– «تاسقا باسىلعان كىتاپ وركەنيەتى ءولدى, رومان ءولدى, بۇل ادەبيەتتىڭ اقىرى» دەپ كوپ ايتىلادى. اسىرەسە الەۋمەتتىك جەلى ومىرگە ەنگەلى كوركەم ادەبيەتتىڭ ورنى ويسىراپ كەتكەندەي كوڭىلگە الاڭ كىرگەنى دە راس. بىراق كىتاپ – ەشقاشان ولمەيتىن قۇدىرەت. سەبەبى كىتاپ ولسە, ادامزات قوسا قۇريدى. سونىڭ ءبىر ايعاعى ءسىزدىڭ جاساپ وتىرعان يگى شارۋاڭىز ەكەنى وتە ءسۇيىنىشتى. وسى تۋرالى تولىعىراق, تەرەڭىرەك ايتىپ بەرسەڭىز؟
– ءبىز جيىرما جىلدان استام ۋاقىت قايىرىمدىلىق جوبالارىن جۇرگىزىپ كەلە جاتىرمىز. ءارتۇرلى الەۋمەتتىك ماسەلەلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ, كۇرمەۋىن شەشۋمەن تىكەلەي اينالىسىپ جۇرگەندىكتەن, بۇل دۇنيەنىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى بىلىمسىزدىك پەن ساۋاتسىزدىق ەكەنىنە انىق كوزىمىز جەتىپ كەلەدى. ياعني الەۋمەتتىك ماسەلەنىڭ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سياقتى سۇمدىقتاردىڭ تۇپكى سەبەبى – ناداندىق. وسى سۇرەڭسىزدىكتىڭ الدىن الۋ جولىندا جاس ۇرپاقتى كىتاپ وقۋعا باۋلۋ, بىلىمسىزدىك پەن ناداندىقتى تۇبىرىمەن جويۋدى مىندەتىمىز دەپ بىلەمىز. ال «KitapFest» كىتاپ فەستيۆالىن ۇيىمداستىرۋداعى باستى ماقساتىمىز – قازاق جەرىنەن شىققان قالامگەرلەرىمىز بەن ولاردىڭ تۋىندىلارىن الەمگە كورسەتۋ. وتكەن عاسىردا كەڭەس وداعى سانامىزعا ءتۇرلى قاساڭ تۇسىنىكتەردى ءسىڭىرىپ تاستادى. وسىنداي شارالار ارقىلى قولدان جاسالعان تاپتاۋرىن تۇسىنىكتىڭ تىگىسىن سوگۋدى قولعا الدىق. كورىپ جاتقان ناتيجەمىزگە قاراپ, بۇل ماقساتىمىزدىڭ ورىندالىپ كەلە جاتقانىن بايقاپ, ىشتەي قۋانامىز. بۇل جوبامىز قازاقتىڭ ءتول مادەنيەتى, زيالى ازاماتتارىنىڭ قۇندى ەڭبەكتەرىن, جاڭا زامانداعى قالامگەرلەردىڭ شىعارماشىلىعىن ناسيحاتتاۋ مەن قولداۋدا ءبىرشاما باتىل قادام جاسادى دەپ ايتا الامىن.
– وتاندىق كىتاپ نارىعى قوستىلدى ەكەنىن جاسىرۋ قيىن. بىزگە قىمباتى – انا ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسى. قازاق تىلىندە شىققان كىتاپتار ەڭ كوپ وقىلاتىن رەيتينگتەن قانشالىقتى ورىن الادى دەپ ويلايسىز جانە قانداي اۆتورلار كوش باستاپ تۇر؟
– قازاق ءتىلىنىڭ جوعىن جوقتاپ, مۇڭىن مۇڭداپ كەلە جاتقانىمىزعا وتىز جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. جاسىراتىن نەسى بار, 2020 جىلعا دەيىن ورىس تىلىندەگى ادەبيەتتىڭ ۇلەسى باسىم بولدى. مۇنىڭ سەبەبى – قازاق ادەبيەتىنىڭ جازىلماۋى ەمەس. قازاق ادەبيەتىن ساتۋعا, مونەتيزاتسيالاۋعا, ماركەتينگىن جولعا قويۋعا جەتكىلىكتى جاعداي جاسالماعاننىڭ سالدارىنان وسىنداي احۋال قالىپتاسىپ وتىر. الايدا كەيىنگى ۋاقىتتا وقىلىمى ارتقان اقبەرەن ەلگەزەكتىڭ «بولماعان بالالىق شاق», اسلان وراقبايدىڭ «كەشىردىم», سانجار كەرىمبايدىڭ «مادەني مايدان», ازامات سقاقوۆتىڭ «سەن» سىندى بەستسەللەرلەر مەن «مازمۇنداما», «Steppe&World» سىندى باسپالار قازاق تىلىندەگى شىعارمالاردىڭ ءوز وقىرماندارى بارىن, ولاردىڭ ءوتىمدى ەكەنىن ءارى مازمۇنى جاعىنان وتە قىزىق ەكەنىن دالەلدەپ بەردى. بۇگىنگى سانا-سەزىمى ازات, ەركىن ويلى جاس جازۋشىلار بۋىنى قالامدارىنىڭ قۋاتىن الەمدىك دەڭگەيدە تانىتا الادى دەگەن سەنىمىم بار.
– قازاقتىلدى ورتانىڭ سۇرانىسى كىتاپ نارىعىنا قانشالىق ساي؟ نەلىكتەن مىقتى اۆتورلاردى باسپاگەرلەر وزدەرى ىزدەپ ءجۇرىپ شىعارمايدى؟ ويتكەنى بۇل ىستە ەكى جاقتىڭ, ياعني قوس تاراپ – باسپا مەن جازۋشىنىڭ مۇددەسى بىردەي بولا تۇرا كوبىنەسە تارازىنىڭ باسى تەڭ تۇسە قويمايدى. نەگىزىنەن قالامگەرلەر قاۋىمى جالىنىشتى سياقتى سەزىلىپ جاتادى. قالاماقى ماسەلەسى جىل وتكەن سايىن جاقسارىپ كەلە جاتىر. بۇل رەتتە وقىرمان تارابى قالامگەر مەن باسپاگەرگە لايىقتى سەرىكتەس بولا الا ما؟
– بۇل – وتە كۇردەلى ساۋال. جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي, بارلىق ماسەلەنىڭ وزەگى – ساۋاتسىزدىقتا. ەڭ باستىسى, بىزدە جاقسى شىعارمالار جازىلىپ جاتىر. جازىلعان شىعارمالاردى وقۋعا وقىرمانداردىڭ دا ىقىلاسى جوعارى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, وقىرمان مەن جازۋشىنىڭ اراسىنداعى بايلانىس ۇزىلگەن. ماسەلەن, قازىر «زيات», «قازىنا», «كىتاپ ال» سىندى كىتاپ دۇكەندەرى ناتيجەلى جۇمىس ىستەپ جاتىر. الايدا قازاقستان تمد-داعى تسيفرلاندىرۋ باعىتىنداعى كوشباسشى ەل سانالعانىمەن, ءالى كۇنگە دەيىن قازاقتىڭ تۇتاس ادەبي مۇراسى جيناقتالعان بىردە-ءبىر ەلەكتروندى كىتاپ ساتاتىن تسيفرلىق پلاتفورما ىسكە قوسىلماعان. قازىر وتاندىق نارىققا ياندەكس, MyBook, ليترەس سىندى پلاتفورمالار ەنىپ جاتىر. مۇنىمەن قوسا قازاق قالامگەرلەرى ماركەتينگ قۇرالدارىنان بەيحابار. قالامگەرلەردى ءوز شىعارماشىلىعىن جارنامالاۋعا باعىتتاۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, ءالى دە ادەبي اگەنت ۇعىمى تولىق قالىپتاسقان جوق. بىزگە مۇنداي مادەنيەت جەتە الماي جاتىر. مۇنداي جۇمىستاردى كىم جۇرگىزۋ كەرەك؟ ءسوزسىز, بۇل – نارىقتىق ماسەلە. الايدا مۇنداي ۇردىستەر ەندى جاندانىپ, قاز باسىپ كەلە جاتقاندا, بۇل شارۋامەن يدەولوگيالىق تۇرعىدا مادەنيەت مينيسترلىگى اينالىسۋعا ءتيىس. قازىر جاس قالامگەرلەردى ىنتالاندىراتىن, سايكەسىنشە ولاردى جاڭا دۇنيەلەر جازۋعا جەتەلەيتىن ادەبي بايقاۋلار سانىن ارتتىرعان ۇتىمدى بولار ما ەدى. سوندا جازۋشى دا ريزا, مەملەكەت تە وزىنە قاجەتتى ونىمگە يە بولادى. جاڭا زاماننىڭ ءۇنى بايقالاتىن جاڭا تۋىندىلار ومىرگە كەلەدى. ناتيجەسىندە, جازۋشىلار عانا دامىپ قويماي, جاڭا جانرلار قالىپتاسىپ, ۋاقىت ۇدەرىسىنە يكەمدەلە باستايدى. سالالىق ورگان قالامگەرلەردىڭ تۋىندىلارىن جارنامالاپ, ساتىلىمدارىن ۇلعايتۋعا, وسى كىتاپتاردى ساتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جاڭا پلاتفورمالاردى ومىرگە اكەلۋگە مۇددەلىلىك تانىتىپ, ءتۇرلى سۋبسيديالار بەرۋى كەرەك. شىعارماشىلىقتى وسىنداي ادىستەرمەن قولداپ, جاعداي جاساۋ قاجەت. ەگەر كرەاتيۆتى يدەيالاردى كينو سالاسىن قولداعانداي قولداسا عاجاپ بولار ەدى. ماسەلەن, ەلىمىزدە كينو قورى بار, كىتاپ قورى جوق. مەنىڭ العا قويعان ماقساتتارىمنىڭ ءبىرى دە وسى — قازاق قالامگەرلەرى مەن كىتاپ قورىن قۇرۋ. ارامىزدا جۇرگەن تالانتتاردى دەر كەزىندە تاۋىپ, ولارعا قولداۋ كورسەتپەسەك, كوپ نارسەدەن نارىقتىق تۇرعىدا كەش قالۋىمىز مۇمكىن. بۇل باعىتتا ءبىز «KitapFest» جوباسىنىڭ اياسىندا جاس قالامگەردى جازۋ ونەرىنە باۋلۋ, شىعارماشىلىعىن دامىتىپ, مونەتيزاتسيالاۋدى ۇيرەتۋ ماقساتىندا تەگىن ونلاين ۆەبينارىن ىسكە قوسقانىن قۋانا حابارلاعىمىز كەلەدى.
– جوعارىدا اتاپ وتكەن تسيفرلىق پلاتفورما ماسەلەسىنە قايتا ورالار بولساق.
– قازاقستاندا ينتەرنەت جىلدامدىعى جاعىنان احۋال ءبىرشاما جاقسىراق. مۇنى نە سەبەپتى ايتىپ وتىرمىن؟ مىسالى, وڭىرلەر «Kitap Fest» سىندى كىتاپ فەستيۆالدارىن وتكىزگىسى كەلەدى. بىراق وتكىزە المايدى. سەبەبى كەيبىر وڭىرلەردە كىتاپ دۇكەندەرى مۇلدە جوق. وبلىس ورتالىعىنداعى دۇكەندەردىڭ سانى 2-3-تەن اسپايدى. ەلىمىزدە تانىمال كىتاپ ساتۋ جەلىسى جالعىز «مەلومان» عانا. باسقا بالامالى نۇسقالار جوقتىڭ قاسى. ال «مەلومان» ونىمدەرىنىڭ 80 پايىزى ورىس تىلىندە. قازاق تىلىندەگى كىتاپتاردىڭ ساتىلىمى كوڭىل كونشىتپەيدى. ءبىز وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا «Qazaq mura» تسيفرلىق پلاتفورماسىن ىسكە قوسىپ, قازىرگى تاڭدا پلاتفورمانىڭ ەلەكتروندى سورەلەرىن قازاقتىڭ باي ادەبي مۇراسىنا تولتىرۋ جۇمىسىمەن قال-قادىرىمىزشە اينالىسىپ جاتىرمىز. ال شىن مانىسىندە مۇنداي جوبالاردىڭ ەكپىندى جۇزەگە اسۋى مەملەكەتتىڭ نەگىزگى مۇددەسىنە اينالۋعا ءتيىس. ءوزىڭىز سالىستىرىپ كورىڭىز, ءبىزدىڭ وتاندىق كىتاپ وقۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا ۇيىمداستىرىلاتىن «Kitap Fest» فەستيۆالىن قولداۋعا 15 ميلليون تەڭگە بولىنەدى. ال جاپون مادەنيەتىن قولداۋعا باعىتتالعان «Comic Con» فەستيۆالىنە 800 ميلليون بولەدى. بۇل يدەولوگيالىق ماسەلە دەپ ەسەپتەيمىن. ءبىز ءۇشىن مۇنىڭ قايسىسى ماڭىزدى؟ مەملەكەت وسىنىڭ اراجىگىن اجىراتا الۋعا ءتيىس. كىتاپ نارىعىن, ادەبي جوبالاردى, باسپالاردى مەملەكەت قولداعانى ءجون. ۇدايى, توقتاۋسىز قولداۋدىڭ قاجەتى جوق. ەڭ بولماسا دامۋ جولىنا ءتۇسىپ كەلە جاتقان العاشقى ونجىلدىقتا دەمەپ جىبەرسە, ءارى قاراي ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتە الاتىن نارىق قالىپتاسادى. وكىنىشكە قاراي, بۇل نارىق ءساتتى دامىعان كينو جانە مۋزىكا نارىعى سياقتى اياققا تۇرا العان جوق. ءالى دە ءتاي-ءتاي باسىپ كەلە جاتقان ءسابي كەيپىندەمىز. سوندىقتان دا مەملەكەت تاراپىنان اۋقىمدى قولداۋ قاجەت. ال بۇقارانىڭ كىتاپقا دەگەن نازارىن بۇرىپ, ءبىزدىڭ بۇگىنگىدەي اۋقىمدى ءىس-شارالاردى ءساتتى ۇيىمداستىرىپ, اقىرىنداپ ناتيجە كورە باستاۋىمىزعا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتارلىقتاي ىقپالى بولدى. ول ۇنەمى كىتاپ وقۋدىڭ قاجەتتىلىگى مەن ماڭىزدىلىعىن تىلگە تيەك ەتۋمەن كەلەدى. بالكىم ءوزى قالامگەردىڭ ۇلى بولعاندىقتان دا كىتاپتىڭ ماڭىزىن جاقسى تۇسىنەتىن بولار.
– قازاق ادەبيەتىنىڭ دە الەمدىك ۇردىستەن قۇر قالماۋى – زاڭدىلىق. كىتاپ ساۋداسىن ءوسىرىپ, اسا تالانتتى دەگەن شوعىردىڭ باعىن اشاتىن ءبىر تەتىك – ادەبي اگەنتتەر. سىزدەر سونداي ماماندارمەن جۇمىس ىستەيسىزدەر مە؟
– قازاقستانداعى ادەبي كەڭىستىكتە «ادەبي اگەنت» ۇعىمى تولىققاندى قالىپتاسقان جوق دەسەم, قاتەلەسپەيمىن. بىرەن-ساران عانا اگەنتتەر بار. ادەبي اگەنتتىڭ جۇمىسىن اتقارىپ جۇرگەن, جۇمىسى جۇيەلى تۇردە جولعا قويىلعان باسپالار دا بارشىلىق. بۇل وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن جىلجىماستاي كورىنگەن سەڭنىڭ قوزعالعانىن اڭعارتادى. بىراق جوعارىدا اتاپ وتكەنىمىزدەي, بۇل ءبىز ءۇشىن ازدىق ەتەدى. ادەبيەت پەن كىتاپ نارىعى جۇيەلى تۇردە, ماقساتتى تۇردە مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ تاپسا, بۇل باعىتتى قولداۋدىڭ ماڭىزدىلىعىن مەملەكەت تەرەڭىنەن تۇسىنسە, الداعى ۋاقىتتا ءبىرشاما وزگەرىستەردى بايقايمىز دەگەن ۇمىتتەمىن. ال ءبىز بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىرمىز؟ ءبىر عانا «KitapFest» فەستيۆالىندە وسى ون جىلدا جۇزگە جۋىق اۆتوردىڭ كىتابى تانىستىرىلدى, قىرىققا تارتا لەكتسيا مەن سەمينار ءوتتى, ەلۋدەن اسا باسپا ءوز كىتاپتارىن ساتتى, جيىرما مىڭ قوناققا تەگىن كىتاپ تاراتىلىپ, جالپى سانى 28 000 ادام فەستيۆالعا مەيمان بولدى. بۇل دەگەنىمىز وسىنشاما ادامنىڭ ساناسىنا كىتاپ وقۋ مادەنيەتى مادەنيەتتىڭ بيىگى ەكەنىن سىڭىرگەنىمىزدى ايعاقتايدى. ءبىز وسى جىلدار ارالىعىندا كىتاپسۇيەر قاۋىم مەن سول كىتاپتاردى ءوندىرۋشى اۆتورلار مەن باسپاگەرلەر اراسىندا التىن كوپىر بولا بىلدىك. وسى بيىگىمىزدەن تومەندەمەي, ءارى قاراي جاندانا ءتۇسۋدى كوزدەپ وتىرمىز. بيىل اتاپ وتىلگەلى وتىرعان ونجىلدىق مەرەيتويىمىزدا جاڭا بەلەس بەلگىلەپ, ەرەكشە ەكپىنمەن جاڭا مەجەنى باعىندىراتىنىمىزعا سەنەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى
