پرەزيدەنت جانىنداعى قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى الۋا جولدىبالينا الداعى قازاندا وتەتىن رەفەرەندۋم حالىقتىڭ تىكەلەي ەرىك ءبىلدىرۋ قۇرالى ءارى جالپىۇلتتىق اۋقىمداعى شەشىم قابىلداۋدىڭ زاڭدى ءتاسىلى ەكەنىن ايتتى.
– بۇل تاۋەلسىز ەل دامۋىنداعى 4-رەفەرەندۋم. ماڭىزدىسى – جۇرتشىلىققا اەس سالۋدىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرۋ. قازىر بارلىق وڭىردە رەفەرەندۋمعا بايلانىستى جۇرتشىلىقتى اقپاراتتاندىرۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. قازاقستان ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتى جۇرگىزگەن ساۋالناما ناتيجەسىنە سايكەس, رەسپوندەنتتەردىڭ 53,1 پايىزى ەلىمىزدە اەس سالۋدى قولداسا, 32,5 پايىزى قارسى پىكىر بىلدىرگەن. ولاردى ىقتيمال اپاتتار, سالدارى مەن قورشاعان ورتاعا كەرى اسەرى الاڭداتادى.
مەملەكەت باسشىسى ءوزىنىڭ سايلاۋالدى تۇعىرناماسىندا ەلىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ رەفەرەندۋم ارقىلى شەشىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. بولاشاق ساياسي مودەلدى انىقتاۋعا جۇرتشىلىقتى كەڭىنەن تارتۋ – ەلدە بولىپ جاتقان ۇردىستەرگە اسەر ەتۋدىڭ شەشۋشى فاكتور. مىسالى, شۆەيتساريا حالقى كوبىنە رەفەرەندۋمعا جۇگىنەدى دەسەك, وندا پلەبيستسيت 400-دەن استام رەت, ال ەۋروپانىڭ قالعان ەلدەرىندە سوڭعى 200 جىلدا رەفەرەندۋمدار – 149 رەت, ورتا جانە تاياۋ شىعىستا – 93 رەت, ازيا ەلدەرىندە – 30 رەت وتكەن. سوندىقتان رەسپۋبليكادا رەفەرەندۋم وتكىزۋدىڭ وزىندىك قيسىنى بار, دەيدى قسزي ساراپشىسى.
سوندىقتان دا رەفەرەندۋم حالىقتىڭ ەرىك ءبىلدىرۋ ءتاسىلى رەتىندە كەڭ تارالعان تاجىريبە سانالادى. وسى ورايدا ساراپشى الەۋمەتتىك ساۋالنامالار ناتيجەسىنەن اەس قۇرىلىسىن قولداۋ ديناميكاسىنىڭ باسىمدىعىن بايقاۋعا بولاتىنىن ايتادى. مىسالى, قسزي تاپسىرىسىمەن وتكەن ساۋالناماعا سايكەس, رەسپوندەنتتەردىڭ 53,1 پايىزى ەلىمىزدە اەس سالۋدى قولداپ, ەلەكتر ەنەرگياسى تاپشىلىعىنىڭ تاياۋ جىلداردا شەشىلەتىندىگىنە سەنىم بىلدىرگەن بولسا, «Amanat» پارتياسى قوعامدىق ساياسات ينستيتۋتى جۇرگىزگەن ساۋالنامادا 59,3, «سوتسيس ا» ساۋالناماسىنا سايكەس قاتىسقانداردىڭ 60,4 پايىزى قۇپتاعان.
سوڭعى ۋاقىتتا بولاشاعى زور تەحنولوگيالاردى, عىلىمدى دامىتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى فورسايت-زەرتتەۋلەرگە جوعارى ءمان بەرىپ وتىر. بۇل زەرتتەۋلەر نەگىزگى عىلىمي, تەحنولوگيالىق باعىتتاردىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن گرانتتىق جانە باعدارلامالىق-نىسانالى قارجىلاندىرۋ بويىنشا ستراتەگيالىق باعىتتاردى انىقتاۋعا نەگىزدەلگەن. اكادەميانىڭ فورسايت-زەرتتەۋلەرىنىڭ الدىن الا قورىتىندىلارى بەيبىت اتوم سالاسىن دامىتۋدا نانو جانە ماتەريالتانۋ, رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك, يادرولىق تەحنولوگيالار, جوعارى تەحنولوگيالىق ماشينا جاساۋدا جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشپاق. وسى ورايدا ۇعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى اباي سەرىكقانوۆ اتوم ەنەرگەتيكالىق ستانساسىن سالعان جاعدايدا ەلىمىز ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرۋعا, كومىرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىندىلارىن ازايتۋعا, تابيعي ۋراننىڭ بارلانعان ءىرى قورلارىنا جانە يادرولىق وتىن وندىرەتىن كاسىپورىندارعا يە بولاتىنىن جەتكىزدى.
– تومەن كومىرتەكتى بولاشاققا ۇمتىلۋ يننوۆاتسيالىق تاسىلدەردى قاجەت ەتەدى. مۇندا اتوم ەنەرگەتيكاسى ماڭىزدى رولگە يە. وسكەمەندە تابيعي ۋراننىڭ ءىرى بارلانعان قورلارى (الەمدە 2 ورىن), جىلۋ (تۆس) وندىرەتىن زاۋىتتىڭ بولۋى اەس سالىنعان جاعدايدا اعىمداعى رەاكتورعا دەيىنگى يادرولىق وتىن تسيكلىن (ۋران ءوندىرۋ, ونى بايىتۋدان وتىن تابلەتكالارى مەن تۆس شىعارۋعا دەيىن) دامىتۋعا بارلىق مۇمكىندىككە يە بولىپ وتىر, – دەدى ساراپشى.
جيىن بارىسىندا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى مۇرات تولەگەنوۆ رەسپۋبليكا جۇرتشىلىعىن الاڭداتىپ وتىرعان بىرقاتار جايتتى تىلگە تيەك ەتتى. ساراپشى اتىراۋ, اقتاۋ, ورال, اقتوبە ساپارىنداعى كەزدەسۋلەردە كوپ قويىلعان سۇراق جەمقورلىقتىڭ بەلەڭ الۋى, بالقاش كولىنىڭ دەڭگەيى مەن ايماقتاعى ەكولوگيالىق احۋال, كادر ماسەلەسىنە قاتىستى بولعاندىعىن العا تارتتى. وسى ساۋالدارعا بايلانىستى م.تولەگەنوۆ «اەس ءۇشىن پايدالاناتىن سۋ بالقاشتىڭ دەڭگەيىنە ەش اسەرى جوق ءارى ول قاۋىپسىزدىك نورمالارىنان اسپايدى, جىلى سۋ كولگە جىبەرىلمەيدى. ال كادر دايارلاۋ جاعىنان ۇتپاساق, ۇتىلمايمىز», دەپ جاۋاپ بەردى.
– ەلىمىزدە اتوم ستانساسىن پايدالانۋدىڭ مول تاجىريبەسى بار. اەس-تە جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن ەلەكتريكتەر, مەحانيكتەر, دوزيمەترلەر, نىسان رادياتسيالىق قاۋىپتى بولعاندىقتان, راديوەكولوگيا, رادياتسيالىق اسەرىن قاداعالايتىن ماماندار قاجەت. اقتاۋدا بن-350 جىلدام نەيترونداردا جۇمىس ىستەيتىن رەاكتوردىڭ بولعانى بەلگىلى. بۇگىندە يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا ءۇش وقۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار يادرولىق فيزيكتەردى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى دايارلايدى. قازىرگى كۇنگە دەيىن ەلىمىزدە ەكى مىڭنان استام سالا مامانى دايارلاندى. بۇگىندە يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىندا عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا, سونداي-اق ونەركاسىپ پەن يادرولىق مەديتسينا ءۇشىن راديويزوتوپتار وندىرۋگە ارنالعان ۆۆر-ك زەرتتەۋ رەاكتورى جۇمىس ىستەپ تۇر. اتومدى بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋداعى تاجىريبەمىزدە قاتەرلى ىسىك اۋرۋلارىن ەمدەۋدە قولدانىلاتىن دياگنوستيكا ءۇشىن موليبدەن, فتور-18, يود-131 ءوندىرىسى جولعا قويىلعان. ال زەرتتەۋ رەاكتورىنىڭ جۇمىسى سۋ-سۋ اتوم ستانسالارىمەن بىردەي. ۆۆر-ك زەرتتەۋ رەاكتورىن باسقاراتىن ماماندار اتوم ستانساسىن دا باسقارا الادى, – دەپ ءتۇسىندىردى م.تولەگەنوۆ.
اتوم يندۋسترياسىن دامىتۋ قاۋىمداستىعى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى داستان ەلەۋكەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, اەس سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلداۋ ماسەلەسى اتوم تەحنولوگيالارىن جەتىلدىرۋ مەن ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرۋعا بايلانىستى تۋىنداپ وتىر. وسىعان بايلانىستى يادرولىق تەحنولوگيانىڭ دامۋىمەن تۋىنداپ وتىرعان بارلىق الاڭداۋشىلىقققا, اسىرەسە سوڭعى ونجىلدىقتا نەگىزگى جاۋاپ بار. ويتكەنى اەس سالۋ ەل دامۋى مەن حالىقارالىق قوعامداستىق دەڭگەيىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى بىرلەسىپ شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
ورتالىق ازياداعى «New Nuclear Watch Institute» كونسۋلتاتسيالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى باۋىرجان يبراەۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, زاماناۋي تەحنولوگيالىق جانە الەۋمەتتىك وزگەرىستەر ەلەكتر ەنەرگياسى تاپشىلىعىنا اكەلدى. «بۇل يندۋستريالاندىرۋ, ۋربانيزاتسيا جانە تسيفرلىق تەحنولوگيالار, ينتەرنەت, «بۇلتتى» قىزمەتتەر جانە جاساندى ينتەللەكتىگە تاۋەلدىلىك ەنەرگيا تۇتىنۋ سۇرانىسىن ارتتىردى. سونىمەن قاتار ەلىمىزدە تيىمدىلىگى وتە تومەن ەلەكتر ەنەرگياسىن وندىرەتىن تەحنولوگيالاردىڭ ەسكىرۋىنە بايلانىستى ونەركاسىپتىك سەكتوردا دا تۇيتكىلدى ماسەلەلەر تۋىندادى. سوندىقتان ەل ەكونوميكاسى مەن ەنەرگەتيكالىق سەكتوردىڭ دامۋىن, ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىك, سونداي-اق تابيعي رەسۋرستاردىڭ سارقىلۋىن قاپەرگە الاتىن بولساق, ونىڭ شەشىمى اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋمەن بايلانىستى, دەيدى ب.يبراەۆ.
اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىن دامىتۋ تۇراقتى ەنەرگيامەن جابدىقتاۋ, جاڭا وندىرىستەردى قۇرۋعا سەرپىن بەرەدى. جاڭا جۇمىس ورىندارىنىڭ اشىلۋىن قامتاماسىز ەتەدى. ەلىمىزدە ءىرى ونەركاسىپتىك جوبالاردى ىسكە اسىرىپ, باسەكەگە قابىلەتتى وزىق تەحنولوگيالارعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى, دەيدى الماتى ازاماتتىق اليانسىنىڭ توراعاسى, قالالىق قوعامدىق كەڭەس مۇشەسى قايىرجان ابدىحالىقوۆ. ال ع.داۋكەەۆ اتىنداعى الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى اندرەي كيبارين كەلتىرگەن مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, ەلىمىزدەگى جەتەكشى ساراپشىلارمەن, عالىمدارمەن جۇرگىزىلگەن ساۋالناما جانە ساراپتامالىق ينسايت وتاندىق ەنەرگەتيكا سالاسىن ءارى تەحنولوگيالىق دامۋ الەۋەتىن ايقىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ونىڭ ايتۋىنشا, ساۋالناما ناتيجەسىنەن ءمالىم بولعانىنداي, رەسپوندەنتتەردىڭ جارتىسىنا جۋىعى (46 پايىز) ءداستۇرلى ەنەرگەتيكانىڭ بولاشاعىن جوعارى باعالاسا, تورتتەن بىرىنەن استامى (26,92 پايىز) بالامالى, ونىڭ ىشىندە اتوم ەنەرگەتيكاسىن تاڭداعان.
سونداي-اق جيىندا ا.بۇركىتباەۆ اتىنداعى ەنەرگەتيكا جانە ماشينا جاساۋ ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋشى-پروفەسسورى ينەش كەنجينا حالىقتىڭ راديوفوبياسىن تومەندەتۋ ءتاسىلىن ۇسىنىپ, الەمدەگى اتوم ەنەرگەتيكاسى دامۋىنىڭ نەگىزگى ۇردىستەرىن ءسوز ەتتى.
الماتى
