مەكتەپ فورماسىنىڭ تاسقا باسىلعان ناقتى تاريحى جوق. الايدا اشىق دەرەككوزدەرگە, ناقتىراق ايتساق, «Wikipedia» ەلەكتروندى ەنتسيكلوپەدياسىنداعى «School uniform» (ياعني «مەكتەپ فورماسى» نەمەسە «مەكتەپتەگى بىركەلكى فورما») دەگەن تاقىرىپتاعى ماتەريالىنا سۇيەنسەك, بىرىككەن كورولدىكتە مەكتەپ فورماسى XVI عاسىردان باستاۋ العان. 1552 جىلى انگلياداعى حريستوس گوسپيتالىنىڭ مەكتەبى بىركەلكى مەكتەپ فورماسىن قولداناتىن العاشقى وقۋ وشاعى بولدى دەپ ەسەپتەلەدى. امەريكا مەكتەپتەرىندەگى بىرىڭعاي فورما بيلل كلينتوننىڭ 1996 جىلعى: «ەگەر جاسوسپىرىمدەر ديزاينەرلىك كيىم ءۇشىن ءبىر-ءبىرىن ءولتىرۋدى توقتاتاتىن بولسا, وندا بىزدە وقۋشىلارىنان بىرىڭعاي فورما كيۋدى تالاپ ەتەتىن مەمەلەكەتتىك مەكتەپتەرىمىز بولۋى كەرەك», دەگەن سوزىنەن سوڭ ەنگىزىلە باستاعان ەكەن. ال ەلىمىزدە مەكتەپ فورماسىنىڭ قاشان, قاي ۋاقىتتا ەنگىزىلگەنىن ءدال بىلمەسەك تە, كەيبىر اشىق دەرەكتەردە وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارىنداعى مۇراعات فوتوسۋرەتتەرى سول كەزەڭدە-اق بىركەلكى مەكتەپ كيىمىنىڭ بولعانىن كورسەتەدى. ودان كەيىنگى كەڭەس كەزىنەن قالعان قارا كويلەك پەن اق فارتۋك قازىرگى اق جەيدە مەن قارا بەلدەمشەمەن الماستىرىلعانداي. ايتەۋىر مەكتەپ فورماسىنىڭ ءتيىمدى-ءتيىمسىز تۇستارى تۋرالى زەرتتەۋ دە, تارتىستى تالقىلاۋلار دا تاۋسىلماعانىمەن, تالاپ قالماي كەلە جاتىر.
تامىز ايى باستالعاننان بالاعا سول تالاپتىڭ توڭىرەگىندە مەكتەپ فورماسىن الۋ الەگى اتا-انالار اراسىندا قىزۋ تىرلىككە اينالادى. ءار اتا-انا بالاسىنا ەڭ جاقسىسىن, ساپالىسىن اپەرۋگە تىرىسادى. بىراق وسى ءبىر ۇدەرىسكە سىرتتاي قاراپ وتىرىپ «بالانى ءسان كورسەتىلىمىنە ەمەس, ساباققا دايىنداۋىمىز كەرەگىن ۇمىتپاساق ەكەن» دەگەن وي كەلەدى. ويتكەنى ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىك مەكتەپتەردىڭ ارقايسىسىندا فورما ءارتۇرلى, بىركەلكىلىك, بىرىزدىلىك جوق. ال جەكەمەنشىك وقۋ وشاقتارىنداعى كيىم جارىسى بولەك اڭگىمە. وسىندايدا مەكتەپتەردىڭ بارىنە ورتاق ءبىر ماتا, بىردەي ستاندارتتا بىركەلكى فورما ۇلگىسىن بەكىتە الماي كەلە جاتقانىمىز قىنجىلتادى. شىن مانىندە بىركەلكى فورما – بۋللينگتىڭ, ءتۇرلى ەلىكتەۋ مەن شەتتەتۋدىڭ, بالا مەن بالانىڭ, مۇعالىم مەن وقۋشىنىڭ, اتا-انا مەن پەرزەنتىنىڭ اراسىندا ءوزارا كەلىسپەۋشىلىكتىڭ الدىن الاتىن وتە وزەكتى ماسەلە. ويتكەنى بىردەي مەكتەپ فورماسى اۋەل باستا ءبىلىم الۋشىلاردىڭ ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جاعىنان ءارتۇرلى جاعدايدا بولعانىمەن, ءبىلىم الۋعا كەلگەندە, ياعني مەكتەپتە بىردەي ەكەنىن ءبىلدىرۋ ماقساتىندا ەنگىزىلگەن.
جوعارىداعى ويىمىزعا «بۇكىل مەكتەپكە ورتاق كيىم ۇلگىسىن بەكىتسە, فورمانى دا مەكتەپ قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس» دەگەن پىكىردى ايتاتىندار تابىلار. كەلىسەمىز. مەكتەپ, اينالىپ كەلگەندە ۇكىمەت قامتاماسىز ەتكەنى دە ءجون شىعار. ءدال وسى تۇستا «ەل بيۋدجەتى رەزەڭكە ەمەس» دەپ ءۋاج ايتاتىندار بولار. بيۋدجەت دەگەننىڭ ءوزى دە سول بالاسىنا مەكتەپ فورماسىن اپەرەمىن دەپ شاپقىلاپ جۇرگەن جۇرتتىڭ, قىركۇيەك جاقىنداسا «مەكتەپكە جولمەن» بىرنەشە بالانى كيىندىرەيىن دەپ نيەتتەنەتىن جۇرەگى جومارتتاردىڭ سالىعى ەمەس پە؟ شىنتۋايتىندا, بۇل باستاما وتاندىق جەڭىل ونەركاسىپتىڭ دامۋىنا جول اشاتىن, ءوز تىگىن تسەحىمىزدى ىسكە قوساتىن, ءتول ءونىمىمىزدى شىعارۋ جولىندا تالاي كاسىپكەرلىك كومپانيانىڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپكەر بولاتىن, تۇپتەپ كەلگەندە قانشاما جۇمىس ورنىن اشاتىن مۇمكىندىك قوي. ءارى اتا-انا دا 11 جىل بويى ءار قىركۇيەكتىڭ قارساڭىندا بازار جاعالاپ جۇرمەس ەدى. وسىعان قوسا تەك وتاندىق كاسىپكەردىڭ وندىرۋىنە رۇقسات بەرىلسە, قازىرگىدەي قىتاي, تۇركيا, قىرعىزستاننىڭ كاسىپكەرلەرىن بايىتپاس ەدىك. ارينە, كورە بىلگەنگە, يدەيانى ءىلىپ اكەتىپ, ءىستىڭ كوزىن تاۋىپ, دوڭگەلەتە بىلگەنگە. سونداي باستاماشىل ءارى ىسكەر ازاماتتاردىڭ ەل ىشىنەن سۋىرىلىپ شىعارىن دا ءىشىمىز سەزەدى, سونى رۇقساتىنان باستاپ, بار شارۋانى جۇيەلى ۇيلەستىرەتىن ۇيىم, قولدايتىن قوعام بولسا...
بولسا دەيمىز. بىراق ۇمىتتەن كۇدىك باسىم. سەبەبى وقۋ جىلى باستالسا بولدى, ءار توپ, ءار تاراپ ءوز قالاۋىن, كوزدەگەنىن كۇيتتەپ كەتەتىنى قىنجىلتادى. ءبىر توپ «مەكتەپتى تۇمشالاپ, قارا جامىلدىرعىسى» كەلەدى. ەندى ءبىر توپ – ەلىرگەن ەلدەرگە ەلىكتەگىش. سان ساققا تارتقانداردى تەك بارىنە بىردەي ءتارتىپ پەن تالاپ قانا ءبىر ىزگە كەلتىرەتىن سەكىلدى.
