اتىراۋ وبلىستىق اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ توراعاسى ازامات ايماناكۋموۆتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, وڭىردە 2021 جىلدان بەرى 75 اۋىلدىق وكرۋگتە اكىم سايلاۋى ءوتتى. ال بيىل اۋىل تۇرعىندارى 15 وكرۋگتىڭ اكىمىن سايلادى.
تەگىندە اكىم لاۋازىمىنا وقىتاتىن ماماندىق جوق. كەز كەلگەن ماماندىقتىڭ يەسى اكىم بولۋعا ۇمتىلادى. بۇرىن اكىمدەر تاعايىندالىپ كەلسە, كەيىنگى جىلدارى تۇرعىندار ولاردى تىكەلەي سايلايتىن بولدى. اۋىل تۇرعىندارى جاڭادان سايلاعان وكرۋگ اكىمدەرى ءار سالاداعى ماماندىقتى مەڭگەرگەن. ونىڭ ىشىندە 15 اكىمنىڭ ماماندىعى – ەكونوميست. بۇرىن مەكتەپتە وقۋشىلارعا ءبىلىم ءنارىن سەپكەن 22 مۇعالىم دە وكرۋگتى باسقارىپ وتىر. ولاردىڭ قاتارىنا 16 زاڭگەر مەن 8 ينجەنەر قوسىلدى. سايلاۋ وتكەنگە دەيىن باسقا ماماندىقپەن جۇمىس ىستەگەن 7 ادام ەندى اۋىل اكىمى بولىپ ءجۇر.
سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
جالپى, ەلىمىزدە اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى 2001 جىلى باستالدى. سول جىلعى 20 قازاندا تاجىريبە رەتىندە اۋىل اكىمدەرىنىڭ سايلاۋى اتىراۋ وبلىسىندا ماحامبەت اۋدانىنداعى سارىتوعاي اۋىلى مەن ماقات اۋدانىنىڭ قوشقار كەنتىندە ءوتتى. تاريح ەنشىسىنە ەنگەن سول سايلاۋدا ەكى ايەل باسىم داۋىسقا يە بولىپ, وزدەرى تۇراتىن ەلدى مەكەندى باسقارۋ تىزگىنىن قولعا الدى. الايدا كەيىن قوشقار كەنتى ەكولوگيالىق احۋالعا بايلانىستى تاراتىلىپ, تۇرعىندارى كوشىرىلدى.
ا.ايماناكۋموۆتىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, قازىر اتىراۋ قالاسى مەن جىلىوي, قۇرمانعازى, يساتاي, يندەر, قىزىلقوعا, ماقات اۋداندارىندا 63 اۋىلدىق وكرۋگ تىركەلگەن. بۇعان قوسا اۋداندىق ماڭىزداعى قۇلسارى قالاسى, ماقات, دوسسور, يندەر, جاڭا قاراتون كەنتتىك وكرۋگى بار.
وڭىردەگى جەتى اۋداندا تۇرعىندار سانى مەن وكرۋگتەر سانى ءارتۇرلى, بىرىندە كوپ, ەندى بىرىندە وتە از. ماسەلەن, جىلىوي اۋدانىندا 2022 جىلعى 1 قازانداعى مالىمەتكە سايكەس تۇرعىندار سانى 86 مىڭ 118 ادامدى قۇراعان. تۇرعىنى از بولماسا دا بۇل اۋداننىڭ قۇرامىنا 1 قالا, 1 كەنت, 5 اۋىلدىق وكرۋگ كىرەدى. ال ەڭ كوپ اۋىلدىق وكرۋگ رەسەيدىڭ استراحان وبلىسىمەن شەكتەسەتىن قۇرمانعازى اۋدانىندا تىركەلىپ وتىر. مۇندا 49 ەلدى مەكەندى بىرىكتىرىپ وتىرعان 19 اۋىلدىق وكرۋگ بار. شەكارادا ورنالاسقان اۋدانداعى اۋىلدار ءبىر-بىرىنەن تىم قاشىقتا ورنالاسقان. ماسەلەن, اسان, ازعىر جانە سۇيىندىك اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ تۇرعىندارى اۋدان ورتالىعىنا اۆتوكولىكپەن جەتۋ ءۇشىن 7-8 ساعاتقا جۋىق جول جۇرەدى.
ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە مايدانداعى تانكتەرگە قۇياتىن جانارماي رەتىندە مۇناي جىبەرىلگەن ماقات اۋدانىندا ءۇش عانا وكرۋگ بار. ونىڭ ءبىرى – اۋىلدىق, ەكەۋى – كەنتتىك. تۇرعىنداردىڭ دەنى ماقات جانە دوسسور كەنتىندە تۇرادى. اۋداندا تىركەلگەن 29 590 ادامنىڭ 1 838-ءى جالعىز اۋىلدىق وكرۋگ بايگەتوبەدە تۇرادى. بۇل وكرۋگ ماقات كەنتىنە ءتيىپ تۇر. ويتكەنى تەمىرجولدىڭ ءبىر جاعىندا ماقات كەنتى, ەكىنشى تۇسىندا بايگەتوبە ورنالاسقان.
نەگىزىندە مۇنداعى اۋىلدىق وكرۋگكە دە, اۋدان مەن وبلىسقا دا اكىم بولۋ وڭاي ەمەس. ونى وسى قىزمەتتى اتقارعاندار جاقسى بىلەدى. اسىرەسە «كىشى» اكىمدەرگە ءوزى باسقاراتىن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ الەۋمەتتىك تۇرمىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن ينجەنەرلىك قۇرىلىمداردىڭ ەسكىسىن جاڭارتۋدىڭ دا, جاڭادان جەلى تارتۋدىڭ دا ماشاقاتى كوپ. كەيبىر اۋىلداردا 7-8 جىل بۇرىن باستالعان الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلىسى اياقتالماي تۇر. ويتكەنى اۋىل اكىمىنىڭ ءسوزىن تەندەردەن نىسان قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدى ۇتىپ العان مەردىگەرلەر جۇرە تىڭدايدى. نىساندار قۇرىلىسىنىڭ مەرزىمىندە اياقتالماعانىنا اۋىل اكىمدەرىن كىنالى ەتەتىن تۇرعىندار كەزدەسەدى. تۇرعىندار اكىمدەر جۇمىسىنا سالعىرت قارايدى دەگەن ءۋاجدى العا تارتادى. ءتىپتى تازا اۋىزسۋ, گاز جەلىسىن تارتۋ كەشىكسە دە اكىمدەر جۇمىسىنا سىن ايتىلادى.
بىراق بۇرىننان اكىم لاۋازىمىندا جۇمىس ىستەپ, قايتادان سايلاۋعا تۇسكەن ۇمىتكەرلەردى, مەملەكەتتىڭ وزگە بۋىنىندا قىزمەت اتقارعانداردى قولداعان اۋىلدار بار. ماسەلەن, 53 وكرۋگتىڭ اكىمى سايلاۋعا دەيىن مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ قازانىندا قايناپ, تاجىريبە جيناعان. كەيىنگى ءۇش جىلدا 28 اكىم قايتادان سايلاندى. بۇرىنعى اكىمنىڭ جۇمىسىنا اتىراۋ قالاسىنا تاياۋ ورنالاسقان المالى, ماحامبەت اۋدانىنداعى سارايشىق, يساتاي اۋدانىنىڭ نارىن, قۇرمانعازى اۋدانىندا ورنالاسقان جاڭاتالاپ, سۇيىندىك اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ تۇرعىندارى تاعى دا سەنىم ءبىلدىردى. يندەر اۋدانىنداعى بودەنە, ەسبول اۋىلدىق وكرۋگتەرىنىڭ تۇرعىندارى بۇرىنعى اكىمنىڭ جۇمىسىن قايتا جالعاستىرعانىن قالادى.
دەگەنمەن اۋىل اكىمىنىڭ ورىنتاعىنا جاستاردىڭ وتىرعانىن قولايلى كورەتىن تۇرعىندار دا بار. ماسەلەن, وڭىردەگى اۋىل اكىمدەرىنىڭ ەڭ جاسى – جانعازى ەركىنوۆ. قازىر جىلىوي اۋدانىنداعى قوسشاعىل اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى قىزمەتىن اتقارادى. ونىڭ جاسى – 27-دە. بۇل قىزمەتكە بىلتىرعى قاڭتاردا سايلانعانىمەن, بۇرىن مەملەكەتتىك قىزمەت سالاسىندا جۇمىس ىستەگەن.
ال اققىستاۋ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى عادىل بورانباەۆ ارىپتەستەرى اراسىنداعى جاسى ۇلكەنى سانالادى. ول 1963 جىلى تۋعان. ءۇش جىلدان بەرى يساتاي اۋدانىنىڭ ورتالىعى سانالاتىن وكرۋگتى باسقارىپ كەلەدى. ونىڭ ماماندىعى – دەنە تاربيەسى ءپانىنىڭ مۇعالىمى. مەكتەپتە مۇعالىم, اۋداندىق ءبىلىم بولىمىندە ادىسكەر, ءبىلىم ورداسىنىڭ ديرەكتورى بولعان. ودان كەيىن «جالىن» مادەنيەت ءۇيىنىڭ ديرەكتورى, «قامىسقالا سۋ ارناسى» جشس باس ينجەنەرى, «تەح سەرۆيس» جشس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى سەكىلدى قىزمەتتەردى اتقارىپتى.
وكرۋگ اكىمى بولۋ ماقساتىنا قول جەتكىزگەنىمەن, بۇل قىزمەتتى ۇزاق اتقارا الماعاندار دا بار. وعان ءتۇرلى سەبەپ اسەر ەتەدى. ماسەلەن, بىرەۋى زەينەت جاسىنا تولۋىنا بايلانىستى, ال 8 اكىم ءوز وتىنىشىمەن ورىنتاعىن بوساتقان. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ سەنىمىنە يە بولعان 9 اكىم باسقا جۇمىسقا اۋىسىپ كەتىپتى. الايدا 3 اكىمنىڭ جۇمىستان بوساتىلۋىنا مەملەكەتتىك قىزمەتكە ءتان ەمەس ارەكەتى سەبەپ بولعان.
كەيىنگى ءۇش جىلدا اۋىلدىق 47 وكرۋگتىڭ اكىمى جاڭاردى. بۇل – اۋىل اكىمدەرىنىڭ 62,7 پايىزى. دەمەك, اۋىل تۇرعىندارى جاڭا اكىمدەرگە ءۇمىت ارتىپ وتىر.
بىلتىرعى 5 قاراشادا قىزىلقوعا مەن يساتاي اۋدانىندا اۋدان اكىمىنىڭ سايلاۋى ءوتتى. ەكى اۋداننىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقساستىعى كوپ. تۇرعىندارىنىڭ دەنى اۋىل شارۋاشىلىعى مەن مۇناي-گاز ونەركاسىبىندە جۇمىس ىستەيدى. نارىقتىڭ تالابىنا ساي كاسىپكەرلىكتى جانداندىرىپ, ءوز كاسىبىن اشقاندار دا اۋدان ەكونوميكاسىنا ۇلەس قوسىپ ءجۇر. تەمىرجول بويىندا ورنالاسقان ەلدى مەكەندەرى دە بار. ەكى اۋداننىڭ اۋماعىمەن اقتوبە-اتىراۋ-رەسەي فەدەراتسياسىنا شەكاراسى باعىتىنا قاتىنايتىن ەڭ ۇزىن كولىك جولى وتەدى. اۋداننىڭ ەكەۋى دە باتىس قازاقستان وبلىسىمەن شەكتەسەدى.
وسىنداي ۇقساستىعى بار ەكى اۋداننىڭ ءبىرى – يساتاي. بىرنەشە رەت تاراتىلىپ, بىرنەشە رەت قايتا قۇرىلدى. قازىر بۇل اۋداننىڭ 7 اۋىلدىق وكرۋگىنە 16 ەلدى مەكەن كىرەدى. تۇرعىندار سانى 30 مىڭعا جۋىقتادى. ال وبلىس ورتالىعىنان شالعايدا قىزىلقوعا اۋدانىنداعى 10 اۋىلدىق وكرۋگتەگى 26 ەلدى مەكەندە 31 710 تۇرعىن تىركەلگەن. يساتاي اۋدانىندا – 15 883, ال قىزىلقوعا اۋدانىندا 18 614 ادام سايلاۋشى تىزىمىنە ەنگىزىلگەن.
اۋدان اكىمى العاش رەت سايلاناتىن بولعاندىقتان با, بۇل لاۋازىمعا سايلانۋعا كوپ ۇمىتكەر قاتىسقان جوق. ەكى اۋداندا 6 ۇمىتكەر تىركەلدى. ۇمىتكەرلەردىڭ ءبارى دە مەملەكەتتىك قىزمەتتە جۇمىس ىستەيدى.
نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ادەتتە سايلاۋ دەسە, بايگەگە جۇيرىك تۇلپار قوسقانداي بەلسەندىلىك تانىتاتىن ساياسي پارتيالار كوپ ۇمىتكەر ۇسىنا قويمادى. ەكى اۋدان اكىمىنىڭ سايلاۋىنا «Amanat» پارتياسى ءبىر-بىردەن, ال قازاقستان حالىق پارتياسى ءبىر ۇمىتكەرىن ۇسىندى. ۇمىتكەرلەردىڭ ۇلكەنى – 51-دە, ەڭ كىشىسى – 37 جاستا.
ماسەلەن, يساتاي اۋدانىنىڭ اكىمىنە كانديدات بولىپ «Amanat» پارتياسىنان نۇرىم مۋسين, قازاقستان حالىق پارتياسىنان راشيد مۇقانوۆ تىركەلدى. ال اسىلان عۇباش ءوزىن-ءوزى ۇسىندى. ال قىزىلقوعا اۋدانىندا «Amanat» پارتياسىنان قانات ءازمۇحانوۆتى سايلاۋ دوداسىنا ۇمىتكەر رەتىندە قوستى. مۇندا ءوزىن-ءوزى ۇسىنعان ەكى ۇمىتكەر تىركەلدى. ولار – ماعجان جەكسەنوۆ پەن ساندىبەك سالىقوۆ. الايدا اۋداندىق اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسياسى ءبىر ۇمىتكەردى تىركەۋدەن باس تارتتى. ويتكەنى بۇرىن وسى اۋداندى باسقارىپ, قايتادان اكىم بولۋعا ۇمتىلعان ۇمىتكەر قاجەتتى قۇجاتتاردى تولىق ۇسىنباعان.
العاش رەت وتكىزىلگەن ەكى اۋدان اكىمىن سايلاۋدا تۇرعىندار ساياسي ەلەكتورات رەتىندە بەلسەندىلىك تانىتا الدى ما؟ وسى سۇراققا جاۋاپ ىزدەگەندە اتىراۋ وبلىستىق اۋماقتىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مالىمەتىنە جۇگىنەمىز. سايلاۋ وتكەننەن كەيىن تاراتىلعان اقپاراتقا قاراعاندا, ەكى اۋداندا سايلاۋشىلار تىزىمىنە 34 497 ادام ەنگىزىلگەن. سايلاۋ ۋچاسكەسىنە 19 328 سايلاۋشى كەلىپ, اۋدان اكىمىنىڭ لاۋازىمىنان ۇمىتكەرلەرگە داۋىس بەرگەن. دەمەك, سايلاۋشىلاردىڭ جارتىسىنان استامى ساياسي دوداعا ۇركە قاراماي, كورىگىن قىزدىرۋعا ۇلەس قوستى.
سايلاۋدىڭ قورىتىندىسىمەن ەكى اۋداندا دا «Amanat» پارتياسىنىڭ ۇمىتكەرلەرى باسىمدىققا يە بولدى. بۇرىن ەكەۋى «نۇر-وتان» ساياسي پارتياسىندا جۇمىس ىستەگەن. سونىمەن, يساتاي اۋدانىندا سايلاۋشىلاردىڭ 4 934 داۋىسىن جيناعان نۇرىم مۋسين اۋدان اكىمى لاۋازىمىن اتقارۋعا كىرىستى. ەكونوميست-قارجىگەر ماماندىعى بار ول مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى جۇمىسىن 2004 جىلى اققىستاۋ اۋىلدىق وكرۋگى اكىمدىگىندە مامان بولىپ باستاپتى. 2015 جىلعا اۋداندىق اكىمدىكتىڭ قۇرىلىسى بولىمىندە, اپپاراتىندا جۇمىس ىستەدى. اۋدان اكىمى بولىپ سايلانعانعا دەيىن اۋداندىق ءماسليحاتتىڭ توراعاسى بولعان.
ەكىنشى اۋدان قىزىلقوعادا ەڭ كوپ داۋىستى قانات ءازمۇحانوۆ جينادى. وعان 8 556 سايلاۋشى داۋىس بەرگەن. ونىڭ ەكى ماماندىعى بار. ءبىرى – زاڭگەر, ەكىنشىسى – قارجىگەر. رەسەيدەگى استراحان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيستراتۋراسىن ءبىتىرىپ, چەحيانىڭ استاناسى پراگا قالاسىنداعى «Central Bohemia Institute of Applied Science and Management» ينستيتۋتىنان ەكونوميكا جانە بيزنەس سالاسىنداعى ىسكەرلىك باسقارۋ باعدارلاماسىمەن عىلىمي دارەجە العان. ول 2022 جىلى قىزىلقوعا اۋدانىنا اكىم بولىپ تاعايىندالعان. دەمەك, بۇل اۋداننىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن كەڭىرەك تانىسىپ, تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىن زەرتتەۋگە دە ۋاقىتى بولعانى داۋسىز. ال بۇل اۋداندى باسقارعانعا دەيىن 2016-2018 جىلدارى اتىراۋ قالالىق ءماسليحاتىنىڭ حاتشىسى, 2020 جىلى ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى الەۋمەتتىك ارىپتەستىك دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى بولعان. ال 2020-2022 جىلدارى اتىراۋ وبلىستىق ىشكى ساياسات باسقارماسىنىڭ باسشىسى قىزمەتىن اتقاردى.
قالاي دەسەك تە, اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى وزدەرى سايلاعان وكرۋگ, اۋدان اكىمدەرىنىڭ جۇمىسى شيراعانىن كورگىسى كەلەدى. ويتكەنى سايلانعان اكىمدەر ساياسي پارتيالاردىڭ ەمەس, الدىمەن اۋىل تۇرعىندارىنىڭ اماناتىن ارقالادى. ال اماناتقا قيانات جاساۋعا بولمايدى.
اتىراۋ وبلىسى
