كوللاجدى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل ,«EQ»
كوپ اتا-انا, اسىرەسە تسيفرلىق جاڭاشىلدىقتاردان حابارسىز ەرەسەكتەر نەمەسە تەلەفوننىڭ ءتىلىن تولىق تۇسىنبەيتىن ەگدە جاستاعى جاندار «تەلەفونداعى بالانى باقىلاۋعا بولا ما؟» دەگەن سۇراقتى ءجيى قويادى. ولار كوبىنە ۇيدەگى كىشكەنتايلاردىڭ سمارتفوندى رۇقساتسىز الاتىنىن نەمەسە ەرىكسىز بەرۋگە ماجبۇرلەيتىنىن ايتادى, سوندايدا بالالار كەيبىر قاجەتسىز ينتەرنەت رەسۋرستارعا كىرىپ كەتەدى. مۇنداي جاعدايدا نە ىستەۋ كەرەك؟ وسى جانە وزگە دە سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋ ءۇشىن اتا-انالار مەن جوعارىداعى ماسەلە مازالاپ جۇرگەن وقىرماندارعا بالانىڭ ينتەرنەتتەگى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جولدارى تۋرالى پايدالى اقپاراتتى ۇسىنامىز.
اتا-انالاردىڭ اراسىندا سمارتفونداعى «اتا-انا باقىلاۋى» دەپ اتالاتىن فۋنكتسيانىڭ بارىن بىلمەيتىندەر ءجيى كەزدەسەدى. شىن مانىندە بۇل – بالانىڭ ينتەرنەتتەگى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ەڭ باستاپقى ءارى ءتيىمدى جولى. اتالعان فۋنكتسيا Android جانە iOS وپەراتسيالىق جۇيەلەرىندە بار. ءدال وسى فۋنكتسيا ارقىلى بالانىڭ قارايتىن كونتەنتىن, گادجەتتى قولدانۋ ۋاقىتىن شەكتەۋگە, قايدا جۇرگەنىن بىلۋگە بولادى. تارقاتىپ ايتساق, «اتا-انا باقىلاۋىنىڭ» كومەگىمەن جاعىمسىز سايتتار مەن قوسىمشالاردى بۇعاتتاۋعا, كىلت سوزدەرمەن ىزدەۋ تاپسىرمالارىن سۇزگىدەن وتكىزۋگە, ينتەرنەتتەگى ۋاقىتتى شەكتەۋگە, سپام, ۆيرۋس جانە الاياقتىق ارەكەتتەردەن قورعاۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك جەلىلەر مەن حات الماسۋدى باقىلاۋعا, قۇرىلعىنىڭ (بالانىڭ) گەولوكاتسياسىن كورۋگە مۇمكىندىك بار.
وسى ماسەلەگە وراي وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنە قاراستى بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ كوميتەتى اتا-انالارعا كەڭەستەر كەشەنىن ۇسىندى.
بالانىڭ ينتەرنەتتەگى قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جولدارى جونىندەگى كەڭەستىڭ العاشقىسى 0-5 جاستاعى بالالاردىڭ اتا-انالارىنا ارنالعان.
مۇندا اتا-انالارعا:
- «بالا پايدالاناتىن ۇيدەگى بارلىق قۇرىلعى مەن بالالار پلانشەتىنە اتا-انا باقىلاۋى قىزمەتىن ورناتىڭىز;
- بالاڭىزعا ءوز اككاۋنتىڭىزعا بايلانعان بولەك ەسەپتىك جازبا قۇرىڭىز;
- گادجەتتەردى قولدانۋ ەرەجەسىن بەكىتىڭىز. بالاڭىزدىڭ قۇرىلعىلاردى قوناق بولمەسى سياقتى ورتاق بولمەلەردە قولدانۋىن قۇپتايتىنىڭىزدى ءبىلدىرىڭىز;
- بالاڭىزدىڭ قۇرىلعىسىنا قاۋىپسىز قوسىمشالار جۇكتەپ بەرىڭىز. بالالاردى ءتۇرلى قوسىمشانى ءوز بەتىنشە جۇكتەۋدەن ساقتاپ, ونلاين ساۋدا جاساۋ مۇمكىندىگىن ءوشىرىپ قويىڭىز;
- براۋزەردە نەمەسە باستى ەكراندا ءپوزيتيۆتى باستاپقى بەت جاساڭىز. بۇل بالا ءۇشىن قولايلى رەسۋرستار (YouTube Kids, بىلىمدىك ويىندار); ەكران بالا كۇتۋشى ەمەس, بالاڭىزدىڭ تسيفرلىق ورتاسىن سانالى دا, سالاماتتى ەتىڭىز», دەلىنگەن.
ال مينيسترلىك 6-10 جاستاعى بالالاردىڭ اتا-انالارىنا ۇسىنعان كەڭەس «العاشقى سمارتفون» دەپ اتالىپتى. مۇندا بالاعا جاڭا سمارتفون اپەرگەندە اۋەلى ونى باپتاپ بەرۋدى ەسكەرتكەن. ونى بالامەن بىرگە جاساۋدى ۇسىنعان. مىسالى, تەلەفونعا كۇپياسوزدى بالامەن بىرگە ورناتۋ, گەولوكاتسيا جانە ىزدەۋ فۋنكتسيالارىن قوسۋ سەكىلدى ارەكەتتەردى بىرلەسە ورىنداۋعا بولادى. سونىمەن قاتار وسى جاستاعى بالالاردىڭ اتا-انالارىنا بالانىڭ سمارتفونىنداعى اتا-انا باقىلاۋى سەرۆيسىن قولدانىپ, ونلاين بەلسەندىلىگىن, جۇرگەن جولىن باقىلاۋعا, جاعىمسىز كونتەنتتى شەكتەۋگە كەڭەس بەرگەن.
وسىعان قوسا كەڭەستە: «بالاڭىز ءۇي كومپيۋتەرىن قولدانىپ, ساباق وقۋ بارىسىندا اتا-اناسىنا جانە وتباسىنىڭ باسقا مۇشەلەرىنە ارنالعان كونتەنتكە تاپ بولماۋىن قاداعالاڭىز. گادجەتتەردى ۇيدە, مەكتەپتە, دەمالىس كەزىندە ت.ب. قولدانۋ ەرەجەلەرىن جاساڭىز. ينتەرنەتتى قايدا, قاشان, قانشا ۋاقىت قولدانۋعا, ءوزى تۋرالى قانداي اقپاراتتى بولىسۋگە بولاتىنىن بەلگىلەپ بەرىڭىز. ءوزىڭىزدىڭ جەكە قۇرىلعىلارىڭىز بەن ەسەپتىك جازبالارىڭىزدى, ءموبيلدى بانكينگ .قوسىمشالارىن قۇپياسوزبەن قورعاڭىز, بالاڭىز بۇل دەرەكتەردى كەزدەيسوق نەمەسە ادەيى كولدانىپ جۇرمەسىن», دەلىنگەن.
11-13 جاستاعى بالالاردىڭ اتا-انالارىنا ارنالعان كەڭەسكە «الەۋمەتتىك جەلىدەگى العاشقى اككاۋنت» دەگەن تاقىرىپ تاڭدالىپتى. كەڭەستەر لەگىنە كەلسەك, مۇندا اتا-انالارعا الەۋمەتتىك جەلى نورمالارى مەن ەرەجەلەرىن ەلەۋسىز قالدىرماۋدى, ويتكەنى تانىمال پلاتفورمالاردىڭ كوبىندە 13 جاستان باستاپ قانا تىركەلۋگە رۇقسات ەتىلگەنى ەسكەرتىلگەن. ال ەگەر بالا الەۋمەتتىك جەلىنى قولدانا باستاسا, ونىڭ اككاۋنتىن اتا-انانىڭ ەسەپتىك جازباسىنا بايلاۋدى ۇسىنعان. سەبەبى بۇل بالا اككاۋنتىنىڭ, جەكە حابارلامالارىنىڭ باپتاۋلارىن رەتتەۋگە, گەوبەلگىلەردى الىپ تاستاۋعا كومەكتەسەدى. اتالعان جاستاعى بالالاردىڭ اتا-انالارىنا: «جاسوسپىرىممەن ونىڭ ونلاين ءومىرى تۋرالى اڭگىمەلەسىڭىز. ونىڭ قانداي سايتتارعا كىرەتىنىن, قانداي ويىندار وينايتىنىن, كىممەن قانداي پلاتفورمالاردا سويلەسەتىنىن ءبىلىڭىز. بالاڭىزعا ونلاين ابىرويدىڭ نە ەكەنىن جانە ءجون-جوسىقسىز بەلسەندىلىكتىڭ قالايشا تسيفرلىق ورتادا جاعىمسىز ءىز قالدىراتىنىن, ونلاين ەتيكەتتىڭ ماڭىزدىلىعىن ءتۇسىندىرىڭىز. بۋللينگ, قورلايتىن, نامىسقا تيەتىن حابارلامالار, وسەك-اياڭ شىنايى ومىردە دە ماسەلە تۋىنداتۋى مۇمكىن. بالادا سىني ويلاۋ مەن مەدياساۋاتتى دامىتۋعا كومەكتەسىڭىز. فەيكتەر مەن ايلا-شارعىلاردى اجىراتۋدى ۇيرەتىڭىز. جەلىدە كەيبىر ادامدار فەيك پاراقشامەن وتىراتىنىن ايتىڭىز. بالاڭىزعا ءسىزدىڭ رۇقساتىڭىزسىز ەشبىر ۆيرتۋالدى تانىسىمەن كەزدەسۋگە, ءوزى جانە باسقا ادامدار تۋرالى جەكە مالىمەتتەردى جاريالاۋعا بولمايتىنىن ايتىڭىز», دەلىنگەن.
14+ جاستاعى بالالاردىڭ اتا-انالارىنا كەڭەس «ازىراق باقىلاۋ – كوبىرەك سەنىم» دەپ اتالعان. بۇل جاستاعى بالالاردىڭ اتا-انالارىنا دا بارىنە ايتىلعانداي, اتا-انا باقىلاۋى فۋنكتسياسىن قولدانۋدى ۇسىنعان, تەك بالاڭىز ەسەيگەن سايىن ونىڭ كۇرىلعىلارىنداعى ءوزىڭىز باپتايتىن پارامەترلەردى ازايتۋعا بولاتىنىن ەسكەرتكەن. وسىعان قوسا: «بالاڭىزعا تسيفرلىق ساۋاتتىلىقتى جانە تسيفرلىق ءتارتىپتى ۇيرەتىڭىز. جەلىدەگى سەكسۋالدى جارناما مەن كيبەربۋللينگ قاۋپى تۋرالى ايتىپ بەرىڭىز. بالاڭىز قولداناتىن الەۋمەتتىك جەلىلەردىڭ نۇسقاۋلىقتارىن بىرگە زەرتتەڭىز. الەۋمەتتىك جەلىنىڭ الگوريتمدەرى ونىڭ ءتۇرلى ماسەلەلەردەگى كوزقاراسىنا قالاي ىقپال ەتە الاتىنىن ايتىپ بەرىڭىز. بالاڭىزعا جەلىدەگى جەكە دەرەكتەردى, ونىڭ ىشىندە بانك كارتاسىنىڭ دەرەكتەرىن, اككاۋنت كۇپياسوزدەرىن قورعاۋعا كومەكتەسىڭىز. جاريا ەتۋگە بولمايتىن مالىمەتتەردىڭ ناقتى ءتىزىمىن ء(ۇيدىڭ, مەكتەپتىڭ, اتا-اناسىنىڭ جۇمىس ورنىنىڭ جانە باسقالارىنىڭ مەكەن جايىن) جاساڭىز. بالالاردىڭ كورۋىنە تىيىم سالىنعان جانە جاعىمسىز كونتەنت تۋرالى, ولاردى نەلىكتەن كورۋگە بولمايتىنىن ايتىپ بەرىڭىز. زاماناۋي تەحنولوگيالار شىنايى اقپاراتتان اجىراتا المايتىن فەيكتەر جاساي الاتىنىن ءتۇسىندىرىڭىز. ۆيرتۋالدى دوستارمەن تانىسۋ ەرەجەلەرىن كۇرىڭىز (انونيمدەرمەن سويلەسپەۋ, جەكە دەرەكتەردى جاريا ەتپەۋ, اتا-انانىڭ رۇقساتىنسىز ەشكىممەن كەزدەسپەۋ جانە باسقالارى). بالاڭىزدىڭ ۆيرتۋالدى جانە شىنايى ءومىرى تۋرالى سويلەسىڭىز. سەنىمگە قۇرىلعان جايماشۋاق قاتىناستا بولىڭىز. پايدالى ىستەردى, دەمالىستى جانە ويىن-ساۋىقتى مولشەرلەي ءبىلۋدى ۇيرەتىڭىز», دەلىنگەن.
وقىرماندار بايقاسا, كوميتەتتىڭ كەڭەستەر كەشەنىنىڭ ءبىرىنشىسى 0-5 جاستاعى بالالاردىڭ اتا-انالارىنا ارنالعان. ءيا, بەسىكتەن بەلى شىقپاعان بالاعا دا «تەلەفونسىز تاماق ىشپەيدى» دەپ سمارتفون بەرىپ قوياتىنداردى كوزىمىز كورىپ جۇرگەندىكتەن, 0-5 جاستاعى بالالاردىڭ اتا-انالارىنا دا جوعارىداعىداي كەڭەستىڭ كەرەگى انىق. الايدا ءبىز گازەتىمىزدىڭ 2024 جىلعى 23 ساۋىردەگى نومىرىندە جاريالانعان «تەلەفونعا تەلىنگەن تاربيە» اتتى كولەمدى ماتەريالىمىزدا كەڭىنەن تارقاتىپ جازعانىمىزداي, دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ بەكىتكەن ۇسىنىمىنا سايكەس 2 جاسقا دەيىنگى بالالارعا ەكران الدىندا ۋاقىت وتكىزۋگە مۇلدە بولمايتىنىن ەسكە سالعىمىز كەلەدى. ال 2-6 جاسار بالالاردىڭ ەكران الدىندا وتكىزەتىن ۋاقىتى كۇنىنە 1 ساعاتتان اسپاۋعا ءتيىس. 7-12 جاس ارالىعىنداعى بالالار ەكران الدىندا 2 ساعاتتان ارتىق وتىرماۋى كەرەك. ءار 20-30 مينۋت سايىن كوزدى دەمالدىرىپ, قيمىلدى ويىن نەمەسە ءىس-ارەكەتكە الماستىرۋ كەرەك.
