– ءاليحان مۇحامەديا ۇلى, پرەزيدەنتتىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن باستالعان بۇل ۇدەرىستىڭ ءادىل قوعام ورناتۋداعى ماڭىزى قانداي؟ ەل كۇتكەن سەنىم اقتالدى ما؟
– ادىلەتتىلىك – ادامزات بالاسى تالپىناتىن ەڭ باستى قۇندىلىقتىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار ول مەملەكەتتىك ساياساتقا سەنىم قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزدى تەتىگى مەن تىرەگى. سول سەبەپتەن زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋ – وزگە دە وزەكتى شارالارمەن بىرگە «ادىلەتتى قازاقستان» ۇستانىمىن ىسكە اسىرۋداعى ماڭىزدى باعىت.
بىراق ول جالعىز باعىت ەمەس. قاسىرەتتى قاڭتار ادىلەتتىلىككە ۇمتىلعان حالىقتىڭ ەرىك-جىگەرىن كورسەتتى. ويتكەنى نارازىلىق مەملەكەتتەگى جەمقورلىق, جۇگەنسىز كەتكەن بايلاردىڭ ءجۇرىس-تۇرىسى, باي مەن كەدەي اراسىنداعى الشاقتىق سەكىلدى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ سالدارىنان تۋىنداعانى بەلگىلى. وسىنىڭ ءبارى ء«بىز ادىلەتسىز قوعامدا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز» دەگەن تۇسىنىك قالىپتاستىردى. حالىقتىڭ كوشەگە شىققانىن سول كەزدە كىم قالاي پايدالانعىسى كەلگەنى بولەك اڭگىمە. ال جاڭاوزەننەن باستالعان شەرۋدى بارلىق وڭىردەگى جۇرتشىلىقتىڭ جاپپاي قولداپ شىققانى قالىپتاسقان كەلەڭسىزدىكتەردىڭ اسقىنعانىن كورسەتتى.
ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ ۇستانىمى – قوعامنىڭ سۇرانىسىنا دا ساي باستاما. ونىڭ ىشىندەگى ىرگەلى باعىت – ءومىردىڭ بار سالاسىندا ادىلەتتى باسەكەلەستىك ورناتۋ. ەكونوميكادا دا, عىلىم مەن بىلىمدە دە, ونەردە دە, ادەبيەتتە دە – جالپى بارلىق سالادا شىنايى ادىلەتتى باسەكەلەستىك ورتا بولسا, ول جەردە حالىقتىڭ ءوز الەۋەتى وزىنە جۇمىس ىستەي باستايدى. ەل ىشىندەگى شىنايى سۇڭقارلار مەن تۇلپارلار بارلىق سالادا سۋىرىلىپ العا شىعىپ, ولار ەلدى قارقىندى دامىتاتىن كۇشكە اينالار ەدى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ قاسىرەتتى قاڭتاردان كەيىن ەل بايلىعىنىڭ جارتىسىن 162 ادام يەلەنىپ وتىر دەگەنى – ۇلكەن مىنبەردەن تۇڭعىش رەت ايتىلعان اقيقات. قازىنا مەن قارجىنىڭ ازعانتاي عانا توپتىڭ قولىندا شوعىرلانۋى ەلدىڭ بارلىق سالاسىنىڭ دامۋىن تەجەپ وتىر. ەگەر وسى بەتىمەن كەتە بەرسە, بىزدە ەشقاشان تاۋەلسىز پارتيا قۇرىلمايدى, تاۋەلسىز تەلەارنالار جۇمىس ىستەمەيدى, تاۋەلسىز ساياساتتانۋ عىلىمى قالىپتاسپايدى. ويتكەنى قارجىنىڭ ءبارى زاڭسىز بايىعانداردىڭ قولىندا. ال قارجىسىز جوعارىدا ايتىلعانداردىڭ ەشقايسىسى جۇمىس ىستەي المايدى. ونداي جاعدايدا ەشقاشان ءبىزدىڭ ورتامىزدان ستيۆ دجوبس, دجەفف بەزوس, يلون ماسكتەر دە شىقپايدى. ويتكەنى قارجىنى بەرەتىن باعاناعى 162 ادام ەل ىشىندەگى تالانتتاردىڭ وزدەرىنە بالاما كۇش بولعانىن قالامايدى.
ادىلەتتى قوعام قۇرۋداعى تاعى ءبىر جارقىن قادام – پرەزيدەنتتىڭ «ۇلتتىق قور – بالالارعا» اتتى جوباسى. ينۆەستيتسيالىق تابىستىڭ ءبىر بولىگى 18 جاسقا تولعانشا بالالاردىڭ شوتىنا اۋدارىلىپ وتىرادى. بيىل جىل باسىندا العاشقى تولەم جاسالىندى. بۇل دا ەل تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭالىق.
ءۇشىنشى قادام – مونوپولياعا قارسى كۇرەس. بۇل – جوعارىدا ايتىلعان ەل بايلىعىنىڭ ازعانتاي ادامداردىڭ قولىنا شوعىرلانۋىنان تۋىنداعان دۇنيە. سول قالتالىلارمەن, شەنەۋنىكتەرمەن اۋىز جالاسقان توپتار ەلدىڭ كەيبىر سالالارىن ءالى دە ۇستاپ وتىر. ياعني ماسەلە وزەكتىلىگىن جويعان ەمەس. وسى پروبلەمانى شەشۋگە پرەزيدەنتىمىز ءوزى باستاماشى بولىپ, سەرپىن بەردى.
اقش-تا, گەرمانيادا نەگە «Tesla», «Amazon», «Microsoft», «Mercedes» سەكىلدى ءىرى ۇيىمداردىڭ قولىنداعى اكتيۆتەردى مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارامىز دەگەن ماسەلە كوتەرىلمەيدى؟ سەبەبى ولار – ءوز ەڭبەكتەرىمەن جاڭالىق اشىپ, جاڭا ءونىم شىعارعاندار. ال بىزدەگى بايلاردىڭ باسىم كوپشىلىگى جاڭادان ەشتەڭە ويلاپ تاپپاي, دايىن اسقا تىك قاسىق بولىپ, بۇرىنعى ۋاقىتتا سالىنعان زاۋىتتاردى, اتا-بابامىز قورعاپ قالدىرعان جەرىمىزدىڭ استىنداعى بايلىقتى مەملەكەتتەن ءتۇرلى قيتۇرقى جولمەن, سونىڭ ىشىندە كوپ جاعدايدا پارا بەرىپ قالتاسىنا باسقان. سوندىقتان زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋ قوعام تاراپىنان دا بىردەن قولداۋ تاپتى. مەملەكەتىك ساياساتقا دا سەنىم قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان بۇل جۇمىس الداعى ۋاقىتتا پارمەندى تۇردە جالعاسا بەرۋگە ءتيىس.
– جۋىردا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى ەكى جىل ىشىندە 1 ترلن تەڭگەدەن استام اكتيۆ مەملەكەت مەنشىگىنە قايتقانىن مالىمدەدى. بۇل ەل كۇتكەن ناتيجە مە, الدە قايتارىلعان اكتيۆتەر بۇدان دا كوپ بولۋى كەرەك پە ەدى؟
– ارينە, كەز كەلگەن ادام وسى جىلدارداعى سىرتقا شىعارىلعان, زاڭسىز يەلىككە وتكەن اكتيۆتەردىڭ كولەمىن, بىزدەگى جەراستى بايلىعىنىڭ قالاي تونالعانىن, سول جۇگەنسىز كەتكەن قالتالىلاردىڭ قالاي ءومىر ءسۇرىپ جاتقانىن كورسە, بۇل قايتارىلعان سوما جەتكىلىكسىز دەپ ويلايتىنى ءسوزسىز. كوميسسيا وتىرىستارىندا ارنايى تىزىمگە ىلىككەن ادامداردىڭ قولىنداعى زاڭسىز يەمدەنگەن بايلىقتارىن, مەشكەيلىك دەگەننىڭ شەكسىز ەكەنىن, ولاردىڭ قانشالىقتى بەتىمەن كەتكەنىن كورگەندە ءتىپتى قاراداي وتىرىپ جيىركەنەسىڭ. قولىنا ىلىككەن نارسەنىڭ ءبارىن الا بەرگەن. ولار قازاقستاندى وزدەرىنىڭ جەكەمەنشىك كاسىپورنى رەتىندە قاراپ, ەلدىڭ بايلىعىن جاپپاي توناپ, ءتىپتى ءوزارا باسەكەلەستىككە تۇسكەن.
قاسىرەتتى قاڭتاردان كەيىن قوعامدا ۇلكەن سەرپىلىس بولىپ, ابدەن جۇگەنسىز كەتكەن الگى بايشىكەشتەر تارتىنعانداي بولعان. قازىر كەي جەردە بايقايتىنىم, سول قالتالىلار قايتادان بۇرىنعى تىرشىلىكتەرىن اڭساپ, ءوزارا باسەكەگە ءتۇسىپ, حالىق قازىناسىنا كوز سالعىسى كەلەتىن سەكىلدى. باياعىداي ەل بايلىعىن زاڭسىز جىمقىرۋعا مۇمكىندىك بولا ما دەپ ۇمىتتەنەتىندەي كورىنەدى. لاۋازىمداعىلار ءبىر-ءبىرىنىڭ قالتاسىنىڭ قالىڭدىعىنا قاراپ سىيلاساتىن زاماندى اڭسايتىن سياقتى. بىراق پرەزيدەنت ولاردىڭ مۇنداي ارام پيعىلدارىنا ەندى جول بەرمەيدى دەگەن سەنىمدەمىن.
– ەلدىڭ قازىناسىن ارمانسىز توناعان ادامداردىڭ اتتارىن اتاۋعا بولا ما؟
– ءبىز كوميسسيا مۇشەسى رەتىندە تىزىمگە كىرگەن ادامداردىڭ اتىن اتاماۋعا زاڭ تالابىنا ساي قولحات بەردىك. سوندىقتان ولاردىڭ كىم ەكەنىن ايتا المايمىن. ال تىزىمگە كىرمەگەن ادامداردىڭ اتىن اتاۋعا بولا ما دەگەن سۇراق قازىر باسى اشىق تۇر. ول قانداي جاعدايدا جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك؟ حالىقتىڭ كوزى سوقىر ەمەس. ولار دا ەرتەڭ زاڭسىز جولمەن بايىپ جاتقان ادامداردى بايقاپ: «بۇلار نەگە تىزىمدە جوق؟» دەپ تالاپ ەتۋى مۇمكىن. بۇنى باس پروكۋراتۋرا نەمەسە ۇكىمەت ءتۇسىندىرىپ بەرە الا ما؟ وسى تۇرعىدا قازىر قولدانىستاعى زاڭناما جەتىلدىرىلۋى كەرەك. رەتى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, بيىل ءبىزدىڭ كوميسسيانىڭ تىزىمىنە ەنبەگەن ءبىر ازامات تا مەملەكەتكە كوپ كولەمدە قاراجات قايتاردى. ياعني ول ءوزىنىڭ قولىنداعى دۇنيەسىنىڭ ءبىر بولىگى زاڭسىز جولمەن كەلگەنىن مويىنداپ, الدىن الا ارەكەت جاسادى.
– بىلتىر شىلدە ايىندا قابىلدانعان «زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى قايتارۋ تۋرالى» زاڭدى جەتىلدىرۋ كەرەك دەدىڭىز. وسى ويىڭىزدى ساباقتاي تۇسسەڭىز.
– ءبىر عۇلاما: «زاڭ ءوسىپ كەلە جاتقان ادامعا پىشىلگەن كيىم سەكىلدى بولۋى كەرەك. تىم تار بولسا, ونىڭ ءوسۋىن تەجەيدى. تىم كەڭ بولسا, ءسۇرىنىپ قۇلايدى» دەگەن ەكەن. اتالعان زاڭ جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقالى بەرى ءبىراز تاجىريبە جيناقتالدى, قوعامدىق سانا ءوستى. زاڭ دەر كەزىندە قابىلداندى ءارى ءبىز ونىڭ جۇمىس ناتيجەسىن كورىپ وتىرمىز. بيۋدجەتكە مول اقشا قايتارىلدى. ەندىگى كەزەكتە ۋاقىت تالابىنا ساي ونى جەتىلدىرۋ كەرەك. اسىرەسە جاريالىلىق جاعىنا باسا ءمان بەرۋ كەرەك.
مىسالى, ءبىر كۇمان تۋعىزاتىن جايتتى ايتايىن. مەملەكەتكە زاڭسىز اكتيۆتەردى م ۇلىك تۇرىندە قايتارۋدىڭ ءبىر جولى – ەل ىشىندە ورنالاسقان ءوزىنىڭ يەلىگىندەگى كاسىپورىندارعا اقشا قۇيىپ, جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ. بۇل جەردە ايتا كەتۋ كەرەك, قالتاسىندا ميللياردتاعان قاراجاتى بار ادام ءوزىنىڭ ءبىر كىشكەنە دۇڭگىرشەگىنە ازداعان اقشا سالسا, ونى ەسەپتەۋ قاجەت پە؟ ول دۇڭگىرشەككە سالىنعان قارجى ءوزىنىڭ تۇرىپ جاتقان ۇيىنەن دە ارزان بولۋى مۇمكىن. وسى ماسەلەگە بايلانىستى كوميسسيا وتىرىسىندا سۇراق كوتەردىم. مەنى ءبىر دەپۋتات قولدادى. ءبىز ۇكىمەتكە «سىزدەر بەلگىلى سالا, باعىتتاردى انىقتاپ بەرىڭىزدەر. تەك سول سالاعا سالعان قارجى ەسەپكە الىنسىن» دەپ ۇسىنىس تاستادىق. مىنە, وسىنداي سۇراقتارعا زاڭ نەگىزىندە جاۋاپ بەرىلۋى كەرەك. سوندىقتان قازىرگى قولدانىستاعى زاڭ وسى كەزگە دەيىن جيناقتالعان تاجىريبە نەگىزىندە قايتا پىسىقتاپ, جەتىلدىرىلۋدى تالاپ ەتەدى.
– حالىق اراسىندا باي-باعلانداردان قايتارىلعان قاراجات پەن دۇنيە-م ۇلىك تاعى دا باسقا بىرەۋلەردىڭ قالتاسىنا كەتىپ قالماي ما دەگەن كۇدىك بار. بۇل جاعى قالاي قاداعالانادى؟
– كوميسسيا قۇزىرەتىنە قايتقان قارجى ءارى قاراي قايدا, قالاي جۇمسالادى دەگەن ماسەلە كىرمەيدى. بىراق بۇل – قوعام ءۇشىن ماڭىزدى سۇراق. مەن جوعارىدا زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋ جولىندا اشىقتىق كەرەك دەپ جاتىرمىن عوي, سونىمەن قاتار جيناقتالعان قاراجاتتىڭ جۇمسالۋ باعىتى دا كوبىرەك اشىق بولعانى دۇرىس دەپ ەسەپتەيمىن.
ەڭ باستىسى, بيۋدجەتكە قايتارىلعان اقشا بۇكىل ەلگە قىزمەت جاسايدى. ەكىنشى جاعىنان, مىسالى, ناقتى مىنا مەكتەپ ءبىر ۇرىنىڭ قايتارعان اقشاسىنا سالىندى دەپ ايتۋعا اتا-انالار كەلىسە مە, كەلىسپەي مە – بۇل دا ۇلكەن سۇراق. كەيبىرەۋلەر ءوز بالاسىنىڭ ۇرلانعان اقشاعا سالىنعان مەكتەپتە وقىپ جاتىر دەگەنگە ىشتەي قارسى بولۋى مۇمكىن. سوندىقتان بۇل – ەكشەپ بارىپ بەرىلەتىن اقپارات. بىراق ەڭ باستى ماقسات – قايتارىلعان قارجى بيۋدجەتكە كىرىپ, ەل يگىلىگىنە جۇمىس ىستەۋى نە ەكونوميكاعا ينۆەستيتسيا بولىپ قۇيىلۋى كەرەك.
بۇل جەردە تاعى ءبىر ۇلكەن ماسەلە بار. قوناقۇي, پاتەر, زاۋىت عيماراتى سەكىلدى م ۇلىك تۇرىندە قايتقان اكتيۆتەردى وكىلەتتى ورگان وكىلدەرى باعالاپ, قابىلدايدى. زاڭدا باعالاۋدى تاۋەلسىز ساراپشىلار اتقارادى دەپ كورسەتىلگەن. ەگەر جارتى جىلدىڭ ىشىندە سول قايتارىلعان نىسان ايتىلعان باعاعا ساتىلماسا, ول ءۇشىن تاۋەلسىز ساراپشىلار مەن وكىلەتتى ورگاننىڭ جاۋاپكەرشىلىگى قانداي بولماق؟
بۇل نىساندى تاپسىرعاننان كەيىن ودان ارعى جاۋاپكەرشىلىك مەملەكەتتىڭ موينىندا. ونى ۇستاپ تۇرۋدىڭ وزىنە قانشا شىعىن كەتەدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى دە زاڭدا قاراستىرۋ كەرەك.
– الەمدە وسى تاجىريبەنى قولعا العان ءبىز سەكىلدى باسقا مەملەكەتتەر بار ما؟ ونى زەرتتەپ كوردىڭىزدەر مە؟
– ەڭ الدىمەن, شەتەلگە زاڭسىز قارجى شىعارۋ ماسەلەسى, اسىرەسە جەكەشەلەندىرۋ جۇرگىزىلگەن, وليگوپوليالار قالىپتاسقان جانە بيلىك پەن بيزنەس بىرىگىپ كەتكەن وتپەلى ەكونوميكاسى بار ەلدەر ءۇشىن وزەكتى ەكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. جوعارىدا ايتىلعانداي, كوميسسيا قۇرىلماس بۇرىن اۋقىمدى جۇمىستار جۇرگىزىلدى. وسى ماقساتتا باس پروكۋراتۋرا جانىنان حالىقارالىق كوميسسيا قۇرىلىپ, ول شەتەلدىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەدى. ول ستراتەگيانى ازىرلەۋدە جانە نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردە كورىنىس تاپتى. سونىمەن بىرگە زاڭنامالىق اكتىلەردى دايىنداۋعا حالىقارالىق ساراپشىلار تارتىلدى.
بۇۇ-نىڭ 2003 جىلعى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كونۆەنتسياسىندا بۇل ماسەلەگە اسا نازار اۋدارىلعان. ونىڭ سىبايلاس جەمقورلىقتان تۇسكەن كىرىستەردى قايتارۋعا قاتىستى ەرەجەلەرى حالىقارالىق قۇقىققا ماڭىزدى سەرپىلىس اكەلدى.
كونۆەنتسيا باسقا ەلدەردە ورنالاسقان قىلمىستىق كىرىستەردى قايتارۋدى تىكەلەي قاراستىرعان العاشقى حالىقارالىق قۇرال بولدى, وندا تاركىلەنگەن اكتيۆتەردى رەپاترياتسيالاۋ تەتىكتەرى مەن شارتتارى ەگجەي-تەگجەي سيپاتتالعان. سونىمەن بىرگە كونۆەنتسيادا قىلمىستىق ۇكىمسىز مۇلىكتى تاركىلەۋدىڭ (NCBC) ماڭىزدىلىعى اتاپ وتىلگەن. بۇل قىلمىسكەر قايتىس بولعان, قاشىپ كەتكەن نەمەسە جوق بولعان جاعدايدا دا اكتيۆتەردى قايتارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
اشىق دەرەككوزدەردەگى اقپاراتقا سايكەس كەيبىر ەلدەر كونۆەنتسيا قابىلدانعانعا دەيىن NCBC جۇيەسىن ەنگىزگەن. مىسالى, انتيگۋا مەن باربۋدا 1996 جىلى اقشانى جىلىستاتۋدى بولدىرماۋ تۋرالى زاڭ قابىلدادى. اقش 2000 جىلى ازاماتتىق اكتيۆتەردى تاركىلەۋدى رەفورمالاۋ تۋرالى, اۋستراليا, كولۋمبيا جانە ۇلىبريتانيا NCBC تۋرالى زاڭ قابىلدادى. اكتيۆتەردى تاركىلەۋ جۇيەلەرى بولگاريا, كانادا, فيدجي, يتاليا, مالايزيا, نيدەرلاند, جاڭا زەلانديا, نيگەريا, پەرۋ, فيليپپين, وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىندا دا بار.
جەمقور شەنەۋنىكتەر مەن «اق جاعالى» قىلمىسكەرلەر ۇرلاعان ۇلتتىق بايلىقتىڭ ەداۋىر بولىگى كۇردەلى زاڭدى تەتىكتەر ارقىلى شەتەلگە شىعارىلىپ جاتىر. بۇل تەتىكتەر ۇلىبريتانيادا, شۆەيتساريادا جانە اقش-تا شوعىرلانعان حالىقارالىق قارجى ينفراقۇرىلىمىن پايدالانادى. وسى ەلدەرگە جاھاندىق قارجى ورتالىقتارىن باسقارا وتىرىپ, ۇرلانعان اكتيۆتەردى تاركىلەۋ جانە كەلگەن ەلىنە قايتارۋ بويىنشا پرواكتيۆتى شارالار قابىلداۋدا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى.
وسىنى ەسكەرە وتىرىپ, 2017 جىلى اقش پەن ۇلىبريتانيا ۇيىمداستىرعان العاشقى عالامدىق اكتيۆتەردى قايتارۋ فورۋمىندا (GFAR) اكتيۆتەردى ءادىل جانە اشىق تۇردە قايتارۋعا باعىتتالعان قاعيدالار ازىرلەندى. شۆەيتساريا ۇكىمەتى مەن دۇنيەجۇزىلىك بانك وسى قاعيدالاردى ىلگەرىلەتۋدە جەتەكشى ءرول اتقاردى. زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردىڭ قايدا قايتارىلىپ جاتقاندىعى – نەگىزگى ماسەلەنىڭ ءبىرى. ولار مەملەكەت قازىناسىنا قايتارۋ ەمەس, م ۇلىكتى قايتا ءبولۋ سەكىلدى كورىنبەس ءۇشىن بۇل ۇدەرىستەر اشىق وتكىزىلىپ, تولىق اقپارات بەرىلۋى كەرەك.
– ال ەلىمىزدىڭ وسى سالاداعى تاجىريبەسىنە باسقا مەملەكەتتەر تاراپىنان قانداي باعا بەرىلىپ جاتىر؟
– زاڭ قابىلدانعانعا دەيىن Transparency International, Global Witness, دۇنيەجۇزىلىك بانك, بۇۇ-نىڭ ەسىرتكى جانە قىلمىس جونىندەگى باسقارماسى (UNODC) سياقتى بىرقاتار حالىقارالىق ۇيىم مەن ساراپشىلار تاراپىنان ەلىمىزدىڭ اكتيۆتەردى قايتارۋ ۇدەرىسىن جاقسارتۋعا قاتىستى كەيبىر ۇسىنىستار بولعانىن بىلەمىز, ولاردىڭ زاڭ قابىلدانۋ بارىسىندا ساراپتالعانى جانە ەسكەرىلگەنى ءسوزسىز.
زاڭ كۇشىنە ەنگەننەن كەيىن ۋاكىلەتتى ورگان اكتيۆتەردى قايتارۋ سالاسىندا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق بويىنشا ۇلكەن جۇمىس جۇرگىزىپ جاتقانى تۋرالى اقپارات بار. اتاپ ايتقاندا, ونىڭ وكىلدەرى ەقىۇ, ەۋروپا كەڭەسى, بۇۇ ەسىرتكى جانە قىلمىس جونىندەگى باسقارماسى, نيدەرلاند, بەلگيا, شۆەيتساريا, اقش, سينگاپۋر, مالايزيا, اۋستريا, فينليانديا جانە باسقا دا بىرقاتار ەلدىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىمەن تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتتى.
ەلىمىزدىڭ Bamin اكتيۆتەرىن باسقارۋ جونىندەگى بالقان ۆەدومستۆوارالىق جەلىسىنىڭ باقىلاۋشىسى مارتەبەسىنە يە بولعانى تۋرالى دا ايتىلىپ ءجۇر. وسى سالاداعى وزىق تاجىريبەلەردى زەردەلەۋ زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋ تاسىلدەرى مەن تەتىكتەرىن جەتىلدىرۋگە ىقپال ەتەتىنى ءسوزسىز.
– ماسەلەنىڭ سالدارىمەن ەمەس, سەبەبىمەن كۇرەسكەن دۇرىس. قولىندا بيلىگى مەن بايلىعى بارلار حالىق قازىناسىن زاڭسىز جولمەن توناماۋى ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– ەڭ الدىمەن, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن سوت جۇيەسىندە سىبايلاس جەمقورلىقپەن ىمىراسىز كۇرەس جۇرگىزىلىپ, پاراقورلاردان تازارتىلۋى قاجەت. بۇل – وسى ماقساتتاعى ەڭ ماڭىزدى شارا. ودان كەيىن مەملەكەتتىڭ بيزنەس سۋبەكتىلەرىنە بەرەتىن بارلىق جەڭىلدىك پەن ارتىقشىلىعىن تولىق تەكسەرۋ قاجەت.
«سامۇراق-قازىنا» قورىنىڭ ۋاكىلەتتىكتەرىن دۇرىس انىقتاۋ ماڭىزدى. اتالعان قور مەن باسقا دا ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ ەشقايسىسى مەملەكەتتىك ورگاندار اينالىساتىن قۇزىرەتتەرمەن قوسىمشا اينالىسپاۋى كەرەك. وسى سەكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور سۋبەكتىلەرىنىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن «مەملەكەتتىك كورپوراتسيالار تۋرالى» زاڭ قابىلدانۋى قاجەت دەپ سانايمىن.
سونىمەن قاتار مەملەكەتتىك اكتيۆتەردى پايدالانۋداعى اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. مىسالى, ايگىلى قتج-نى الايىق. ءبىز ءوزىمىزدى تسيفرلىق مەملەكەتپىز, كوپ ەلدەن الدامىز دەپ ماقتانامىز. ال جۇك ۆاگوندارىن ءبولۋ, جولعا رۇقسات بەرۋگە كەلگەندە ءالى كۇنگە ول جۇمىستى ادام اتقارادى. بۇل جەمقورلىققا مۇمكىندىك تۋعىزادى.
وزىمىزگە قاراعاندا سونشاما قازبا بايلىعى جوق گرۋزيا مەن وزبەكستاننىڭ تەمىرجولىمەن جولاۋشى تاسىمالداۋى بىزدەن ساپالى ەكەنىن كورگەندە, بۇل سالانىڭ تۇرالاپ قالعانىنا كوز جەتكىزەسىڭ. قتج-دا مۇناي سالاسى سەكىلدى ءتيىمسىز باسقارۋدىڭ ۇلگىسى. ەسەسىنە سول سالانىڭ ارقاسىندا قانشاما ادام زاڭسىز ميللياردەر بولدى.
وسىدان كەلىپ شىعاتىن تاعى ءبىر ماسەلە – ورتاق يگىلىكتەردى ءبولۋ كەزىندە بلوكچەين-تەحنولوگيانى پايدالانۋ قاجەت. ەل يگىلىگىن بولۋدە, سونداي-اق سالىق, كەدەن جەڭىلدىكتەرىن بەرۋدە دە بلوكچەين-تەحنولوگيا بولۋ كەرەك.
زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى قايتارۋدى, سىبايلاس جەمقورلىقپەن, مەملەكەت مۇلكىن جىمقىرۋمەن بىتىسپەس كۇرەستى پرەزيدەنتتىڭ ءوزى باستاپ بەردى. زاڭ قابىلداندى. ەندى وسى باعىتتاعى جۇمىستار تولاستاماۋى كەرەك. بۇل – ەڭ الدىمەن ۇكىمەت پەن باس پروكۋراتۋرانىڭ, ونىڭ ءتيىستى كوميتەتىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندەگى ءىس.
بۇل جەردە ايتا كەتەر ماڭىزدى ماسەلە – ءبىز ينۆەستيتسيالىق احۋالعا دا زيان كەلتىرمەۋىمىز كەرەك. ول بۇزىلسا ەل ەكونوميكاسى دامىماي قالادى. سوندىقتان مەملەكەت الىمجەتتىك جاساپ تارتىپ الماي, زاڭ اياسىندا ولاردىڭ قۇقىقتارىن ساقتاي وتىرىپ, اقپاراتتى اشاتىن جەردە عانا اشىپ, ءبىر جاعىنان ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ, ەكىنشى جاعىنان ۇرلاپ-جىرعاعان قاراجاتتى ءوز ەكونوميكامىزعا سالۋعا ارەكەت ەتەدى. ادىلەتتى قازاقستاندى قالىپتاستىرۋدا وسىنداي قادامدار ماڭىزدى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
