سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
كورمەنىڭ ەرەكشەلىگى – ەلىمىزدە اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋعا ارنالعان تەحنولوگيالاردى جەتكىزۋشىلەر رەتىندە قاراستىرىلاتىن الەمدىك جەتەكشى كومپانيالاردىڭ قاتىسۋى بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا «قىتاي ۇلتتىق يادرولىق كورپوراتسياسى» (CNNC), «كورەيانىڭ سۋ جانە يادرولىق ەنەرگەتيكالىق كورپوراتسياسى» (KHNP), فرانتسيالىق «Électricité de France» (EDF), رەسەيلىك «روساتوم» مەملەكەتتىك كورپوراتسياسى بار. بۇل كومپانيالار وزدەرىنىڭ يننوۆاتسيالىق ازىرلەمەلەرىمەن تانىستىرىپ, تاجىريبەسىمەن جانە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ جوسپارىمەن ءبولىستى.
ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقاليەۆ ءار كومپانيانىڭ جۇمىسىمەن جەكە-جەكە تانىستى. كومپانيا باسشىلارى سوڭعى جەتىستىكتەرى تۋرالى اڭگىمەلەپ, قازاقستانمەن بىرگە جۇمىس ىستەۋگە مۇددەلى ەكەندىگىن جەتكىزدى. جاڭا اەس ۇلگىلەرى مۇقيات جاسالىپ, ءاربىر قىرى ەسكەرىلگەن. كورمەنى ارالاپ كورگەن سالا باسشىسى جۋرناليستەردىڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەردى. ەلىمىزدە تۋىنداي باستاعان ەنەرگيا تاپشىلىعى تۋرالى ايتىپ, كورمەدەگى عىلىمي تابىستارعا توقتالدى.
«ەنەرگەتيكا سالاسىندا عىلىمنىڭ قانشالىقتى ورىستەپ دامىپ كەتكەنىن كورىپ وتىرسىزدار. الەمدە ۋران وندىرۋدەن ءبىرىنشى قاتاردا تۇرىپ, بۇل يگىلىكتى ەل قاجەتىنە جاراتپاساق بولمايدى. رەفەرەندۋم وڭ ناتيجە بەرىپ, ەلدە اەس قۇرىلىسى باستالاتىن بولسا, سوڭعى ۇلگىدەگى ەڭ قاۋىپسىز اتوم رەاكتورى تاڭدالاتىنىنا كۇماندارىڭىز بولماسىن», دەدى مينيستر.
كورمەنى تاماشالاۋدان كەيىن نەگىزگى پلەنارلىق وتىرىس ءوتتى. جيىندا ا.ساتقاليەۆ «KazAtomExpo» كورمەسىنىڭ ەلىمىزدە اتوم ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋداعى ماڭىزىن اتاپ ءوتتى.
«اتوم ەنەرگەتيكاسى ءبىز ءۇشىن نەگىزگى قۋات كوزىنە اينالىپ, ەنەرگەتيكالىق جۇيەنىڭ تۇراقتى دامۋىنا ىقپال ەتە الادى. ەڭ ماڭىزدى مىندەت – جالپى ۇلتتىق رەفەرەندۋم وتكىزۋ. ءبىز ءاربىر ازاماتقا ءوز پىكىرىن ءبىلدىرىپ, ەنەرگەتيكالىق جۇيەمىزدىڭ بولاشاق دامۋ جولىن انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرگىمىز كەلەدى. بۇل رەفەرەندۋم وتاندىق اتوم ەنەرگەتيكاسىنىڭ بولاشاعىن ايقىنداۋداعى ماڭىزدى قادام بولماق», دەدى ول.
سونداي-اق مينيستر حالىقارالىق جانە وتاندىق سەرىكتەستەرگە كورمەگە قاتىسقاندارى ءۇشىن العىسىن ءبىلدىردى.
ء«بىز بۇگىن قاتىسۋشىلارىمىزعا ەلىمىزگە كەلىپ, اتوم ەنەرگەتيكاسى جونىندە جان-جاقتى اقپارات بەرگەنى ءۇشىن العىس ايتامىز. ولاردىڭ قاتىسۋى مەن ماڭىزدى ماسەلەلەردى تالقىلاۋعا دايىندىعى ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن اشىلىپ جاتقان مۇمكىندىكتەردى تەرەڭىرەك تۇسىنۋگە جانە باعالاۋعا ىقپال ەتەدى», دەدى مينيستر.
ول, بۇگىندە ەلىمىز تومەن كومىرتەگىن دامىتۋ جانە كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ ءۇشىن بىرقاتار ستراتەگيالىق قۇجاتتاردى قابىلداعانىن اتاپ ءوتتى. بۇل قۇجاتتاردا بالامالى جانە «جاسىل» ەنەرگيا تەحنولوگيالارىنا ينۆەستيتسيانى ۇلعايتۋ, كومىر ءوندىرۋ ۇلەسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن قىسقارتۋ جانە 2060 جىلعا قاراي جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى مەن بالامالى ەنەرگيا ۇلەسىن ارتتىرۋ قاجەتتىگى قامتىلعان.
مينيستر ەل الدىندا اتوم ونەركاسىبىنىڭ بولاشاعىنا, ەلىمىزدىڭ بۇكىل ەنەرگەتيكالىق جۇيەسىنىڭ تۇراقتى دامۋىنا ەلەۋلى اسەر ەتەتىن تاڭداۋ تۇرعانىن ايتتى.
«بۇل تاڭداۋلار بولاشاقتا ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتى ەنەرگيا ءوندىرۋدى قالاي قامتاماسىز ەتەتىنىمىزدى انىقتايدى. ءاربىر قادام عىلىمي دەرەكتەرگە, حالىقارالىق تاجىريبەگە جانە تۇراقتى دامۋ قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەنى ماڭىزدى», دەدى سالا باسشىسى.
«قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس باس ديرەكتورى تيمۋر جانتيكين بۇل جاي عانا كورمە ەمەس, ەلىمىزدىڭ دامۋىنداعى ايشىقتى كەزەڭ ەكەنىنە توقتالدى.
ء«بىز قازاقستاننىڭ بەيبىت اتومدى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن پايدالانا وتىرىپ, اتوم ەنەرگەتيكاسىندا جەتەكشى ورىنعا شىعۋعا دايىن ەكەنىن بۇكىل الەمگە كورسەتەمىز. بۇل ءىس-شارا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتىپ, سالاعا ينۆەستيتسيا سالۋعا جول اشادى», دەدى ول.
پلەنارلىق وتىرىستا قاتىسۋشى كومپانيا دەلەگاتسيالارىنىڭ باسشىلارى ءسوز سويلەدى. ولار اتوم سالاسىنىڭ جاي-كۇيى مەن قازاقستاندا اتوم ەلەكتر ستانساسىن سالۋدىڭ كەلەشەگىنە, سونداي-اق اتوم ەنەرگياسىن بەيبىت ماقساتتا پايدالانۋدى دامىتۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە نازار اۋداردى.
«كورمەگە قاتىسقانىمىزعا قۋانىشتىمىز. كورمە – قازاقستاندىق سەرىكتەستەردى سوڭعى جەتىستىكتەرىمىزبەن تانىستىرىپ, بولاشاق بىرلەسكەن جوبالاردى تالقىلاۋدىڭ بىرەگەي مۇمكىندىگى. قازاقستاننىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسى سالاسىندا وراسان زور الەۋەتى بار جانە ءبىز ونىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسۋعا دايىنبىز», دەدى ورتالىق ازيا مەن تاياۋ شىعىس وڭىرلەرى ءۇشىن جاڭا ەنەرگەتيكالىق قۇرىلىس سالاسىنداعى حالىقارالىق جوبالار جونىندەگى ۆيتسە-پرەزيدەنت گيوم پۋراۆە.
«EDF» كومپانياسى – ەلەكتر ەنەرگياسىن تاسىمالداۋ, تاراتۋ جانە ساقتاۋ سالاسىندا الەمدىك كوشباسشى. فرانتسۋز كومپانياسى قازىر قازاقستانمەن يادرولىق ەنەرگەتيكا جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگيا كوزدەرى بويىنشا بىرلەسكەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ تۋرالى كەلىسسوزدەر جۇرگىزىپ جاتىر. كومپانيانىڭ ازياداعى بيزنەستى دامىتۋ جونىندەگى باسشىسى پەر-پول وتەنيسسانس فرانتسيادا ەنەرگيانىڭ 75%-ى يادرولىق ەنەرگەتيكادان الىناتىنىن ايتتى.
«سوعان قاراماستان, حالىق بۇل سالاعا كۇمانمەن قارايدى, بۇل – تابيعي قۇبىلىس. قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ دا وسىعان ۇقساس سۇراقتارى بولۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – يادرولىق ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ. يادرولىق ەنەرگەتيكا قالدىق شىعارمايدى, سوندىقتان ول ەۋروپالىق وداق تاراپىنان «جاسىل» ەنەرگەتيكا رەتىندە تانىلدى», دەدى ول.
فرانتسۋز كومپانياسىنىڭ وكىلى قازاقستاننىڭ ەنەرگەتيكالىق اۋىسۋ جانە كومىرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىندىلارىن ازايتۋ جونىندەگى ماقساتتارىنا قولداۋ ءبىلدىردى.
«قازاقستان ۇكىمەتى ەنەرگيا كوزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ جانە كومىرقىشقىل گازىنىڭ شىعارىندىلارىن ازايتۋ بويىنشا ناقتى ماقساتتار قويىپ وتىر. بۇل تۇرعىدا يادرولىق ەنەرگەتيكا ءتيىمدى شەشىم بولا الادى. ءبىز تاجىريبەمىز بەن ءبىلىمىمىزدى بولىسۋگە دايىنبىز», دەدى پەر-پول وتەنيسسانس.
كورمە قاتىسۋشىلارى يادرولىق تەحنولوگيا سالاسىنداعى سوڭعى ازىرلەمەلەردى, سونىڭ ىشىندە جاڭا بۋىن رەاكتورلىق قوندىرعىلارىن, قاۋىپسىزدىك جانە باقىلاۋ جۇيەلەرىن, راديواكتيۆتى قالدىقتاردى باسقارۋ تەحنولوگيالارىن ۇسىندى. اتوم سالاسى ءۇشىن جوعارى بىلىكتى مامانداردى دايارلاۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالعان جوق.
«كورمەنىڭ تاقىرىبى مەن «ۇلتتىق يادرولىق ورتالىقتىڭ» قۇزىرەتىن ەسكەرە وتىرىپ, كورمەدە يادرولىق ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. كاسىپورىننىڭ نەگىزگى قۇزىرەتىنىڭ ءبىرى – كەلەشەگى زور جانە قازىرگى ۋاقىتتا قولدانىلىپ جۇرگەن اتوم ەنەرگەتيكالىق رەاكتورلارىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن جاقسارتۋ, حالىق پەن قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەر ەتۋ قاۋپىن ازايتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋ. ورتالىق جاپونيا, فرانتسيا جانە رەسەيدىڭ جەتەكشى ۇيىمدارىمەن بىرلەسىپ ءىرى عىلىمي جوبالاردى جۇزەگە اسىرىپ جاتىر», دەدى ورتالىق باسشىسى, فيزيكا-ماتەماتيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ەرلان باتىربەكوۆ.
