اۋقىمدى ەنەرگيانىڭ باستاۋى

وڭتۇستىك كورەيا 2038 جىلعا دەيىن 6 جاڭا رەاكتوردى ىسكە قوسۋ­دى جوسپارلاپ وتىرعان كورىنەدى. ەل­­دە قازىر 23 ەنەرگوبلوك جۇمىس ىس­تەي­دى جانە ولار بۇكىل ەلەكتر ەنەر­­گيا­سىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن ون­دى­رە­دى. سونىمەن قاتار اتوم ەنەر­گە­­تي­كاسى تاريف ءوسىمىن دە شەك­تەي الىپ وتىر دەيدى كارىس شەندى­لەرى. ەگەر وسى كۇنگە دەيىن كومىر ار­قىلى ەنەر­گيا تۇتىنىپ وتىر­عان بولسا باعا قازىر­گىدەن 17 ەسە قىم­بات بولادى ەكەن.

فرانتسيادا دا جاقىن ارادا وسىنشاما رەاكتور سالىنباق. بۇل ەلدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ 100 مىڭعا دەيىن جۇمىس ورنىن قۇرۋعا جول اشادى. يادرولىق ەنەرگيا وندىرۋدەن كوشباسشى سانالاتىن فرانتسيادا قازىر 50-دەن اسا رەاكتور جۇمىس ىستەپ تۇر. جاقىن جىلدارى تاعى التاۋىنىڭ قۇرىلىسى باستالادى دەدىك قوي, سوعان 100 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىلدىرىلماق. جالپى العاندا, اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋ جانە پايدالانۋ مىناداي يگىلىكتەردى تۋىنداتادى:

• تىكەلەي جانە ارالاس سالالاردا بىرنەشە مىڭ جۇمىس ورنى اشىلادى;
• اۋاعا تارالاتىن زياندى زات مولشەرى ازايادى;
• ەلەكتر ەنەرگياسى بۇرىن­عىدان دا قولجەتىمدى بولا تۇسەدى;
• الەۋمەتتىك ليفت كۇشەيەدى;
• رەاكتور ماڭايىنداعى ەلدى مەكەندەردىڭ ينفراقۇرىلىمى جاقسارا تۇسەدى.

ء«بىر قىزىعى, ەلدە جاڭا رەاك­تور­لار سالۋ باعدارلاماسى جا­ريا­­لانعان كەزدە, كوپتەگەن اي­ماق اتوم ەلەكتر ستانسالارىن ءوز اۋما­عىن­دا ور­نا­­لاستىرۋ قۇقىعى ءۇشىن كۇ­رەستى باستاپ كەتتى. بۇل – جەرگىلىكتى دەڭگەيدەگى قۇلشىنىستى كورسەتەتىن ماڭىزدى بەلگى. ويتكەنى اەس قۇرىلىسىنان وڭىرگە مۋلتيپ­لي­كاتيۆتى اسەر بولاتىنىن ولار جاقسى ءتۇسىنىپ وتىر», دەيدى I2EN حالىق­ارالىق اتوم ەنەرگياسى ينس­تي­تۋتىنىڭ ديرەكتورى يان ۆان دەر لەە.

«ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق» باس ينجەنەرىنىڭ ورىنباسارى دەنيس زارۆانىڭ سوزىنشە, ءدال قازىر ەلىمىزدە ەنەرگيا تاپشىلىعىنىڭ الاپات قارقىنمەن ءورىس الىپ كەلە جاتقانى جاسىرىن ەمەس.

«شىنىن ايتقاندا, ەلدەگى جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى ءوزىنىڭ اقىرعى رەسۋرستارىن سارقىپ پايدالانىپ جاتىر. جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى ماڭىنداعى راديا­تسيالىق ساۋلە اەس ماڭىنداعى ساۋلەدەن (تابيعي نورماعا سايكەس) بەس ەسە ارتىق. سەبەبى كومىر­دە تا­بيعي راديونۋكليدتەر بار, ول جانعىش ونىمدەرمەن بىرگە اتموسفەراعا تارالادى. ونىڭ ۇس­تىنە ءبىزدىڭ الدىمىزدا 2060 جىل­عا تامان كومىرتەگى بەيتاراپ­تى­عىنا قول جەتكىزۋ مىندەتى دە تۇر. ءبىز ءۇشىن اتوم ەنەرگەتيكاسى تاڭسىق نارسە ەمەس. ماسەلەن, اقتاۋدا الەم ەلدەرى اراسىندا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ جىلدام نەيترونداعى تاجىريبەلىك-ونەركاسىپتىك رەاكتور جۇمىس ىستەدى. قازىر دە ءۇش رەاكتورىمىز بار», دەيدى مامان.

ونىڭ ايتۋىنشا, كادر ماسەلەسىنەن دە كەمشىلىك بولماۋعا ءتيىس. ويتكەنى ءدال قازىر وتاندىق اتوم سالاسىندا 17 مىڭ مامان ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.

«ۇكىمەت تە اتوم ەنەرگەتيكاسى­نىڭ جاڭا ماماندارىن دايارلاۋعا دەن قويدى. قازىر دە جوعارى ءبىلىمدى ازاماتتارىمىز بار. قاي رەاكتوردى تاڭداماساق تا, ونىڭ مامان دايىندايتىن قۇزىرەتى ءبىزدىڭ پايدامىزعا جۇمىس ىستەيدى. بىزگە ەل ەكونوميكاسىن دامىتا ءتۇسۋ ءۇشىن ەنەرگيا كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ وتە ماڭىزدى. 2025 جىلعا دەيىنگى ەنەرگەتيكالىق بالانستا 26,5 گۆت جاڭا گەنەراتسيا ەنگىزۋ جوسپارلانعان. بۇعان گەنەراتسيالانعان بازالىق قۋاتتىلىقتىڭ 10 پايىزىن بەرەتىن اەس تە قوسىلادى دەپ ۇمىتتەنەمىز», دەيدى دەنيس زارۆا.

«يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى» باس ينجەنەرىنىڭ ورىنباسارى اسحات بەكباەۆتىڭ سوزىنشە, اەس-كە قاتىستى كۇدىك-كۇماندى وبەكتيۆتى فاكتىلەرمەن سەيىلتۋگە بولادى.

«بىرىنشىدەن, قۇرىلىس جانە اتوم ەلەكتر ستانساسىن پايدالانۋ كەزىندەگى باستى باسىمدىق قاۋىپسىزدىككە بەرىلەدى. اەس قۇنىنىڭ 40 پايىزى قاۋىپسىزدىك جۇيەسىنە باعىتتالادى. ەكىنشىدەن, ەلىمىزدەگى اەس قۇرىلىسىندا III جانە III+ ساناتىنا تيەسىلى تەحنو­لوگيالىق قۇرىلعىلاردى پاي­دالانادى. مىسالى, چەرنو­بىل­دەگى اەس – 1977 جىلى, فۋكۋسيما اەس-ءى 1971 جىلى سالىنعان. ۇشىن­شىدەن, ستاتيستيكا بويىنشا اتوم ەلەكتر ستانسالارىندا اسا قاۋىپتى اپات 10 ميلليون جىلدا ءبىر مارتە عانا بولۋى مۇمكىن. بۇل رەتتە جىلۋ ەلەكتر ورتالىقتارىنداعى اپاتتىڭ تۋىنداۋ ىقتيمالدىلىعى 80 ەسە جوعارى», دەيدى مامان.

سالا ساراپشىلارىنىڭ سوزى­نەن ۇققانىمىز, يادرولىق رەاكتور كو­مەگىمەن از وتىن شىعىنداي وتىرىپ كوپ ەنەرگيا الۋعا, تۇتىنۋعا بولادى. بۇل – ءتيىمدى ءارى ەكونوميكالىق تۇرعىدان پايدالى.

«ەگەر ءبىز جەتكىلىكتى قۋاتتى­لىق­پەن اەس تۇرعىزار بولساق ءوز قاجەتتىلىگىمىزدى جاۋىپ, ءتىپتى اەس-ءى جوق كورشى ەلدەرگە ەكسپورتتاي دا الامىز. قۋاتتىلىق بويىنشا دا, ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ باعاسى بو­يىنشا دا تۇراقتى بولا تۇسەمىز», دەيدى اتوم جانە تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىنىڭ زەرتتەۋشىسى ينەش كەنجينا.