دەموگرافيا مەن تسيفرلىق قارجىنى نە بايلانىستىرادى؟

«قازاقستان قولما-قول­سىز ەكونوميكانى دامىتۋ بويىنشا جاھاندىق كوش­باسشى سانالادى. سوڭعى بەس جىلدا قولما-قولسىز جۇ­زە­گە اسىرىلعان ترانزاكتسيا 20 ەسە ارتىپ, بولشەك اينا­لىمنىڭ 89 پايىزىنا جەتتى. باسەكەلەستىك قانا نارىقتى قىزمەتتەردى جەتىلدىرۋگە جانە يننوۆاتسيانى ەنگىزۋگە ىنتالاندىرادى. اشىق «ويىن ەرەجەسى» جانە تسيفرلىق قارجىلىق ينفراقۇرىلىمعا تەڭ قۇ­قىلى قولجەتىمدىلىك – باسەكەلەستىكتىڭ باستى نەگىزى. تۇپكىلىكتى تۇتىنۋشىلار ساپالى, ۇنەمدى جانە ىڭعاي­لى قارجىلىق قىزمەتتەردى الۋى ءۇشىن ءبىز يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى قولداۋدى جانە دامىتۋدى جالعاستىرامىز», دەيدى ۇلتتىق تولەم كورپو­راتسياسىنىڭ توراعاسى بينۋر جالەنوۆ.

فينتەح-يندۋستريا­نىڭ وسۋى­نە ۆەنچۋرلىق سالاداعى فين­تەح-باعىتتىڭ دامۋى دا اسەرىن تيگىزىپ جاتىر. سوڭعى بەس جىلدا فينتەح-ستارتاپتار سانى 200 كومپانياعا جەت­كەن. بىلتىر سالا ۇلە­سىنە ەلدەگى ۆەنچۋرلىق قار­جى­لاندىرۋدىڭ 40 پايىزى تيەسىلى بولدى.

«قازاقستان فينتەحتىڭ دامۋ دەڭگەيى بويىنشا ءوڭىردىڭ كوش­باسشىسى بولۋ­عا ۇمتىلىپ جاتىر جانە «Mastercard» بۇل ماقساتتى ءاردايىم قولداپ كەلەدى. سوڭعى جىلدارى سالانىڭ قارقىندى دامىپ كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرمىز: توكەنيزاتسيالان­عان تولەمدەر, شاعىن جانە ورتا بيزنەس ءۇشىن فينتەح شەشىمدەر, جاساندى ينتەللەكت جانە بلوكچەين جوبالارى, ينۆەستيتسيالىق پلاتفورمالار, تسيفرلىق ساقتاندىرۋ ونىمدەرى جانە باسقا دا جاڭا تولەم شە­شىمدەرى بەلسەندى دامىپ كەلەدى. ۇسىنىلعان باياندامادا ءبىز سەرىكتەستەرىمىز­بەن بىرگە فينتەحتى دامىتۋ­دىڭ وتاندىق تاجىريبەسىن تۇسىنۋگە, تاياۋ بولاشاقتىڭ نەگىزگى ۇردىستەرىن تالداۋعا تىرىستىق. زەرتتەۋ ازا­ماتتارعا يننوۆاتسيالىق فينتەح ونىمدەرىنىڭ ۇسى­نىسىن كەڭەيتەتىن جوبالاردى ازىرلەۋگە جانە ەنگىزۋگە, سونداي-اق سالاعا ينۆەستيتسيا تارتۋعا كومەكتەسەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز», دەيدى «Mastercard»-تىڭ قازاقستان مەن ورتالىق ازياداعى باس ديرەكتورى سانجار جامالوۆ.

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, ەل­دەگى قارجى جانە تولەم تەحنولوگيالارى دامۋىنىڭ درايۆەرى بانك سەكتورى بولىپ وتىر. سونىمەن بىرگە كەيىنگى بەس جىلدا بانكتىك ەمەس فينتەح سانى 4 ەسە كوبەيگەن. كريپتوبيرجا, eKYC, AML, انتيفرود جانە ديدجيتال نەسيە­لەۋ سەكىلدى ارنايى باعىتتار دا پاي­دا بولعان. مۇنىڭ ءبارى فينتەح ەكو­جۇيە­سىنىڭ كەڭەيە تۇسكەنىن كورسەتەدى.

«ەسەپ دەرەگى بويىنشا, ەلىمىزدە حالىقارالىق تولەم جۇيەلەرى دە, جەرگىلىكتى شەشىمدەر دە بەلسەندى قولدانىلادى. بۇل ءبىزدىڭ نارىق­تىڭ الەمدىك قارجىلىق ەكوجۇيە­مەن تىعىز ينتەگراتسياسىنىڭ بيىك دەڭگەيىن كورسەتەدى جانە جەرگىلىك­تى ويىنشىلاردىڭ حالىقارالىق ارەناعا شىعۋعا دايىن ەكەنىن اڭعارتادى. وتاندىق فينتەح كومپانيالاردا بۇل تۇرعىدا ۇلكەن مۇمكىندىك بار دەپ ويلايمىن», دەيدى «Tarlan Payments» باسشىسى اندرەي سەدەنكو.

كەيىنگى كەزدەردەگى ماڭىزدى ترەندتەر دە وتاندىق فينتەح نارىقتىڭ مىقتى بولا تۇسكەنىن ايعاقتاسا كەرەك. بانكتەر ءتۇرلى فينتەح جوبالاردىڭ سەرىكتەسى نەمەسە ينۆەستورى رەتىندە ارە­كەت ەتە باستادى. سونىمەن قاتار بۇكىل تاريحي پەرسپەكتيۆادا نارىقتىڭ دامۋى رەتتەۋشىلەردىڭ بەلسەندى رولىمەن قاتار ءجۇردى, ونىڭ ىشىندە زاڭناما­لىق رەفورمالار, باعدارلامالار مەن ستراتەگيالار, تسيفرلىق قارجى ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋ, فينتەح سەكتورىنىڭ ءوسۋى مەن دامۋىن ىنتالاندىرۋدا شەشۋشى ءرول اتقاردى.

ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە, وتان­دىق فينتەح ەكوجۇيەسى تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن-اق دامي باستادى. الايدا سوڭعى 8 جىل نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق رەتتەۋ, ۇلكەن وقيعالار مەن باستامالار تۇرعىسىنان ەرەكشەلەندى.

«نەگىزگى ويىنشىلاردىڭ كارتاسى مەن 7 ماڭىزدى فينتەح ترەندتى قوسا العاندا, زەرتتەۋدە سالا جان-جاقتى تالدانعان. نارىق كارتيناسىن ايقىن كورسەتۋ جانە شەتەلدىك ءارى جەرگىلىكتى قارجىلىق جانە تەحنولوگيالىق كومپانيالار ءۇشىن پايدالى قۇرالعا اينالۋ ماقساتىندا بۇكىل اقپاراتتى ءبىر ەسەپتە جيناقتادىق. بۇل رەتتە فينتەح نارىق ويىنشىلارى بولىپ جاتقان ۇردىستەرگە جاي قاراپ قويماي, سوعان كىرىگۋى, العا شىعۋى جانە نارىقتاعى قارقىنعا ىلەسۋى شارت», دەيدى «RISE Research» نەگىزىن سالۋشى اينۇر ءجان­تورينا.

ەلدىڭ فينتەح-نارىعىن قالىپ­تاس­تىرۋشى باستى ترەندتەر:

• جاساندى ينتەللەكتىنىڭ ەنگىزىلۋى;
• فينتەح پەن مەملەكەتتىك تسيفر­لىق قىزمەتتەردىڭ (Govtech) سينەرگياسى;
• شوب ءۇشىن جاڭا تسيفرلىق قارجىلىق ونىمدەر;
• ءبولىپ-تولەۋ سەرۆيسى (BNPL);
• تسيفرلىق تەڭگە;
• اشىق بانكينگ تۇجى­رىم­داماسىن دامىتۋ;
• تسيفرلىق قارجىلىق اكتيۆتەر.

«Freedom Holding» باسشىسى تيمۋر تۇرلوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەم­لەكەتتىك سەرۆيسپەن ينتەگراتسيا ناتي­جە­سىندە اقش پەن ەۋروپانىڭ دا الدىنا شىقتىق.

«تسيفرلىق يپوتەكالىق كرەديتتى ءبىر كۇن ىشىندە 200 دوللارعا ۇسىنامىز. سول ۋاقىتتا اقش-تا بانكتەردىڭ كليەنتكە يپوتەكا بەرۋگە بايلانىس­تى وپەراتسيالىق شىعىنى ورتاشا العاندا 10 500 دوللار بولادى. ءبىز سوندا 50 ەسە تيىمدىرەكپىز. ولار مۇنداي ناتيجەگە جەتە المايدى, ويتكەنى ولاردا ونداي دەرەكتەر مەن مۇمكىندىكتەر جوق. ولاردىڭ ۇكىمەتى قانشاما دەرەكتى تسيفرلاندىرمايدى, ال كومپانيالارعا ءوز كليەنتتەرى تۋرالى كەشەندى تالداۋ دەرەكتەرى جەتىسپەيدى», دەيدى ول.

قازىر ەلىمىزدە بانكتىك شوتتى ونلاين اشۋ ۋاقىتى – 3 مينۋتتى, ونلاين-نەسيەنىڭ ماقۇلدانۋ ۋاقىتى – 2 مينۋتتى, كەشەندى قىزمەتتەردىڭ (ماسەلەن, اۆتو­كولىكتى ساتىپ الۋ جانە قايتا تىركەۋ) ونلاين ۇسىنىلۋى – 1 ساعاتتى, حالىق­ارالىق اۋدارىم ەسەپ ايىرىمىن جۇرگىزۋ ۋاقىتى ­1 ساعاتتى قۇرايدى. 2022-2027 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىز­دىڭ فينتەح-نارىعىنداعى بارلىق سەگمەنت ەكى تاڭبالى ورتاشا جىلدىق ءوسىم قارقىنىن (CAGR) كورسەتەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر.

قولما-قولسىز تولەم مەن اۋدارىم ساناتىندا ينتەرنەت-بانكينگ پەن ءموبيلدى بانكينگ كوش باستايدى. ولار بۇكىل قولما-قولسىز تولەمنىڭ 83 پا­يىزىن الىپ تۇر.

وتاندىق تولەم لاندشافتىنداعى ترانس­فورماتسيا بىرنەشە فاكتور اسەرىمەن قالىپتاسىپ وتىر دەلىنەدى. ولار:

• قولايلى دەموگرافيالىق كور­سەت­­كىش­تەر;
• تسيفرلىق دامۋ كورسەتكىشىنىڭ ءوسۋى;­
• ەلەكتروندى كوممەرتسيا كولە­مى­نىڭ ارتۋى;
• بانكتىك قىزمەتتەرگە قولجە­تىم­دى­لىكتىڭ جوعارىلاۋى;
• ينفراقۇرىلىمنىڭ دامۋى (مىسالى, جەرگىلىكتى تولەم جۇيەلەرى جانە QR-كودتار);
• Apple Pay جانە Google Pay سياقتى ءىرى تسيفرلىق ءاميان پرو­ۆاي­دەرلەرىنىڭ ىسكە قوسىلۋى.

سوڭعى 5 جىلدا بولشەك ەلەكتروندى كوممەرتسيا نارىعى كولەم بو­يىنشا دا, ساتىلىم سانى بويىنشا دا العا وزدى. اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەسەك بىلاي كەلتىرۋگە بولادى: 2019 جىلى بولشەك ەلەكتروندى كوممەرتسيا نارىعىنىڭ كولەمى – 0,85 ملرد دوللار, 2020 جىلى – 1,4 ملرد, 2021 جىلى – 2,4 ملرد, 2022 جىلى – 2,9 ملرد, 2023 جىلى 5,3 ملرد دوللار بولدى. ءسويتىپ, جالپى ساۋداداعى e-commerce ۇلەسى 2019 جىلعى 3,7 پايىزدان 2023 جىلى 12,6 پايىزعا دەيىن ءوستى. وسى جىلدار ارالىعىندا ترانزاكتسيا سانى 4,3 ەسە ارتتى. بىلتىر ورتاشا چەك 58,7 پايىز بولىپتى. 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,5 ەسە ءوسۋ بايقالادى.

جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي بۇل باعىت اقپاراتتىق-زاڭدىق تۇرعىدان دا ءتاۋىر سۇيەمەلدەنىپ, ءبىر ارناعا ءتۇسىپ كەلە جاتىر. سانامالاپ ايتساق:

• 2014-2017 جىلدار ارالىعىندا «تولەم جانە تولەم جۇيەلەرى تۋرالى» زاڭ قابىلدانىپ, ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­تەر ءموبيلدى بانكينگتى ىسكە قوسا باس­تادى جانە بەلسەندى ويىنشى رەتىندە تانىلا ءتۇستى.
• 2018-2019 جىلدارى «تسيفرلى قازاقستان» باعدارلاماسى, ۇلتتىق بانك قاۋلىسىمەن تسيفرلىق بانكينگتى زاڭداستىرۋ جۇزەگە اسىرىلدى.
• 2020 جىلى بانكتەر جەكە تۇلعا­لارعا بروكەرلىك قىزمەت كورسە­تۋ­دى ىسكە قوستى. ۇلتتىق بانك قارجىلىق تەحنولوگيالار مەن يننوۆاتسيالاردى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن قابىلدادى.
• 2021 جىلى تسيفرلىق تەڭگە تۇجىرىمداماسى پايدا بولدى. «تسيفر­­­­لاندىرۋ, عىلىم جانە ين­نو­­­­ۆاتسيا ەسەبىنەن تەحنولوگيالىق سەرپىلىس (2021-2025) ۇلتتىق جوباسى قابىلداندى. QR-كودتاردىڭ ۇلتتىق ستاندارتى بەكىتىلىپ, eGov پەن بانكتەردىڭ ينتەگراتسياسى بەلسەندى جۇزەگە استى.
• 2022 جىلى جەدەل تولەم جۇيەسى, تولەم كارتالارىنىڭ بانكارالىق جۇيەسى, بيزنەس ءۇشىن تسيفرلىق نەسيە­لەۋ, «Open Banking» تۇجىرىمداماسى كوپشىلىككە ءمالىم بولدى.
• 2023 جىلى ەكىنشى دەڭگەيلى بانك­­تەرمەن تسيفرلىق تەڭگەگە قاتىستى قانات­قاقتى جوبا قولعا الىندى. «Open Banking» جوباسىنىڭ العاشقى فازاسى ىسكە قوسىلدى.
• 2024 جىلى «Open Banking»-ءتىڭ ءارتۇرلى ستسەناريى جانە بىرىڭعاي QR-كود تۋرالى ەستي باستادىق.

قازىر وتاندىق فينتەح نارىقتا ­136 تولەم ۇيىمى, 35 ەلەكتروندى اقشا جۇيەسى, 90-نان استام تسيفرلىق مقۇ جانە احقو-دا «FinTech Lab»-تىڭ 18 قاتىسۋشىسى بار.