جاھاندىق گەوساياسي تۋربۋلەنتتىلىك پەن ىشكى ساياسي ترانسفورماتسيالاردى ەسكەرە وتىرىپ, قازىرگى قوعامىمىزعا ءتان نەگىزگى قۇندىلىق تۇجىرىمدامالارىن قايتا قاراستىرۋ جانە دامىتۋعا جاڭا سەرپىن بەرۋ قاجەت. ال قۇرىلتاي بولاشاق دامۋ ۆەكتورلارىن تالقىلاۋعا, شوعىرلاندىرۋعا جانە انىقتاۋعا مۇمكىندىك تۋعىزادى. ۇلتتىق قۇرىلتايتىڭ بيىلعى «ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» اتتى ءۇشىنشى وتىرىسىندا الەۋمەتتىك, شارۋاشىلىق, يدەولوگيالىق جانە باسقا دا سالالارداعى باعدارىمىز ايقىندالدى.
جالپى, پرەزيدەنت رەفورمالارىنىڭ ساياسات, ەكونوميكا, يدەولوگيا باعىتىنداعى باسىمدىقتارى, ۇلتتى ۇيىستىرعان القالى جيىندا كوتەرىلگەن باستامالار ومىرىمىزگە ەنە باستادى. وتىرىستا ايتىلعان وزەكتى يدەولوگيالىق جولداۋلار مەن شەشىمدەر دايەكتى تۇردە ناقتى ستراتەگيالىق ماقساتتارعا اينالدى. اتاپ ايتقاندا, ناشاقورلىققا جانە ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەستىڭ 2023-2025 جىلدارعا ارنالعان, سونداي-اق زاڭسىز ويىن بيزنەسىنە جانە لۋدومانياعا قارسى كۇرەستىڭ 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارى قابىلداندى. بۇل باستامالار قازىرگى قوعامدىق دامۋ جاعدايلارىنا جاقسى اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز.
ەلىمىزدە تالانتتى, ءبىلىمدى, بەلسەندى جاستار كوپ, سوندىقتان ولاردىڭ بويىنا ەڭ اسىل, وزىق قاسيەتتەردى ءسىڭىرۋ ماڭىزدى. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى جاستاردى قولداۋ ماسەلەلەرىنە ۇنەمى ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ وتىر. اتىراۋداعى باسقوسۋدا جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارعا جاستاردى دامىتۋدىڭ مادەني اسپەكتىلەرىنە باسا نازار اۋدارۋدى تاپسىردى. بۇعان قوسا شىعارماشىلىق سالالاردا اشىلاتىن جاڭا مۇمكىندىكتەرگە توقتالدى.
«سوڭعى جىلدارى كرەاتيۆتى يندۋستريا قارقىندى دامىپ كەلەدى. قازاقستاننىڭ مادەني تولقىنى كەڭ قانات جايىپ, ورەندەرىمىز ايماقتىق جانە جاھاندىق دەڭگەيدە تانىلا باستاعانى كەزدەيسوقتىق ەمەس. ۇلتىمىزدىڭ وراسان زور جاسامپازدىق الەۋەتى كينو, مۋزىكا, ادەبيەت جانە ونەردىڭ باسقا دا جاڭا سالالارىندا ايقىن كورىنىس تاپقان. كرەاتيۆتى يندۋستريا ەكونوميكامىزدى وركەندەتۋگە تىڭ سەرپىن بەرەتىنىنە سەنەمىن. ءبىز بارلىق سالادا تسيفرلى نومادتار وركەنيەتىنىڭ وزىق ستاندارتتارىنا ساي بولۋىمىز كەرەك. جاستارىمىزدىڭ الەۋەتى مەن قارىم-قابىلەتىنە قاراساق, «قازاقستاننىڭ قارىشتى قادامىن» جاساۋعا ءبىزدىڭ تولىق مۇمكىندىگىمىز بار ەكەنى بايقالادى. باسقا-باسقا, بىراق ءدال وسى جەردە باتىل قيمىلداپ, قۇلاشىمىزدى كەڭ سەرمەۋدەن قورىقپاۋ كەرەك. ارينە, مۇنىڭ ءبارى قاتىپ قالعان قاعيدا ەمەس. الايدا ۇلتتىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋ جولىنداعى نەگىزگى باعىت-باعدار بولا الادى. ەلىمىزدەگى ءاربىر ازامات وسى باستى قۇندىلىقتاردى بەرىك ۇستانۋى كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان «ادال ازامات» ۇعىمى وسىنىڭ ءبارىن تۇگەل قامتيدى. سونداي-اق ادىلەتتى قازاقستان يدەياسىمەن ۇندەسىپ جاتىر. وسىنداي ىرگەلى قۇندىلىقتى ۇرپاق ساناسىنا سىڭىرە بەرۋىمىز كەرەك. ناقتىراق ايتساق, «ادال ازامات» تۇجىرىمىن مەملەكەتتىك جاستار ساياساتى جۇيەسىنە ەنگىزۋ قاجەت. ويتكەنى ادىلەتتى قازاقستاندى تەك سانالى ازاماتتار عانا قۇرا الادى. بۇل ۇعىمدار ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى. وسى رەتتە جۇيە قۇراۋشى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىلەردى, قولدانىستاعى ستراتەگيالىق قۇجاتتاردى قايتا قاراپ شىققان ماڭىزدى.
ودان بولەك, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى اتاپ وتكەندەي, ءتول قۇندىلىقتارىمىزدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى مەن كرەاتيۆتى يندۋستريا, اسىرەسە, كينو, مۋزىكا جانە ادەبيەت ارقىلى دارىپتەۋدە سالالىق ۆەدومستۆو كوپشىلىكتىڭ قىزىعۋشىلىعىن تۋعىزاتىن تىڭ جوبالار ۇسىنۋعا ءتيىس. ياعني مەملەكەتتىك اپپارات پەن قوعامدىق كۇشتەردىڭ ءبارى ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, جۇمىلا جۇمىس ىستەۋى كەرەك.
پروگرەسسيۆتى قوعام بولۋ ءۇشىن ەل بولاشاعى بولاتىن جاستاردىڭ ءرولى جوعارى. ولاردىڭ دۇنيەتانىمى مەن قۇندىلىقتارى جاڭا قوعامنىڭ ىرگەتاسىن قالايدى. بۇل رەتتە جاستار تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا ەڭ ماڭىزدى ماسەلە – جالپى حالىق سانىنداعى جاستار ۇلەسىنىڭ كۇرت كوبەيىپ كەتۋى. مۇنىڭ سالدارى قانداي بولۋى مۇمكىن؟
ماسەلەن, ءتۇرلى ەسەپتەۋلەر بويىنشا, تابيعي قوزعالىس پەن ءولىم-ءجىتىمدى قوسپاعاندا, كەلەسى سايلاۋ تسيكلىندە ەلەكتوراتتىڭ 40%-عا جۋىعىن جاستار قۇراماق. سوندىقتان ولاردىڭ قازىرگى سۇرانىستارى مەن كوزقاراستارى الداعى ساياسي ناۋقاننىڭ نەگىزى بولا الادى. وسىلايشا جاستار مەملەكەتتىڭ الداعى ۋاقىتتاعى بەينەسىن انىقتايدى. مۇنى ەسكەرىپ, جاس ۇرپاقتىڭ قۇندىلىق باعدارلارى مەن سۇرانىستارىن ءبىلىپ وتىرعان ابزال.
كوپكە ءمالىم, «جاستار» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى كەيىنگى ون جىلدان استام ۋاقىت بويى جاستار اراسىندا جۇيەلى تۇردە قوعامدىق پىكىر ولشەمدەرىن جۇرگىزىپ كەلەدى. جىل سايىن جاستاردىڭ قۇندىلىق پورترەتى ايقىندالادى. ايتالىق, كەيىنگى بەس جىل بويى جاستار ءۇشىن باستى قۇندىلىق وتباسى بولىپ وتىر. مۇنى ازاماتتاردىڭ 72,6%-ى راستادى. بىلتىرعى ولشەم بويىنشا نەگىزگى قۇندىلىق قاتارىنا دوستىق (32,3%) پەن دەنساۋلىق تا (26,9%) كىرەدى.
ال جاستاردىڭ بولاشاق پورترەتىنە كەلسەك, كوپشىلىگىندە (72,8%) جاعىمدى وي قالىپتاستىرادى. زەرتتەۋلەر كورسەتكەندەي, ولاردىڭ 33,5%-ى بولاشاققا سەنىممەن جانە وپتيميزممەن قارايدى ەكەن. اۋەلى, جاستار ۇلەسىنىڭ كۇرت كوبەيۋىنىڭ الداعى ۋاقىتتاعى نەگاتيۆتى سالدارىن ەسكەرە وتىرىپ, مۇددەلى تاراپتار جاستار ۇلەسىنىڭ ارتۋىن الداعى بەس-ون جىلعا ناقتى دەموگرافيالىق پريزما مودەلىن قۇرۋى كەرەك. ياعني «evidence-based» قاعيداتى ورىندالىپ, كەلەشەك ۇرپاق ساپالى بىلىمگە قول جەتكىزىپ, الەۋمەتتىك تەڭدىك قالىپتاسىپ, لايىقتى جالاقىسى بار جۇمىسقا تۇرا الۋى قاجەت.
ەكىنشىدەن, جاستار ۇلەسى ارتىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرىپ, «تاۋەلسىز ۇرپاقتىڭ بەينەسى» كەشەندى زەرتتەۋىن جۇرگىزۋ ورىندى. بۇل جەردە ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, بۇگىندە زەرتتەۋلەردىڭ كوپشىلىگى جاستاردى شەتەلدىك قۇندىلىق پريزماسى نەگىزىندەگى «وبەكتپەن» قاراستىرادى. ال شىن مانىندە, ءبىز ءوز كوزقاراسىمىزدى دامىتۋىمىز كەرەك, ۇلتتىق تەوريالىق جانە ەمپيريكالىق نەگىزدەرىمىزدى قالاپ, ۇلتتىق عىلىمي مەكتەپتەرىمىز ءۇشىن ينستيتۋتسيالىق ورتانى قۇرۋىمىز قاجەت.
«جاستار» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعى جاس ۇرپاق اراسىنداعى, سونداي-اق قوعامداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى انىقتاۋ بويىنشا ءوز الەۋەتىن ءىس جۇزىندە ىسكە اسىرۋعا ءاردايىم دايىن. اتالعان ۇسىنىمدار ادىلەتتى قازاقستاننىڭ ۇستانىمىن ودان ءارى نىعايتۋ ءۇشىن جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋعىزىپ, «ادال ازامات» يدەياسىن جۇيەلى جۇزەگە اسىرۋعا سەپ بولادى.
ايسۇلۋ ەرنيازوۆا,
«جاستار» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى
