جالپى, ساداق تۋرالى الەم حالىقتارىنىڭ ءتۇرلى اڭىزى بار. مىسالى, كونە تۇركىلەردە ساداق حاندىق بيلىكتىڭ بەلگىسى رەتىندە تاڭبالانسا, ارابتاردىڭ كونە اڭىزىندا جاڭا تۋعان ايعا قاراپ جاسالعان, ال ءدىني تۇرعىدان العاندا, پەرىشتەلەر ونى ادام اتاعا دايىن كۇيىندە سىيعا تارتقان, بەرگەن-مىس.
ورتا عاسىردا باس بوستاندىعى بار ءاربىر ەركەك ساداق اتۋعا ماشىقتانۋمەن اينالىسقان. وعان اقسۇيەك تە, قاراپايىم ادامدار دا, جاۋىنگەرلەر دە, بەيبىت تۇرعىندار دا جاستايىنان جاتتىققان. مىسالى, وتىراردان شىققان ۇلى عۇلاما ءال-فارابي جاستايىنان جاق اتۋدى ۇيرەنگەنى تاريحتان بەلگىلى. اتاقتى فيلوسوف ءومىرىنىڭ سوڭىندا سيريادا جول توناۋشى قاراقشىلارعا قارسى ساداقپەن شايقاسىپ, قازا تاپقان.
كونە قارۋ سانالاتىن ساداق وليمپيادالىق سپورت تۇرلەرىنە ەنگەن. دۇنيەجۇزىلىك كوشپەلىلەر ويىندارىنىڭ كوزىرى دەسە بولادى. كوپتەگەن ەل وسى سپورت ءتۇرىن قولعا الىپ, ساداق جاساۋ, ونى اتۋدى قايتا قالپىنا كەلتىرىپ, ءداستۇرلى ونەردىڭ ءبىر ءتۇرى رەتىندە قاستەرلەيدى. ساداق تارتىلعاندا يىندەرى ىشكە بۇگىلىپ, ونى جىبەرە قويعاندا بويىنداعى سەرىپپە كۇشتى ادىرنا ارقىلى جەبەگە دارىتادى. يىندەر كۇشىنىڭ ارقاسىندا وق باستاپقىدا سەكۋندىنا 50 مەتر جىلدامدىقپەن ۇشادى.
بارلىق ۇلت كونە زاماننان اڭشىلىق جانە سوعىس كەزىندە قولداناتىن قارۋ رەتىندە ساداق وت قارۋى – مىلتىق ۇستەمدىك العانشا قولدانىستا ءجۇردى. قادىم زاماندا الدىڭعى ادام قايىرىپ كەتكەن اعاش بۇتاعى ارتتاعى كىسىنى سوققانى ءبىر تاپقىردىڭ مايىسقاق اعاش بويىندا كۇش جاتقانىن تۇسىندىرگەن شىعار. جاسالۋ تاسىلدەرىنە قاراي ساداققا قولداناتىن ماتەريالدار دا ءتۇرلى-ءتۇرلى. تاريحي تۇرعىدان العاندا, قاراپايىم جانە قۇراما ساداقتار دەپ ەكىگە بولىنەدى. وسى قارۋ ءتۇرىن زەرتتەۋشىلەر كۇردەلى ساداقتار ازيا دالالارىن مەكەن ەتكەن كوشپەلى تايپالاردىڭ ات ۇستىنەن اتاتىن قارۋدى جەتىلدىرۋ ماقساتىندا دۇنيەگە اكەلگەنىن جازادى. شاعىن ساداق جاساۋعا ءيىلىپ, سوزىلعان سوڭ باستاپقى قالپىنا قايتا كەلەتىن ءمۇيىز, ءسىڭىر سەكىلدى ماتەريالداردى پايدالانادى. تاريحتان قۇراما سكيف ساداعى, ساۋىتتى تەسەتىن عۇن ساداقتارى بەلگىلى.
ساداق اتۋ مادەنيەتى اسىرەسە كوشپەلى حالىقتار اراسىندا, ءبىر جاعىنان, كۇنكورىس, ەكىنشى جاعىنان قارۋ رەتىندە ەرەكشە دامىعانى بەلگىلى. ەس بىلگەننەن ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ, «اتا كورگەن وق جونار» دەمەكشى, قارشادايىنان وسى قارۋ ءتۇرىن اتىپ ۇيرەنگەن كوشپەلىلەردىڭ مەرگەندىگى جونىندە ءتۇرلى اڭىز تاراعان. اتاقتى بابىر ءوز شىعارماسىندا قۇرالايدى كوزگە اتقان ءبىر تۇركى ساداقشىسى تۋرالى ايتا كەلىپ, «ارقانعا بايلانعان شەڭبەردى اعاشقا ءىلىپ, ارقاندى بارىنشا بۇراپ تاستاپ, ارقان قايتا تارقاتىلعاندا ساداقپەن اتىپ, وعىن شىر اينالعان شەڭبەردەن وتكىزەتىن», دەپ جازادى.
تۇركىلەرمەن بىرگە كرەسشىلەرگە قارسى قاندى شايقاستارعا قاتىسقان اراب تاريحشىسى يبن مۋنكيز (1095-1188) تۇركىلەردىڭ ساداق اتۋدان شەبەرلىك شەگىنە جەتكەنىن جازادى. ساداق وعىن بۇرشاقشا جاۋدىرۋ, جەبەنىڭ ىسقىرىپ جانە الىسقا ۇشۋى كوشپەلىلەرگە وراسان زور باسىمدىق بەرگەنى تاريحتان بارشاعا ايان. نايزا – قىلىش تۇيىستىرمەي تۇرىپ-اق جاۋدىڭ تۋ-تالاقايىن شىعاراتىن سەستى قارۋ.
تاريحتا تۇركى جەبەسى ۇشقان قاشىقتىققا بىردە-ءبىر حالىقتىڭ ساداق وعى جەتپەگەن. حVII عاسىردا يراندى مەكەن ەتكەن تۇركى تايپاسىنىڭ شەبەرلەرى كوشپەلىلەردىڭ ساداعىن دامىتتى. ول قۇراما ساداق سول كەزدەگى وسمان تۇرىك يمپەرياسىندا كەڭىنەن قولدانىلدى. يىندەرىنىڭ ۇشتارى (باسى) العا قاراي بۇگىلگەن ساداقتىڭ ۇزىندىعى بار بولعانى 111-116 سم بولسا دا, ادىرنانى تارتۋ ۇزىندىعىنىڭ ۇلعايۋى ەسەبىنەن ەڭ كۇشتى ساداققا اينالادى. 1798 جىلى ءىىى ءسالىم دەگەن تۇرىك سۇلتانى اتقان وق 889 مەترگە جەتكەنى – تاريحي فاكت.
قولدان جاسالعان بىردە-ءبىر ساداقتىڭ جەبەسى مۇنداي قاشىققا ۇشقان جوق. تۇركى ساداعىنا ءتان قاسيەت – ۇزاق ۋاقىت قولدانبايتىن بولسا عانا ءجىبىن اجىراتىپ قويادى. ال اعىلشىن (ۋەلس) ساداعىنان اتقان وق جەتكەن ەڭ الىس قاشىقتىق 557 قادام ەكەن. بۇل ساداق ءتۇرى تال, شىلىك اعاشىنان جاسالعاندىقتان, كوپكە شىدامايتىن. سوندىقتان اعىلشىن اسكەرى سوڭىنان اربا-اربا ساداقتار الىپ جۇرۋگە ءماجبۇر بولعانى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە ساداقتىڭ سەرىپپەلىگى مەن شىمىرلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن ونى قولدانبايتىن كەزدە ءجىبىن اجىراتىپ قويۋ كەرەك ەدى.
بۇل جەردە اڭگىمە تىك اتۋ ەمەس, اسىرا اتۋ, ياعني جاۋدىرا اتۋ ءتاسىلى تۋرالى بولىپ وتىر. وسى تاسىلمەن عانا جەبە الىسقا ۇشادى. زەڭبىرەك وعى 45 گرادۋس كولبەۋلىكتە الىسقا ۇشاتىنى سەكىلدى, ساداق وعىندا دا سولاي. وسى تاسىلمەن اتۋدى اسىرا, جاۋدىرا اتۋ دەپ اتايدى. جەبە باستاپقىدا قاتتى جىلدامدىقپەن بيىكتەپ الىپ, بىرتە-بىرتە تومەن قاراي ۇشقاندا, ءوز سالماعى دا وعان كۇش قوسادى.
ال ەگەر ساداقشى تىك اتسا, تارتىلىس كۇشىنىڭ اسەرىمەن وعىن الىسقا جەتكىزە المايدى نەمەسە جەتكىزگەنىمەن, قارسىلاسىنا ەشقانداي زيان تيگىزبەيدى. ساداق تاريحىن زەرتتەۋشىلەردىڭ پىكىرى بويىنشا, تىك اتقاندا جەبە 100 قادامعا دەيىن عانا وتە قاۋىپتى سانالعان. ال ساۋىت كيگەن ادامعا قىرىق-ەلۋ قادامنان كەيىن ەشقانداي قاۋىپ توندىرە الماعان. ورتاشا ەسەپپەن العاندا, تىك اتقاندا ساداق وعى 100-150 قادامعا عانا ۇشادى.
قايرات ساكي,
ەتنوگراف-قارۋتانۋشى
