ەتەكتەن تارتقان ەسكى زامانداعى ەر مەن ايەل اراسىن بولەكتەگەن تەڭسىزدىك قۇرساۋىن بىرت-بىرت ءۇزىپ, وزىنەن قىرىق جاس ۇلكەن ەسەنەيگە ءوز ەركىمەن تۇرمىسقا شىعىپ, ەل بيلەگەن ۇلپاننىڭ ادەبيەتتە كەستەلەنگەن كوركەم بەينەسى تەاتر ساحناسىنان دا كورىنىس تاۋىپ, دراما قاھارمانىنا اينالدى. 1997 جىلى بەلگىلى قالامگەر قاليحان ىسقاق «ۇلپان» رومانىنىڭ ساحنالىق نۇسقاسىن جاساپ, بايتەن وماروۆتىڭ رەجيسسەرلىگىمەن كلاسسيك ەسىمىن يەلەنگەن جاستار تەاترىنىڭ ساحناسىندا قويىلعان بولاتىن. قاسىم جاكىباەۆ, رايسا مۇحامەدياروۆا, ايدوس بەكتەمىر, جومارت زەينابىل, مەرۋەرت تۇسىپباەۆا سىندى ساحنا ساڭلاقتارى ويناعان, وتكەن جىلدار ەنشىسىندە قالعان سول قويىلىمنىڭ افيشاسى مەن فوتوسۋرەتتەرىن, كەيىپكەرلەردىڭ كوستيۋمى مەن وزگە دە قۇندى جادىگەرلەرىن جيناقتاعان مازمۇندى كورمە كورەرمەن جادىنداعى ساحنانىڭ ساعىنىشقا اينالعان تاريحي ءبىر بەلەسىن قايىرا ەسىنە سالعانداي بولدى. اراعا 27 جىل سالىپ «ۇلپان» تۋىندىسى تەاتر ساحناسىنا قايتا ورالدى. قازاق ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى تۇلعاسى, كوركەم ءسوزدىڭ زەرگەرى عابيت مۇسىرەپوۆتىڭ ماڭىزىن جويمايتىن مايەكتى شىعارماسى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تەاترىنىڭ بيىلعى ماۋسىمداعى كەسەك تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى رەتىندە كورەرمەنگە تانىستىرىلدى. الماتى تەاترلارى دەمالىسقا كەتكەندە, ءۇشىنشى جىل قاتارىنان شىلدە ايىندا كورەرمەندەرىنە سپەكتاكلدەر ۇسىنىپ كەلە جاتقان ع.مۇسىرەپوۆ تەاترى 78-ماۋسىمىن «ۇلپان» قويىلىمىنىڭ تۇساۋكەسەرىمەن جاپتى.
ماسكەۋدەگى ۆاحتانگوۆ اتىنداعى اكادەميالىق تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ريماس تۋميناستىڭ شەبەرحاناسىنان ءتالىم العان گ.بالپەيىسوۆانىڭ قيالىنان تۋعان قويىلىمنىڭ باسقاشا بولاتىنى و باستان بەلگىلى ەدى. ساحنادان بورىگىن باسا كيىپ, ساپتاما ەتىگىنەن قامشىسىن سۋىرىپ الىپ, تۇيدەگىمەن ءسوز اعىتاتىن ءحىح عاسىردىڭ تيپتىك بەينەلەرى جاڭاشىل كوزقاراستاعى رەجيسسەردىڭ باتىل شەشىمىمەن تايتالاسقا تۇسەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. راسىندا, سپەكتاكل كۇتپەگەن شەشىمگە تولى, ءوز ۋاقىتىنا سايكەس «شاپان كيىپ», زاماناۋي ءپىشىن تاپقان. وزگەشە تالعام مەن كوزقاراس, ەرەكشە كوللابوراتسيا, قايتالانباس وبرازدار ۇشتاسقان دراما سالعان جەردەن شيەلەنىستى باستالدى.
اساۋعا قۇرىق سالىپ, اڭ اتىپ, ەن دالادا بۇلاڭداپ, ەركىن وسكەن ەركە قىز ەسەنەي باتىردىڭ قىراعى كوزىنە شالىنعان كۇنى-اق قۇرىعىنان قۇتىلماسىن ءبىلىپ: «ۇلپان ارزانعا تۇسپەيتىن قىز», دەگەن جالعىز اۋىز سوزىمەن الداعى كوپ ارمانىنىڭ استارىن اڭعارتىپ وتكەندەي. ءوزى تۇگىلى توسەككە تاڭىلعان جارىمجان كەدەي اكەسىنىڭ كۇنى دە ەسەنەي بايعا بايلانعانىن سۇڭعىلا قىزدىڭ ءىشى سەزىپ تۇر. ايەلدىڭ ورنىن تومەنگە نۇسقاعان قاراڭ زاماننىڭ الەۋمەتتىك وزبىرلىعىنا قانشا قايرات قىلسا دا, قارسى شىعۋعا قاۋقارسىز. «ەسەنەي, ەكەۋمىزدىڭ ارامىزدا ەڭ كەمى قىرىق جىلدىق ايىرما بار. وسىنى ويلادىڭ با؟» دەيدى ۇلپان وڭاشا كەزدەسكەن ساتىندە. «ويلادىم, جانىم, قىرىق جىل بولسا, قايتەيىن. قىرىققا كەلگەندە ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەسەنەيى سەن بولىپ قالارسىڭ... وسى تۇننەن باستاپ مەنىڭ ەسەنەيىم سەنسىڭ», دەپ سىر اشادى جاسى ەڭكەيگەن ەسەنەي. ۇلپاننىڭ دا تۇپكى ويى وسى – ەسى كەتكەن ەرىنىڭ بيلىگى مەن بايلىعىن ەل يگىلىگىنە جاراتۋ.
ۇلپاندى دالا زاڭىنا عانا باعىنعان, دامىعان زامانمەن بىرگە جۇرۋگە تالپىنبايتىن كەرتارتپا داعدىلارعا قارسى قويۋ ارقىلى وتكەن زامانداعى قازاق قوعامىنىڭ قايراتكەر قىزى دارەجەسىنە كوتەرۋ ءۇشىن ع.مۇسىرەپوۆ قانداي تىڭ ىزدەنىستەرگە جۇگىنگەن بولسا, سپەكتاكلدىڭ جۇگىن كوتەرگەن كۇللى شىعارماشىلىق قۇرام ساحنادا ءدال سونداي تىڭ تاسىلدەر تابۋعا تىرىستى. ەسەنەيدىڭ رولىندەگى اسەت يمانعاليەۆ, ۇلپاننىڭ جاستىق شاعىن بەينەلەگەن رابينا بەلگىباەۆا, تۇرىكپەن مۇسىرەپ كەيپىندە كورىنگەن ەردەن جاقسىبەك, ايتولقىن – كاماليا بايتىلەۋوۆا, سادىر بەينەسىندەگى جومارت زەينابىل ءوز وبرازدارىن تىڭ ورنەكپەن بايىتقان. ساحنادا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ارتىستەرى مەن قايراتكەرلەرى گۇلجامال قازاقباەۆا, تىنىشكۇل سۇلتانبەرديەۆا, كۇلجاميلا بەلجانوۆا جانە تولقىن نۇربەكوۆا, ەرنار اماندىق سىندى تانىمال تالانت يەلەرىنىڭ بوي كورسەتۋى سپەكتاكل سالماعىن ارتتىرا ءتۇستى.
كوپشىلىك ساحناسىنا قۇرىلعان اۋقىمدى پرەمەرانى دايىنداۋعا بەلگىلى ءسان ديزاينەرى ايدا قاۋمەنوۆا ارنايى شاقىرىلعان. كيىم سۋرەتشىسى كەيىپكەرلەردىڭ وبرازىن سول عاسىرمەن ۇيلەسىمدى اشقان. سپەكتاكل ءۇشىن مۋزىكانىڭ ماڭىزى زور. قويىلىمنىڭ كومپوزيتورى ولجاس دالەلحان شىعارما مازمۇنىنا ساي, ءداۋىر ۇنىنە لايىق دىبىس پەن ىرعاقتى ءدال تاپقان. «ۇلپان» پەساسىندا بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ وزەكتى تاقىرىپتاردىڭ ءبىرى ءارى بىرەگەيىنە اينالعان ۇلكەن ماسەلە كەڭىنەن قوزعالدى. ول – قازاق قىزدارىنىڭ قۇقىعى مەن مارتەبەسى. «اتى جوققا ات بەرگەن, اسى جوققا اس بەرگەن, كەدەيگە پانا بولعان» ەل اناسى, كەلەشەككە كەرۋەن تارتقان كوسەم, ەركەلەپ ءجۇرىپ ەرىن بيىككە كوتەرگەن دانا ۇلپان مەن بەدەلدى بي ەسەنەيدىڭ سىيلاستىقپەن وتاۋ قۇرۋى قازاقتىڭ جاڭا ءومىر سالتىنا تىڭ قادام مەن وڭ وزگەرىس الىپ كەلدى. گ.بالپەيىسوۆانىڭ رەجيسسۋراسىنداعى قويىلىم ناعىز ەردى ارداقتاۋ ارقىلى ەلدىكتىڭ ىرگەسىن بەكىتكەن, حالقىنىڭ ريزىق-بەرەكەسىن قارا باسىنىڭ باقىتىنان ارتىق ساناعان پاراساتتى ايەلدىڭ تاعدىرىن سۋرەتتەدى.
«ۇلپان» قويىلىمىن تاماشالاۋعا كەلگەن الماتىلىق زيالى قاۋىم, ونەر قايراتكەرلەرى, بەلگىلى ونەر زەرتتەۋشىلەرى مەن تەاتر سىنشىلارىنىڭ قاراسى قالىڭداۋ كورىندى. تالعامپاز كورەرمەن اراسىنان بەلگىلى ونەرتانۋ دوكتورى, ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ پروفەسسورى باقىت نۇرپەيىستى كەزدەستىرىپ, «ۇلپان» تۋرالى پىكىرىن سۇرادىق. تەاترتانۋشى قويىلىمدى الداعى ماۋسىمدا تاعى دا تاماشالاعىسى كەلەتىنىن ايتتى, ايتسە دە شىعارمانى ءار قىرىنان كورىپ, تالداۋعا ماشىقتانعان كاسىبي مامان العاشقى اسەرىن بىلايشا ادىپتەدى.
باقىت نۇرپەيىس: – ۇلى جازۋشىمىز ع.مۇسىرەپوۆتىڭ قۋاتتى قالامىنان تۋعان ايتۋلى شىعارمانىڭ ساحنالىق نۇسقاسىن جاساعان رەجيسسەر گ.بالپەيىسوۆا رومان وقيعاسىن تۇتاس قامتۋدى قاجەت ەتپەگەنى اڭدالادى. ول سپەكتاكل اتىن «ۇلپان. قىر سۋرەتتەرى» دەپ اتاپ, ەسەنەي مەن ۇلپاننىڭ العاش كەزدەسكەن كەزىنەن باستاپ ەسەنەي قايتىس بولعانعا دەيىنگى ارالىقتى العان.
شىمىلدىق اشىلعان كەزدەن باستاپ رەجيسسەردىڭ بۇل شىعارماعا مۇلدە باسقا كوزقاراستا كەلگەنىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. بىرىنشىدەن, قويىلىم 3,5 ساعات ۋاقىتتى قامتىعانىمەن دە, زالدا وتىرعان كورەرمەندەر جالىقپاي تاماشالادى. مۇنىڭ باستى سەبەبى – سپەكتاكل وقيعاسىنىڭ ەكپىن ىرعاعى جىلدام, ءبىر وقيعا كەلەسىمەن ساباقتاسۋىمەن بايلانىستى بولدى. رەجيسسەر ساحنالىق ارەكەتى جەتكىلىكسىز مونولوگتەر مەن ديالوگتەرگە قيمىل-قوزعالىستار تاۋىپ, بولەك-بولەك وقيعالاردى ءبىر تارتىس جەلىسىنە باعىندىرىپ, بەينەلى ميزانستسەنالار تۇزگەن.
سپەكتاكلدىڭ سيمۆولدىق-مەتافورالىق قاتارى – رەجيسسەر مەن سۋرەتشى ە.ەسبولاتوۆا جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىن كورسەتتى. ساحنا تۇكپىرىنەن كورىنىپ تۇرعان تاۋ سىلەمدەرىنىڭ تومەنگى جاعىنداعى باسپالداقتاردىڭ ۇستىنە شىعىپ تۇرا قالاتىن كەيىپكەرلەر قاپ-قاراڭعى كەڭىستىكتە, اۋادا ءىلىنىپ تۇرعانداي ەرەكشە اسەر قالدىرادى.
قويىلىمداعى بوراندى دالا, بازار, مونشاعا ءتۇسۋ, ايەلدەردىڭ بوسانۋى, اعاشتان سالىنعان ءۇيدىڭ ورتەنۋ كەزىندەگى ساحنالىق ەففەكتىلەر رەجيسسەر تاراپىنان دۇرىس تابىلعان. ءتۇتىن شاشاتىن ماشينادان بۋداقتاعان ءتۇتىن كەيىپكەرلەردىڭ كوڭىل كۇيىن بەرۋگە ەرەكشە كومەكتەستى. وسى ساحنالارداعى ءتۇرلى-ءتۇستى جارىقتىڭ قۇبىلۋى دا, سپەكتاكل اتموسفەراسىن تۋدىرۋدىڭ باستى تەتىگىنە اينالدى. بۇل جارىق سۋرەتشىسى ن.تۋمانيان جۇمىسىنىڭ جەمىسى ەكەنى ءسوزسىز.
جاڭا تەاتر ەستەتيكاسىندا قويىلعان اتالعان قويىلىمنىڭ ستيليستيكاسى تەاترلىق شارتتىلىققا قۇرىلۋى اكتەرلەردەن ءوز بەينەلەرىن تولىققاندى ءارى تۇسىنىكتى ەتىپ جەتكىزۋگە ىقپال ەتتى. سونىمەن قاتار اكتەرلەردىڭ سۋىرىپسالمالىققا بارۋىنا مۇمكىندىك بەرگەنىن اتاپ ايتۋىمىز قاجەت.
قويىلىمدى كورۋگە كەلگەن كورەرمەندەردى «ۇلپان» رومانىن وقىپ كەلگەندەر جانە رومان مازمۇنىن بىلمەيتىندەر دەپ ەكىگە ءبولىپ قاراستىراتىن بولساق, وندا ساحناداعى ۇلپان بەينەسىنە قاتىستى ەكى ءتۇرلى وي تۋاتىنى انىق. جاس ۇلپان ءرولىن سومداعان رابينا بەلگىباەۆا كەڭ دالادا ەركىن وسكەن ارۋدىڭ قايسارلىعىن, ەپتىلىگىن, اڭ اۋلاپ كەتە بەرەتىن باتىلدىعىن كورسەتۋگە ەرەكشە ءمان بەرگەن. رەجيسسەرلىك ينتەرپرەتاتسيادا ەسەنەيدىڭ ۇلپانعا عاشىق بولاتىن ءساتى ايقىندالماعان. سول ءتارىزدى ۇلپان مەن ەسەنەي سويلەسەتىن ساحنالاردا ىشكى دراماتيزم جەتىسپەيدى. ۇلپان شەكتەن تىس ۇشىپ-قونىپ, جەلپىلدەپ, الابۇرتىپ جۇرگەندىكتەن, روماندا سۋرەتتەلگەن قىزدىڭ اقىلدىلىعى, كوركەم مىنەزى تاسادا قالىپ كەتكەن.
ۇلپاننىڭ ەسەيگەن شاعىن كەسكىندەگەن تولقىن نۇربەكوۆا ويىنىندا دا بىرسىدىرعىلىققا جول بەرىلگەن. رەجيسسەر ەل تاعدىرىنا باتىل ارالاسىپ, الەۋمەتتىك قۇبىلىستاردى وزىنشە بارلاپ, سوعان ءجىتى ارالاساتىن ۇلپاننىڭ كەسەك مىنەزىن دارالاي الماعان. ءبىز كورگەن ۇلپاننىڭ بويىنان ەل اناسى دارەجەسىنە جەتكەن ءىرى تۇلعاعا لايىق سىرمىنەزدىلىك پەن بايسالدىلىق جەتىسپەيدى. اكتريسا الداعى ۋاقىتتا كەيىپكەردىڭ ىشكى تولعانىستارى مەن وي ارپالىستارىن داۋىسىن قۇبىلتىپ, پسيحولوگيالىق تەرەڭدىكپەن بەرۋگە ءمان بەرسە, كوپ ۇتار ەدى.
قورىتا ايتقاندا, بۇگىنگى قوعام ومىرىندەگى وزگەرىستەر ساحنا ونەرىنەن دە جاڭالىقتار تىلەيتىنىن ەسكەرسەك, تەاتر ۇجىمىنىڭ اتالعان قويىلىمى رەجيسسەرلىك تىڭ ويلارىمەن, وزىندىك تۇجىرىمدارىمەن, كوركەمدىك ءستيلدى سەزىنۋىمەن, كەڭىستىكپەن جانە دىبىسپەن جۇمىس جاساي الۋىمەن ەرەكشەلەندى.
الماتى
