىتبەكوۆا بالالاردىڭ وزىنە قول سالۋ سەبەپتەرىن بىلايشا ءتۇسىندىردى.
قوعامدا ورىن الىپ وتىرعان كەز كەلگەن جايت بالانىڭ ساناسىنا تەز اسەر ەتەدى. قازىرگى وتباسىلاردىڭ كوپشىلىگىندا بالالار ماتەريالدىق قاجەتتىلىككە مۇقتاج ەمەس. كوپتەگەن وتباسىندا ەموتسيونالدى جىلۋلىق جەتىسپەيدى. اتا-انالارى جۇمىسباستى, نەسيە تولەۋ ءۇشىن جۇمىستان قولدارى تيمەيدى. الماتى سياقتى ءىرى قالالاردا كولىك كەپتەلىسىنىڭ ءوزى ەرەسەكتەردى قاجىتىپ جىبەرەدى. وسىنداي جاعدايدا بالا قارايتىن مۇمكىندىك جوق. ۇيدە وتىرعان اتا-انانىڭ ءوزى بالاعا كوڭىل بولمەيدى. كوبىسى تەلەفوندا ينتەرنەت ساۋداسىن جاساپ جاتسا, ەندى ءبىرى بالادان وقشاۋ كەڭىستىكتە, الەۋمەتتىك جەلىدە وتىرعاندى ءجون كورەدى. اتا-انالاردىڭ كوبىسى بالا تاربيەلەۋدىڭ جولىن بىلە بەرمەيدى. جاڭا تەحنولوگيالاردى دۇرىس مەڭگەرمەگەندىكتەن, ۇيالى تەلەفونداعى الەمدى دە باقىلاۋعا قاۋقارسىز.
وسى ورايدا پروفەسسور بالالاردىڭ اياقاستى ءولىمىنىڭ استارىندا ۇلكەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, پسيحولوگيالىق سەبەپ-سالدار جاتقانىن العا تارتتى. بىرىنشىدەن, قوعامدا اگرەسسيالىق ءىس-اركەت كوبەيىپ بارادى. جۇرتشىلىقتىڭ بيلىككە نارازىلىعى باسىم. جەمقورلىق فاكتىلەرى, بيلىك وكىلدەرىنىڭ جاۋاپسىزدىعى دا قوعامدا كەلەڭسىز جايتتاردىڭ ورىن الۋىنا سەبەپشى بولىپ وتىر. ونىڭ سالدارىنان جاستاردىڭ بولاشاققا سەنىمى ازايعان. مۇمكىندىك تۋا قالسا, شەتەلگە كەتىپ قالعىسى كەلەدى. ال بالالاردىڭ, جاسوسپىرىمدەردىڭ بوس ۋاقىتىندا اينالىساتىن ءىسى جوق, ارالاساتىن ورتاسى كەم. سوندىقتان ولار جايلى قارىم-قاتىناستى «TikTok» سياقتى الەۋمەتتىك كەڭىستىكتەن ىزدەيدى. الەۋمەتتىك جەلى بالا تۇگىلى, ەرەسەكتەردىڭ ساناسىنا دەندەپ ەنىپ بارادى.
– بۇگىندە بالاسىنا مەيىرىم بەرە الماي وتىرعانداردىڭ كوپشىلىگى – وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى تۋعاندار. سول كەزەڭدە ەلدەگى قيىنشىلىققا بايلانىستى ولاردىڭ اتا-اناسى تىرشىلىكتىڭ قامىمەن كەتتى دە, بالاسىنا جۇرەگىنىڭ جىلۋىن بەرە المادى. مىنە, ونىڭ سالدارىن كەيىنگى 15-20 جىلدان كەيىن تارتىپ وتىرمىز. وسى كەزەڭدە ۇرپاقتار اراسىنداعى ساباقتاستىق ءۇزىلدى. دەسەك تە, جاقىندا پرەزيدەنت باستاماسىمەن وتكەن كوشپەلىلەر ويىنى, مەكتەپتەردەگى ۇلتتىق تاربيە ساعاتتارىنىڭ قولعا الىنا باستاۋى كوڭىلگە سەنىم ۇيالاتادى. ال ونىڭ جەمىسىن الداعى 15-20 جىلدان كەيىن كورە الامىز, – دەيدى ساراپشى.
ەر-ازاماتتاردىڭ ءرولىن ارتتىرۋ قاجەت
قوعامداعى كەرەعار ادەتتەردىڭ بەلەڭ الۋىنىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن سەبەبى, ۇلتتىق تاربيەنىڭ, وتباسىنداعى ەر-ازاماتتار بەدەلىنىڭ تومەندەۋىنەن دەيدى پسيحولوگ مامان. ء«وز باسىم گەندەرلىك ساياساتتى قولدامايمىن. ونىڭ قازىرگى قوعامعا كەرى اسەرىن تەرىسكە شىعارۋعا بولمايدى. گەندەرلىك تەڭدىككە قوعام بولىپ پسيحيكالىق دەنساۋلىعىمىزدى, ماتەريالدىق جاعدايىمىزدى تۇزەپ, ءتورت قۇبىلامىزدى تۇگەل ەتكەندە عانا جەتە الامىز. ەندىگى تاربيەنى گەندەرلىك ساياساتپەن بايلانىستىرۋ بالالاردىڭ بولاشاعىنا بالتا شابۋمەن بىردەي. قازىر بالالار ەلىكتەيتىن مۋزىكادا, ءدىن, ءسان سالاسىندا دا ءتۇرلى اعىمدار كوبەيىپ بارادى. ء«بىر جىنىستى» دەگەن تۇسىنىك پايدا بولدى. وسىلايشا, ءتۇرلى اعىم جاستاردىڭ ساناسىن ۋلاپ, تۋرا جولدان اداستىرىپ جاتىر», دەيدى پروفەسسور.
ءيا, ءداستۇرلى قازاق قوعامىندا ۇلتتىق تاربيەگە جوعارى ءمان بەرىلىپ كەلگەنى بەلگىلى. قازاق قاشاندا قىزىن تورگە وزدىرىپ, ۇلىن باتىر ەتىپ تاربيەلەگەن. تالاي ۇرپاق «اكەڭ كەلە جاتىر» دەگەن ءبىراۋىز سوزگە قۇلاق اسىپ ءوستى. سوڭعى ۋاقىتتا بەلەڭ الىپ وتىرعان اسكەردەگى, ءبىلىم وشاقتارىنداعى الىمجەتتىك قوعامدا بەلگىلى ءبىر دارەجەدە ءتارتىپتىڭ, ادامي قۇندىلىقتاردىڭ تومەندەپ كەتكەنىن كورسەتەدى. وسى ورايدا پسيحولوگ باقىت جىگىتبەكقىزى قوعامدا ەر-ازاماتتاردىڭ ءرولىن ارتتىرۋدى ۇلتتىق تاربيەنىڭ اجىراماس بولشەگى رەتىندە قاراستىرۋ قاجەت ەكەنىن ايتادى. «پرەزيدەنت تاراپىنان بەرىلگەن تاپسىرمالار تومەندە باسقا فورماتقا اۋىسىپ, ۋاقىتشا سيپات الماۋى كەرەك. بالالارىمىز قاۋىپسىز قوعامدا ءومىر ءسۇرسىن دەسەك, تەلەارنالاردا ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتايتىن باعدارلامالاردى كوبەيتۋ قاجەت. قارالىمى كوپ, جارناماسى جەر جاراتىن باعدارلامالاردى ازايتىپ, الەۋمەتتىك جەلىدەگى جاستار يدەال تۇتىپ جۇرگەن ينستاجۇلدىزداردى مەملەكەت باقىلاۋعا الاتىن كەز كەلدى», دەيدى.
پسيحولوگ مامان سونىمەن قاتار قوعامدا ۇيالى تەلەفوندى قولدانۋ, الەۋمەتتىك جەلىلەرمەن جۇمىس ىستەۋ مادەنيەتى قالىپتاسپاعاندىعىنا قىنجىلدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قوعامدا ومىرگە وكپەلى ەرەسەكتەر كوبەيگەن. ال ولار جاننىڭ راقاتىن الەۋمەتتىك جەلىدەن ىزدەۋگە تىرىسادى.
– ەندىگى كەزەكتە مەكتەپتەگى تاربيە, ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىن دۇرىس جولعا قويۋ كەرەك. جاپونيا مەكتەپتەرىندەگىدەي ءبىلىم جۇيەسىن دامىتا وتىرىپ, بالالاردى ەڭبەككە باۋلۋ ساعاتىن وتكىزۋ ۋاقىت تالابىنان تۋىندايدى. بالاباقشا, مەكتەپتە ماماندىققا باۋلۋ, پرەزيدەنت اتاپ وتكەندەي, جۇمىسشى ماماندىقتارىن ناسيحاتتاپ, كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىپ, ولارعا ماراپاتتار ۇلەستىرىپ, بەدەلىن ارتتىرۋ دا وركەنيەتتى قوعامنىڭ بەلگىسى. ويتكەنى جوعارى وقۋ ورىندارىنا تۇسكەن تۇلەكتەردىڭ كوپشىلىگى دۇرىس ماماندىق تاڭداماي كەلەدى. سالدارىنان وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن جۇمىسسىز جۇرۋگە, كريمينالدىق ارەكەتتەرگە بارۋعا ءماجبۇر بولادى. قازىرگى كەزدە مەكتەپتەن تىس ۇيىرمەلەردىڭ كوپشىلىگى اقىلى, قاراپايىم وتباسىلارىنا قولجەتىمسىز, ال ەندى قولعا الىنىپ جاتقان «دامۋ بالا» جوباسىنىڭ ءوزى فورمالدى سيپات الىپ بارادى, – دەيدى ساراپشى.
كاسىبي ماماننىڭ كەڭەسى كەرەك
بالالار اراسىنداعى ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ دەرەكتەرىنىڭ كەڭ تارالۋىنا الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن سىزعانوۆ اتىنداعى ۇلتتىق حيرۋرگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ مەديتسينالىق پسيحولوگى ايگۇل التايقىزى سۋيتسيدكە كوبىنە جۇيكە جۇيەسىندە اۋىتقۋى بار ناۋقاستار بەيىم كەلەتىنىن اتاپ ءوتتى.
«سۋيتسيدكە بەيىم ناۋقاستاردىڭ ەموتسياسى ءالسىز, ۋايىمشىل, مەلانحوليك كەلەدى. بۇل اۋرۋ جەتى اتاعا دەيىن تۇقىم قۋالايدى. تاجىريبەمدە جاسوسپىرىمدەر اراسىندا سۋيتسيد جاساۋعا ارەكەت ەتكەن بالالارمەن ءجيى جۇمىس ىستەۋگە تۋرا كەلەدى. كلينيكالىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا 17 جاسىندا وزىنە بەس رەت قول سالماق بولعان ءجاسوسپىرىم بولدى. زەرتتەي كەلىپ, اۋرۋدىڭ تۇقىمىندا بار ەكەنى انىقتالدى», دەيدى پسيحولوگ.
وسىنداي مىسالداردىڭ بىرنەشەۋىن اتاپ وتكەن مامان سۋيتسيدكە بارۋدىڭ مىناداي سەبەپتەرىن اتادى. ونىڭ ءبىرى, جۇيكە جۇمىسىنىڭ بۇزىلۋىنا بايلانىستى بولسا, ەكىنشىسى, بالالاردىڭ ءوسىپ-جەتىلۋ شاعىندا كەزدەسەدى. وسى وتپەلى كەزەڭدى اۋىر قابىلدايتىندىقتان, بالا بويىندا قاتىگەزدىك پايدا بولادى. كوبىنە كيكىلجىڭدى ورتادا وسكەن بالا جايلى ورتا ىزدەپ كەتەدى. ەسەيىپ كەلە جاتقان بالاعا اتا-انانىڭ قولداۋى اسا قاجەت. بۇل كەزەڭدە الەۋمەتتىك جەلى بالانىڭ پسيحيكاسىنا تەز اسەر ەتەدى. قازىرگى كەزدە جەلىدە تاراعان ويىنداردىڭ كەرى اسەرى كوپ. وسىنداي ويىنداردىڭ بىرىندە اكە-شەشەڭ رەنجىتسە, ولاردان قاش دەگەن مازمۇندا تاپسىرما بار. ۇيدەن كورمەگەن جاننىڭ جىلۋلىعىن الەۋمەتتىك كەڭىستىكتەن ىزدەيتىن بالالار قالايدا ءبىر جاعدايعا دۋشار بولادى. ول ءۇشىن اتا-انا بالاعا مەيىرىمىن توگىپ, ساباعىنا قاراپ, دەنساۋلىعىنا الاڭداعانى, كۇندەلىكتى دەنەسىن تەكسەرىپ, ونى نە مازالايتىنىن سۇراپ وتىرۋعا ءتيىس. ۇلعا – اكەسى, باۋىرى, قىزعا – اناسى جاۋاپتى بولۋ كەرەك. ۋاقتىلى دارىگەرگە قاراتىپ تۇرعان دا ارتىق بولمايدى. بوس ۋاقىتىن قاداعالاپ وتىرۋ دا اتا-انا مىندەتى. ال مەكتەپ تاربيەسىنىڭ ءجونى ءبىر باسقا. بالا وزىنە بەيمالىم الەمدى تانيدى, ەڭبەككە, ۇجىمدا جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەنەدى. مىنە, وسى جاعدايدا جاڭا قالىپتاسىپ كەلە جاتقان بالالارعا كاسىبي مامانداردىڭ كەڭەسى وتە قاجەت. بۇگىندە مەكتەپتە پسيحولوگتەر جەتىسپەيدى. مەديتسينا تاجىريبەسىندە 35 ناۋقاسقا 1 پسيحولوگ قاجەت بولسا, ءبىلىم وشاقتارىندا بۇل كورسەتكىش ازىرگە بالا سانى 700-1000 بولاتىن مەكتەپتەردە 1 پسيحولوگتەن عانا كەلەدى. بالاعا ەڭبەكتىڭ ءمانىن, وتباسىنا تابىستىڭ قالاي كەلەتىنىن ءتۇسىندىرۋ قاجەت. قاجەت بولعان جاعدايدا, بالانى جۇمىسقا ەرتىپ اپارۋ دا ارتىق ەتپەيدى. ەگەر بالاعا بارلىق جاعداي جاسالسا, ونى ەشنارسە قىزىقتىرمايدى. بالالاردى ۇلكەن ورتادا, كوپشىلىك وقيتىن مەكتەپتەردە وقىتۋ ونىڭ جان-جاعىن تانۋىنا, جاقسى مەن جاماندى اجىراتۋعا ىقپال ەتەدى. جاز ايلارىندا جەڭىلدەۋ جۇمىس ىستەسە, ءوز قارجىسىن ۇنەمدەپ ۇيرەنەدى. سپورتقا, مۋزىكاعا, سۋرەت سالۋعا باۋلۋ ولاردىڭ تولىققاندى تۇلعا بولىپ وسۋىنە وڭ ىقپالىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز.
وسى ورايدا بالالاردى مەكتەپتەرگە قابىلدايتىن كەزدە اتا-انالاردان ساۋالناما الىپ, سۋيتسيدكە بەيىمدىلىك دەرەكتەرى انىقتالۋى قاجەت, دەگەن ۇسىنىسىن العا تارتقان ايگۇل التايقىزى ەسەپتە تۇرعان وتباسىلارمەن پسيحولوگ ۇنەمى جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس ەكەنىن ايتادى. مۇنىمەن قوسا بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا ءسۋيتسيدتىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مەديتسينالىق پسيحولوگتەر, پسيحوتەراپەۆتەردى مەكتەپتەرگە ايىنا ءبىر رەت بولسا كەلىپ, كەڭەس بەرۋگە ءتيىس. وسى ورايدا پسيحولوگ مامان, اسىرەسە بۇل جاعدايدىڭ ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك وڭىرلەرىندە كوپ كەزدەسەتىنىن العا تارتتى. «بالالارىنىڭ ناۋقاسىن مويىنداعىسى كەلمەي, جاسىرىپ جۇرگەن اتا-انالار كوبىنە باقسى-بالگەر, ەمشىلەرگە جۇگىنەدى. ءشوپ-دارىمەن ەمدەپ, كوپ شىعىندالىپ, اقىرىندا بالانىڭ اۋرۋىن اسقىندىرىپ اكەلەتىن جاعدايلار ءجيى كەزدەسەدى. ال ونىڭ سالدارى شيزەفرەنياعا سوقتىرادى», دەپ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى پسيحولوگ مامان.
ساراپشىلار قوعامدا اتا-انالاردى وقىتۋ ماسەلەسىن دە العا تارتتى. پەداگوگيكالىق, پسيحولوگيالىق ءبىلىم جەتكىلىكسىز بولعاندىقتان, ولار الفا ۇرپاققا تاربيە بەرۋدە قيىندىقتارعا تاپ بولىپ وتىر. ول ءۇشىن ماسەلەنى مەملەكەتتىك دەڭگەيدە قولعا الىپ, ءبىلىم وشاقتارىنداعى مامانداردىڭ, اتا-انالاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك. قازىرگى كەزدە اگلومەراتسيالاردىڭ ۇلعايۋى, مەكتەپتەر جەتىسپەۋشىلىگى, بالالاردىڭ ءوز ۇيىنەن قاشىقتا ءبىلىم الۋى, ۋاقتىلى تاماقتانىپ, قوسىمشا ءبىلىم الىپ, ۇيىرمەلەرگە قاتىسۋىن قيىنداتىپ جاتىر. وسى ورايدا بالالارعا قولايلى ءارى قاۋىپسىز ورتا قالىپتاستىرۋ قوعامعا ۇلكەن مىندەتتەر جۇكتەيدى.
الماتى
