– اسۋان وڭعاربەك ۇلى, ەلىمىزدە اەس سالىنعان جاعدايدا قانداي رەاكتورلار ورناتىلۋى مۇمكىن؟ ولاردىڭ قاۋىپسىزدىگى جەتكىلىكتى زەردەلەندى مە؟
– جالپىۇلتتىق رەفەرەندۋمدا حالىق دۇرىس تاڭداۋ جاساسا, ەلگە قايسى رەاكتورلىق تەحنولوگيانى ورناتقان دۇرىس بولارىن قاراستىرىپ كورەيىك. باستاپقىدا 13 رەاكتورلىق تەحنولوگيانى زەرتتەپ, زەردەلەگەنبىز. ولار – قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا, رەسەي, اقش, فرانتسيا ۇسىنعان تەحنيكالىق-كوممەرتسيالىق تەحنولوگيالار. ونىڭ ىشىندە بىزگە كەرەگى – قىسىمداعى سۋ رەاكتورلارى. قازىر الەمدە 415 رەاكتور بار. 200-ءى سۋ-سۋ نەمەسە قىسىمداعى سۋ رەاكتورلارى دەپ اتالادى.
ماگاتە (اتوم ەنەرگياسىن قاداعالاۋ اگەنتتىگى) اەس قۇرىلىسىن جاڭادان قولعا العان مەملەكەتتەرگە اقىل-كەڭەس بەرىپ, ءتيىمدى جوبالاردى ۇسىنادى. ونىڭ ءوز تەرمينى بار. First of kind, ياعني ءبىزدىڭ ەلگە كەرەكتى رەفەرەنتتى بلوك. ول دەگەنىمىز – باسقا ەلدە جۇمىس ىستەۋ ءوتىلى بار بلوك. وعان قوسا سالىنۋ تاجىريبەسى ۇزدىك. ەگەر كەم-كەتىگى بولسا, جەتىلدىرىلىپ, قايتا جاسالعان تەحنولوگيالاردى بىزگە ۇسىنادى.
13 رەاكتورلىق تەحنولوگيانىڭ ءبارىن سۇزگىدەن وتكىزۋ ءۇشىن قاۋىپسىزدىك جانە نورماتيۆتىك قۇجاتتامالار ارقىلى كريتەري جاساپ, «Assystem» كومپانياسىنا جىبەردىك. ونداعى ماقسات – دۇرىس نەمەسە بۇرىس جەرلەرىن انىقتاۋ. تاۋەلسىز فرانتسۋز كومپانياسى كريتەريلەرگە قاتىستى ءىسىمىزدى وڭ باعالاپ, قولداۋ ءبىلدىردى. ناتيجەسىندە, 4 رەاكتور ىرىكتەلىپ الىندى. ولار قۋاتتىلىعى جاعىنان دا, تەحنيكالىق نەگىزدەمەسى تۇرعىسىنان دا ءبىر-بىرىنە ۇقساس. بىزدە قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى ءبىرىنشى كەزەكتە بولعاندىقتان, وسى جاعىنا كوبىرەك ءمان بەردىك. ولاردىڭ تورتەۋى دە سۋ-سۋ رەاكتورلارى ەكەنىن تاعى قايتالاپ ايتامىن.
– سول رەاكتوردىڭ بىرقاتارىنا توقتالىپ, مۇمكىن بولسا مىنەزدەمە بەرسەڭىز.
– فرانتسۋزدار وتكەن عاسىردىڭ 50-جىلدارىنان باستاپ وسى سۋ-سۋ تەحنولوگياسىن پايدالاندى. باسقا جەتەكشى ەلدەرگە دە قىسىمداعى سۋ تەحنولوگياسىمەن اەس سالادى. ولار بۇگىنگى كۇنگە دەيىن ەشبىر قاۋىپ-قاتەرسىز قالىپتى جۇمىس ىستەپ تۇر. سوندىقتان بۇل سالادا ولاردىڭ بارشاعا پايدالى مول تاجىريبەسى بار.
الەم ەلدەرى بۇگىندە فرانتسۋز تەحنولوگياسى نەگىزىندە ءوز رەاكتورىن جاساپ, ءوز اەس-ءىن تۇرعىزىپ جاتىر. كەيىنگى جىلدارداعى گەوساياسي جاعدايعا, جولدىڭ الىستىعىنا بايلانىستى لوگيستيكالىق قىزمەت قىمبات. ال اەس جابدىقتارى مەن تۇتاس بلوكتار لوگيستيكاسى كوپ قارجىنى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان اەس-ءتى سالاتىن كومپانيالارعا تاڭداۋ تۇسكەندە بۇل جاعىن دا ەسكەرمەسە بولمايدى.
ەندى بىزگە كەرەك رەاكتورلىق تەحنولوگيانىڭ ۇزدىكتەرىنە توقتالايىن. وڭتۇستىك كورەيانى الىپ قارايتىن بولساق, ولاردىكى – امەريكالىق تەحنولوگيا. ونى وزىنە بەيىمدەپ, سول تەحنولوگيانى ءوزى جاسايتىن دارەجەگە جەتتى. ءتورت بلوكتان تۇراتىن التىن ەتالوندى تەحنولوگيا قازىر بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە جۇمىس ىستەپ تۇر. كورەيالىق تەحنولوگيا نەگە «التىن ەتالون» دەگەن اتقا يە؟ ويتكەنى ول ماگاتە-ءنىڭ بارلىق ۇسىنىسىن ەسكەرە وتىرىپ جاسالعان. وعان قوسا تالاپتار ۇدەسىنەن تولىق شىققان. ياعني ءمىنسىز دەۋگە لايىقتى. سوندىقتان ول ماگاتە-ءنىڭ «التىن ەتالون» تەحنولوگياسى دەپ اتالادى.
– جاقىن كورشى ەلدەردە جاسالعان تەحنولوگيالار تۋرالى دا بىلە وتىرايىق.
– قىتايلىق رەاكتورلىق تەحنولوگياعا نازار سالساق, ول دا باستاۋىن فرانتسيادان الادى. قازىر وزدەرى دە سول سياقتى رەاكتورلىق تەحنولوگيانى جاساقتاپ جاتىر. قىتاي بۇل تەحنولوگياسىن وزىندە دە, شەتەلدە دە قولدانادى. ونىڭ ءبىز ءۇشىن تيىمدىلىگى – لوگيستيكاسى قولايلى, ياعني اراقاشىقتىق جاقىن. كەرەك-جاراقتى اكەلۋ ارزانعا تۇسەدى. سونىمەن بىرگە قىتايدا قۇرىلىس ءۇردىسى وتە تەز, جىلدام جۇرەدى. بىراق ساپاسى بارلىق تالاپقا ساي. ساپا بويىنشا سىناقتان وتە جاقسى وتكەن. تەحنولوگياسى جىلدا وڭتايلاندىرىلىپ تۇرعاندىقتان, ساپاسىن جوعالتپايدى.
«روساتوم» – اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىنداعى تەحنولوگيالاردىڭ بۇكىل ومىرلىك تسيكلىن بىرىكتىرەتىن كومپانيا. ۋران ءوندىرۋ, بايىتۋ, وتىن ءوندىرۋ, اەس سالۋ, پايدالانۋ, پايدالانۋدان شىعارۋ جانە پايدالانىلعان وتىندى باسقارۋ. بۇل تاپسىرىس بەرۋشىگە ءبىر كەلىسىمشارتپەن كەشەندى شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءسويتىپ, جوبانى باسقارۋدىڭ بارلىق ۇدەرىسىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتەدى. سونىمەن قاتار «روساتوم» اەس جۇمىسىنىڭ بارلىق كەزەڭىندە ۇزاقمەرزىمدى باعا تۇراقتىلىعىنا جانە سەنىمدى جەتكىزۋگە كەپىلدىك بەرەدى. 18 جىلدا 18 اەس-ءتى ىسكە قوسقان. 7 ەلدە 22 قوندىرعى سالىپ جاتىر.
– ەلدەگى جوو-لار مەن «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىق», سونداي-اق «يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى» اەس ماماندارىن ءوزىمىز دايارلاي الامىز دەيدى. بۇعان قاتىستى نە ايتاسىز؟
– وزىمىزدە قانشا جاقسى مامان دايارلاعانمەن, ءاربىر رەاكتوردىڭ ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى اەس سالۋشى كومپانيا ارقىلى پەرسونالدىڭ تىم قۇرىعاندا بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ العاننىڭ ارتىعى جوق. ءال-فارابي جانە ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرى مامان دايارلاپ جاتىر. ولاردان شىققان مامانداردىڭ ءبىلىمى دە, بىلىگى دە تالاپقا ساي. بىراق ولاردى بىردەن اەس-ءتىڭ باسقارۋ پۋلتىنە وتىرعىزۋعا بولمايدى. سەبەبى ول جەر – جاۋاپكەرشىلىگى وتە جوعارى ورىن. سوندىقتان رەاكتورلىق تەحنولوگيا تاڭدالعان شاقتا, ونى جاساعان ەلدە بىلىكتىلىگىن مىندەتتى تۇردە شىڭداپ قايتقانى ابزال. ويتكەنى ءار رەاكتوردا ءوزىنىڭ ۇيرەنۋ جۇمىستارى بار. ول, ارينە, كەلىسىمشارتتا كورسەتىلەتىن بولادى.
– ەگەر ماماندار وزىمىزدە دايارلانسا, ول اەس قۇرىلىسىنىڭ جالپى قۇنىنا اسەر ەتە مە؟
– بۇل دا كەلىسىمشارت كەزىندە ەسكەرىلەدى. كەيبىر ۆەندورلار مامان دايارلاۋعا اقى المايدى. دەسەك تە, ولاردىڭ قاتارىندا اقى سۇرايتىندارى دا بار.
– قوعام بەلسەندىلەرىنىڭ كەيبىرى جەمقورلىق ماسەلەسىنە الاڭداۋلى. اەس قۇرىلىسى كەزىندە دە قارجى تالان-تاراجعا ءتۇسىپ, نىساننىڭ تالاپقا ساي بولۋىنا نۇقسان كەلمەي مە دەپ قاۋىپتەنەدى.
– جەمقورلىق بارلىق ەلدە بار. دەگەنمەن قاۋىپسىزدىگى بىزگە عانا ەمەس, بۇكىل عالامعا قاجەت الىپ جوبادا سۋىق قولدارعا جول جوق دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ماگاتە-ءنىڭ كوميسسارلارى مەن حالىقارالىق ۇيىمدار ىرگەتاسى قالانعاننان باستاپ جوبانى قاتاڭ باقىلاۋدا ۇستايدى.
سوندىقتان ءبىزدىڭ كونسۋلتانتتاردى ەسەپتەمەگەندە, حالىقارالىق دارەجەدەگى تەكسەرۋشىلەر ۇدايى قاتىسادى. ولار ءتىپتى ىرگەتاسىنان ەمەس, قۇجاتتاردى ازىرلەۋ كەزەڭىنەن باستاپ قاتاڭ قاداعالاۋعا الادى. سەبەبى ەشكىمنىڭ باسى ەكەۋ ەمەس. حالىقارالىق تەكسەرۋشىلەر اەس سالىناتىن ورىندى مۇقيات قارايدى. وعان جاسالعان نورماتيۆتىك قۇجاتتاردى تەكسەرەدى. ول جەر دۇرىس تاڭدالدى ما؟ تاعى ءبىر قوسالقى جۇمىستار اتقارۋ كەرەك پە؟ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمە دۇرىس جاسالدى ما؟ بارىنە ءبارىنىڭ كوزى تولىق جەتكەندە بارىپ, اەس قۇرىلىسىن باستاۋعا كەلىسىم بەرەدى.
سول سەبەپتى, الەمدە جۇمىس ىستەپ تۇرعان 415 رەاكتوردىڭ ءاربىرىنىڭ جۇمىسى قاتاڭ باقىلاۋدا. ول باقىلاۋدى ماگاتە-ءنىڭ رەسمي سايتىنان كورۋگە بولادى. جالپى, سول رەسۋرستان اەس-تەگى بارلىق جۇمىس ۇدەرىسىن ونلاين قاداعالاۋ مۇمكىندىگى بار.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
نۇرباي جولشىباي ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
