ەلەنبەگەن ەرلىك

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا قازا تاپقان اتالارىمىزدىڭ ەرلىگى تۋرالى كوپ دەرەك ءالى دە تولىق اشىلعان جوق. 2007 جىلدان باستاپ كسرو, قازىرگى رەسەي قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ورتا­لىق مۇراعات قۇجاتتارىنان «جوعار­عى قۇپيا» گريفى الىنعاننان بەرى ءبىراز دەرەككە قولىمىز جەتتى. مىنە, وسى قۇجات­تار­دان بۇرىنعى سەمەي وبلىسىنىڭ جارما اۋدانىنداعى اقجال اۋىلدىق كەڭەسىنەن اتتانعان جىلقىايداروۆ زەينەل جىلقىايدار­ ۇلى­نىڭ قايسار ەرلىك كورسەت­كەنى ءۇشىن «كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى» اتاعىنا ۇسىنىلىپ, بەلگىسىز سەبەپتەرمەن باسقا ماراپات العانى انىقتالىپتى. نەگە؟ اڭگىمەنى ارىدەن باستايىق.

كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرىلمەي قالعان جاۋىنگەردىڭ جيەن نەمەرەسى بەيبىت جانسەيىتوۆتىڭ ايتۋىنشا, زەينەل جىلقىايدار ۇلى 1912 جىلى جوعارىدا اتالعان اقجال اۋىلدىق كەڭەسىنە قاراستى پەرسكوۆوي سەلوسىندا تۋعان. قارا قىلدى قاق جارعان ادىلدىگىمەن اينالاسىنا بەدەلدى بولعان ونىڭ اكەسى جىلقىايدار كەڭەس وكىمەتى ورناپ, ورتالىقتاندىرىپ جاتقاندا باسى-قاسىندا جۇرگەن ەكەن. ەرجەتىپ قالعان ۇلى زەينەل ەكى تىلگە بىردەي جەتىك, اكەسىنىڭ سەنىمدى كومەكشىسى, اۋىل جاستارى كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولدى. زەينەل 1937 جىلى ءنۇرزيا ەسىمدى بويجەتكەنمەن شاڭىراق كوتەرىپ, 1 جىلدان كەيىن تۇڭعىشى كۇلاندا دۇنيەگە كەلدى. اۋمالى-توكپەلى زاماننان ەل ەندى ەسىن جيناپ جاتقاندا سوعىس باستالدى. سوعىستىڭ العاشقى جىلدارى تىلعا دا باس كوتەرەر ادامدار كەرەك ەدى. مايدانعا قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك, ولاردى دەر كەزىندە جيناپ جەتكىزۋ, كومسومول ۇيىمىنىڭ حاتشىسى زەينەلدىڭ دە جاۋاپكەرشىلىگىندە بولدى.

– سول باتىردىڭ جالعىز تۇياعى كۇلاندا – مەنىڭ انام. انام ءوزىنىڭ اكەسى تۋرالى: «اكەم سوعىسقا اتتانعاندا 4 جاستا ەكەنمىن. وڭ-سولىمدى تانىماعان بالامىن عوي, ءتۇر-ءتۇسى ەسىمدە جوق. شەشەمنىڭ ايتۋىنشا, مەنى كەرەمەت جاقسى كورىپتى. مايدانعا سۇرانىپ بىرنەشە رەت ءوتىنىش جازعان. ءبىر جولى اۋدان ورتالىعىنا اسكەري كوميسسارياتقا بارعاندا ەستەلىككە فوتوسۋرەتكە ءتۇسىپپىز, وكىنىشتىسى, وتباسىمەن تۇسكەن فوتو ساقتالماپتى. بۇل 1941 جىلعى قازان ايى بولسا كەرەك. ايتەۋىر, داتكە قۋات, جەكە فوتوسى قالىپتى», دەپ ەسكە العانى بار. اقىرى جازعان ءوتىنىشى قابىلدانىپ, 1942 جىلى 12 قاڭتاردا مايدانعا اتتان­عان زەينەل سەمەي قالاسىنداعى ءۇش ايلىق وقۋ-جاتتىعۋ كۋرسىنان ءوتىپ, 1942 جىلى 1-ۋكراينا مايدانىنىڭ 121-اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ 342-گۆارديالىق اتقىش­تار پولكىنە تۇسەدى. 1942-1943 جىلدارى باتىس ۋكراينانى نەمىس-فاشيست باسقىنشىلارىنان ازات ەتەدى. زەينەلدىڭ كوزسىز ەرلىگىن باعالاعان پولكتىڭ پارتيا ۇيىمى 1943 جىلى مۇشەلىككە ۇمىتكەر ەتىپ قابىلدايدى, – دەدى قاھارماننىڭ ىزدەۋشىسى ب.جانسەيىتوۆ.

كەيىپكەرىمىز كورسەتكەن قۇجاتتاردا اتاسى ز.جىلقىايدار ۇلىنىڭ لۆوۆ وبلىسىنىڭ ستارىە برودى سەلوسىن ازات ەتۋدە ءوز قارۋىمەن 3 نەمىستى ءولتىرىپ, 2 رەت جارالانعانى جازىلعان. وسى ەرلىگىنىڭ قۇرمەتىنە «جاۋىنگەرلىك قىزمەتى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان. بۇل ۋاقىتتا كەڭەس اسكەرىنىڭ جاۋىنگەرلەرى قاندى ۇرىستارمەن باتىس ۋكراينانى جاۋدان ازات ەتىپ, پولشانىڭ شەكاراسىنا تاياپ قالعان ەدى. ۇرىستا مەرگەندىگىمەن, وجەتتىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, جالعىز ءوزى 16-دان اسا ءفاشيستى ءولتىرىپ, تاعى جارالانعان ز.جىلقىايدار ۇلى «ەرلىگى ءۇشىن» مەدا­لى­مەن ماراپاتتالادى. گوسپيتالدەن شىققاننان كەيىن ول ءوزىنىڭ بولىمشەسىنە قايتا ورالعاندا گۆارديا كىشى سەرجانتى, پۋلەمەتشىلەر روتاسى بولىمشەسى كومانديرىنىڭ ورىنباسارى بولدى. وسىدان سوڭ 1945 جىلى 17 قاڭتاردا پولشانىڭ استاناسى ۆارشاۆانى, 23-24 قاڭتاردا «وسۆەنتسيم» ازاپ لاگەرىن ازات ەتۋگە قاتىستى.

– اتامىزدىڭ ەرلىگىن شەشەسىنىڭ اۋزىنان ەستىگەن قىزى ءبىزدىڭ انامىز كۇلاندانىڭ ايتقاندارى ارقىلى عانا جادىمىزعا ءتۇيىپ وستىك. ول بىزگە بالا بولعاندىقتان, كوپ نارسەنى ەستە ساقتاي الماعانىن, ايتەۋىر شەشەسىنىڭ قۋانىپ «مىنە, حات كەلدى, اكەڭ – ناعىز باتىر. ول مەدال الىپتى, جۋىقتا سوعىس تا بىتەدى. سەنى سۇرايدى, كوزىڭ تۋرا اكەڭە تارتقان, ءبارىن جازامىن» دەگەن سوزدەرى ويىندا قالعانىن ايتاتىن. 1945 جىلى 27 قاڭتاردا, كىشى سەرجانت جىلقىايدار ۇلىنىڭ دا پۋلەمەتشىلەر بولىمشەسىنە ودەر وزەنىن كەسىپ ءوتىپ, ارعى جاعالاۋعا بەكىنۋدى بۇيىردى. قارشا بوراعان وق پەن سناريادتان, بومبالاردان امان-ەسەن ءوتىپ, وزەننىڭ باتىس جاعالاۋىنا تابان تىرەپتى. سول كەزدە اتام ارعى بەتكە شىققان جاۋىنگەرلەردىڭ باسىن قوسىپ, پۋلەمەتپەن جاۋدىڭ اتىس نۇكتەلەرىن جويا باستايدى. ءسويتىپ, باسقا دا بولىمدەردىڭ وزەننەن ءوتىپ, پلاتسدارم جاساۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزادى. ءدال وسى جانقيارلىق ەرلىگى ءۇشىن جىلقىايدار ۇلى زەينەل كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان, – دەدى باتىردىڭ نەمەرەسى.

ىزدەۋشىسى بىزگە كورسەتكەن قۇجات ءماتىنىن قاز-قالپىندا كەلتىرسەك: «ودنيم يز پەرۆىح فورسيروۆال رەكۋ ودەر ي وگنەم سۆوەگو پۋلەمەتا 27 يانۆاريا 1945 گودا پريكرىۆال فورسيروۆانيە رەكي درۋگيم پودرازدەلەنيام, چتو وبەسپەچيلو زاحۆات پلاتسدارما نا زاپادنوم بەرەگۋ ودەر. زا مۋجەستۆو ي گەرويزم پروياۆلەننىە ۆ بوياح س نەمەتسكيمي زاحۆاتچيكامي دوستوەن پراۆيتەلستۆەننوي ناگراد زۆانيا «گەرويا سوۆەتسكوگو سويۋزا», دەپ جازىلعان جانە اتالعان ەڭ جوعارى اتاققا لايىق دەپ, گۆارديا پولكوۆنيگى مەن گەنەرال-مايورى, ديۆيزيا كومانديرى سەكىلدى مىندەتتى اسكەري شەندىلەردىڭ ءبارى قول قويعان.

م.جانسەيىتوۆتىڭ ايتۋىنشا, اتاسى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان قاندى شايقاستان كەيىن الداعى ۇرىسقا – تومەنگى سيلەزيا وپەراتسياسىنا كىرىسكەن. 1-ۋكراينا مايدانىنىڭ شابۋىلى 8 اقپان كۇنى تاڭەرتەڭ باستالعان ەكەن. العاشقى ەكى كۇندە جاۋدىڭ قورعانىس شەبىن بۇزىپ ءوتىپ, 60 شاقىرىم العا جىلجىپ, كەيىن جاۋدىڭ قاتتى قارسىلىعىنا تاپ بولىپ, قيان-كەسكى ۇرىستارعا ۇلاسقان. وسىنداي قانتوگىس ۇرىستاردىڭ بىرىندە 13 اقپان كۇنى گۆارديا كىشى سەرجانتى زەينەل جىلقىايدار ۇلى ەرلىكپەن قازا تاپتى. تاريحتا تومەنگى سيلەزيا شابۋىلى ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندەگى ءىرى وپەراتسيالاردىڭ ءبىرى رەتىندە اتالادى. بۇل شابۋىلدىڭ ناتيجەسىندە كەڭەستەر باتىسقا قاراي 150 شاقىرىمعا جىلجىپ, نەمىستەر وندىرىستىك جاعىنان ماڭىزدى ايماقتان ايىرىلدى.

– انام كۇلاندا اكەسىنىڭ دۇنيەدەن وتكەنىن بالا بەينەمەن قابىلداعان. بىردە بىزگە بۇل تۋرالى: «ەمىس-ەمىس ەسىمدە, ۇيدە كوپ ادام جينالدى. اتام دا, اپام دا, ءبارى جىلاپ-سىقتاپ جاتىر. تۇك تۇسىنبەي قاراپ تۇرعان مەنى كورگەندە شەشەم قۇشاقتاپ, ايعايلاپ جىلاي بەردى. سول كۇنى اكەمنەن «قارا قاعاز» كەلىپتى. بۇل 1945 جىلدىڭ 18 ءساۋىرى ەدى. جەڭىسكە ءبىر ايعا دا جەتپەيتىن ۋاقىت قالعان. ال قولىمىزدا قالعانى – سارعىش تارتقان فوتوسى مەن №0111 ساندى اكەمنىڭ ەرلىكپەن قازا تاپقانى تۋرالى حابارلاما», دەپ ەدى. گۆارديا كىشى سەرجانتى زەينەل جىلقىايدار ۇلى 1945 جىلى 13 ساۋىردە گەرمانيادا, جوعارعى سيلەزياداعى پولوحوۆو دەگەن جەردە «باۋىرلاستار» زيراتىندا جەرلەنگەن. ال كەڭەس وداعىنىڭ باتىرىنا ۇسىنىلعان قاعازى بارلىق دەڭگەيدەن ءوتىپ, 1-ۋكراين مايدانىنىڭ شتابىنا جەتكەندە, ەرەكشە كوميتەتتىڭ 3-بولىمشەسىنىڭ باستىعى ساجەنكونىڭ 1945 جىلى 30 ساۋىردەگى بۇيرىعىمەن ءىىى دارەجەلى ب.حمەلنيتسكي وردەنىمەن ماراپاتتالىپتى, – دەدى م.جانسەيىتوۆ.

2019 جىلى بەلگىلى ساياساتتانۋشى, مەملەكەت قايراتكەرى بەرىك ابدىعالي ۇلىنىڭ «ۇمىتىلعان قاhارماندار» اتتى كىتابى شىققان ەدى. وسى ەڭبەكتە (188, 189, 190-بەتتەرىندە) زەينەل جىلقىايدار ۇلىنىڭ دا ەرلىگى تۋرالى جازىلعان. وكىنىشكە قاراي, باتىردىڭ ناسيحاتتالعان بۇل ەرلىگىن اكە-شەشەسى دە, جۇبايى ءنۇرزيا دا, ارتىندا قالعان جالعىز قىزى كۇلاندا دا بىلگەن جوق. تاۋبە, باتىردىڭ قىزى كۇلاندا اجەدەن تاراعان ۇرپاقتارى – اۋەلبەك, بەيبىت, ماقسات, مۇرات, داۋلەت پەن ايناگۇل اتالارىنىڭ ەرلىگىن كەيىنگى نەمەرە-شوبەرەلەرىنە جەتكىزىپ وتىرادى.

– «ەرلىك ۇمىتىلمايدى» دەيمىز. ەندەشە, نەگە زەينەلدىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى جارما اۋدانى كالباتاۋ اۋلىنداعى جەڭىس ساياباعىندا ەسكەرتكىش تاقتا جوق؟ باتىردىڭ قۇرمەتىنە ءوز اۋدانىندا كوشە اتى دا بەرىلمەگەن. وتانىنىڭ بوستاندىعى جولىندا شەيىت بولعان باتىر بۇعان لايىق ەمەس پە؟ اۋدان اكىمدىگى جاڭاوزەن اۋلىنىڭ ءبىر شەتىندەگى زارەچنىي كوشەسىن اتامنىڭ اتىنا اۋىستىرىپ بەرگەن. ال ءسىز سونىڭ 8 ءۇي عانا تۇراتىن قىپ-قىسقا كوشە ەكەنىن بىلەسىز بە؟ اۋدان ورتالىعىنان ءبىر كوشەنى نەگە قيمايدى؟ مەن تۋرا قاق ورتاسىنداعى باستى كوشەنى دە سۇراعان جوقپىن, تىم بولماسا شەتىندەگى بىرىنە ەسىمى بەرىلسە, اۋدان كولەمىندە اتى ۇلىقتالدى دەپ كوڭىلىمىز سەيىلەر ەدى. اتامنىڭ تۋعان جەرى جارما اۋدانىنىڭ ورتالىعىنان ءبىر كوشەنىڭ اتىن بەرۋدى سۇراپ, تالاي ەسىكتى قاققانمىن. اۋدان اكىمىنە مەكتەپتىڭ اتىن بەرۋدى دە سۇراپ حات جازعانمىن. پويىز توقتايتىن, تۇرمە سالىنعان ءبىر ستانساداعى مەكتەپكە اتامىزدىڭ اتىن بەرمەكشى بولدى, بىراق ونوماستيكالىق كوميسسيا ونى دا وتكىزبەي تاستادى. سونىڭ سەبەبىن سۇراعانىمدا وبلىسقا, رەسپۋبليكالىق ونوماستيكالىق كوميسسياعا سىلتەپ, جىلى جاۋىپ جىبەردى. وسى ماسەلەنى قوزعاپ, اكەري كوميسسارياتتا, ارداگەرلەر كەڭەسى توراعاسىنىڭ قابىلداۋىندا, اۋداندىق «قالبا تىنىسى» گازەتىنىڭ رەداكتسياسىنا باردىم. بارلىق دەرەكتى قالدىردىم, بىراق ازىرگە ءتيىستى شەشىمى تابىلماي تۇر. 2022 جىلى بەرىك ابدىعالي ۇلىنىڭ كىتابىنداعى 100-دەن اسا سوعىس ارداگەرىنىڭ 3-ەۋىنە, 2023 جىلى تاعى 3-ەۋىنە «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلدى. باتىرلاردى ءبولىپ-جارۋعا بولا ما؟ ادىلدىك پەن اقيقاتتى ىزدەيمىن, – دەپ كەيىدى باتىردىڭ نەمەرەسى ب.جانسەيىتوۆ.

رەداكتسيامىزعا نازىن ايتىپ كەلگەن جاننىڭ كوكەيدەگى ساۋالىنا جاۋابىن ىزدەپ «ۇمىتىلعان قاhارماندار» كىتابىنىڭ اۆتورى بەرىك ابدىعالي ۇلىنا حابارلاستىق. ونىڭ ايتۋىنشا, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعانىمەن, الا الماعاندار وتە كوپ. سەبەبى سوعىستىڭ ورتاسى مەن سوڭىنا قاراي ەرلىك جاساعاندار كوبەيگەندىكتەن, بارىنە بىردەي بەرۋ مۇمكىن بولماعان.

– بۇل جەردە تۋعان جەرىنە, ۇلتىنا قاتىستى ەمەس, بولماسا ءبىر ساياسي سەبەبى يا استارى جوق. ۇسىنىستار تىم كوپ بولعاندىقتان, كەيىنىرەك شەكتەي باستاعان, ەڭ ۇلكەن اتاقتى بەرمەسە دە, وردەن تاققان. بىزدە ءتىپتى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ءبىر ەمەس, ەكى رەت ۇسىنىلىپ, الا الماعان قازاقتار بار. «ۇمىتىلعان قاhارماندار» كىتابىنا ەنگەن ەرلەردىڭ ۇشەۋىنە «حالىق قاھارمانى» اتاعى بەرىلدى. 200 ادامنىڭ بارىنە بەرگىزۋدى كوزدەگەن جوقپىز, ويتكەنى بارلىعىنا سول اتاقتى بەرگەنمەن, ماسەلە شەشىلمەيدى. ماسەلە باتىرلاردى ۇلىقتاۋدا بولىپ تۇر. اتالعان كىتابىمىز – اتاق بەرۋدى مىندەتتەيتىن اكىمشىلىك جوبا ەمەس, تازا تاريحي تۇرعىدا زەرتتەلىپ جازىلعان عىلىمي ەڭبەك. مۇنى شىعارۋداعى ماقساتىمىز دا وسى – قاھارمانداردى ۇمىتتىرماۋ. سول سەبەپتى عىلىمي ەڭبەككە ەنگەندەردىڭ ەرلىگى ەلەنسىن, ۇرپاقتارى تابىلسىن, باتىرلاردىڭ ەسىمى ۇلىقتالسىن, ناسيحاتتالسىن, بەلگى قويىلسىن, مەكتەپ, كوشەنىڭ اتى بەرىلسىن دەپ «Amanat» پارتياسى ارقىلى بارلىق وڭىرگە ارنايى حاتپەن ۇسىنىس بەرگەنبىز. ءارى قاراي جۇمىس – جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ قۇزىرىندا, – دەپ جاۋاپ بەردى تاريحشى.

ماسەلەنىڭ ءمانىسىن بىلمەك بولىپ, ءبىز اباي وبلىسىنىڭ قوعامدىق دامۋ باسقارماسىنا حات جازدىق. اباي وبلىسىنا قاراستى جارما اۋدانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى رايىم جولداسپەك ۇلىنان: «ەرلەر ەسىمىن ەستە ساقتاۋ ماقساتىندا جارما اۋدانىنىڭ ورتالىعى قالباتاۋ اۋلىنداعى «داڭق» اللەياسىندا كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى, «داڭق» وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى جانە حالىق قاھارمانى اتاعىنا يە بولعان جەرلەستەردىڭ كەۋدەمۇسىندەرى (بيۋست) قويىلعان», دەگەن جاۋاپ الدىق.

وسى حاتتىڭ ءماتىنىن, اكىمدىكتەن جەتكەن جاۋاپتى وقىرمانىمىزعا وقىپ بەرگەنىمىزدە, باتىردىڭ نەمەرەسى ب.جانسەيىتوۆ: «سوندا ۇلكەن اتاقتىڭ يەلەرى عانا ناسيحاتتاۋعا لايىق پا؟», دەدى. ء«ولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەيتىن حالىقپىز عوي, اتاسىنىڭ رۋحى شات بولسىن دەپ جۇگىرىپ جۇرگەن جانعا جۇرەگىڭ ەلجىرەيدى. 10 جىلداي وسى شارۋانىڭ كوڭىلگە مەدەۋ بولارلىق شەشىمىن شىعارتا الماي شاپقىلاعان وقىرمانىمىزدىڭ 60-تى القىمداسا دا اتاسى تۋرالى ءار دەرەك, ءار تسيفردى جادىنا ساقتاپ العانىنا تاڭىرقاساق, ءبىر جاعى جاناشىرلىق دەپ قابىلدادىق. ول بۇگىندە جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردان كۇدەر ۇزە باستاپتى. ءبىز دە ءۇمىت ۇزبەۋىن سۇرادىق...