– اڭگىمەمىزدى ءداستۇرلى ساۋالدان باستاساق: قازىر ەلىمىزدەگى تۋريستىك سالانىڭ احۋالى مەن دامۋى قانداي دەڭگەيدە؟ سوڭعى جىلدارى ەلىمىزگە ساياحاتتاپ كەلۋشىلەر سانى ارتتى ما؟
– ارينە, ەلگە سىرتتان كەلەتىن تۋريستەر سانى جىلدان-جىلعا ءوسىپ كەلەدى. رەسمي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2022 جىلى 4,7 ملن تۋريست كەلگەن بولسا, بىلتىر بۇل سان ەكى ەسە ءوسىپ, 9,2 ملن ادامدى قۇرادى. شەكارا قىزمەتىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا 2023 جىلى تۋريستەردىڭ جارتىسىنان كوبىن (4,8 ملن ادام) وزبەكستان ازاماتتارى قۇراعان. بىراق شىنى كەرەك, ونىڭ ىشىندە ساياحات ماقساتىمەن كەلگەندەر سانى 0,03% عانا (1 467
ادام). سول سەكىلدى بىلتىر قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان كەلگەن ازاماتتار سانى 329 مىڭ ادام بولسا, ولاردىڭ ىشىندە ساياحات ماقساتىمەن كەلگەندەر – 16%, ياعني 53 مىڭ ادام.
ىشكى ءتۋريزمنىڭ كورسەتكىشتەرى دە جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. بۇل, ارينە قۋانتارلىق جاعداي. الايدا تۋريستىك ورىنداردىڭ ينفراقۇرىلىمى بارلىق جەردە بىردەي قوناقتاردى قابىلداۋعا دايىن ەمەس. قوناقۇيلەردىڭ, سانيتارلىق-تۇرمىستىق قوندىرعىلاردىڭ تاپشىلىعى, ساپالى تۋريستىك اۆتوبۋستاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى, قوقىس شىعارۋ ماسەلەسى, ت.ب. كۇن تارتىبىندە تۇر. بيزنەسكە ينۆەستيتسيا تارتۋ جانە دامىتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار دەڭگەيىندە بارىنشا قولداۋ كورسەتۋ قاجەت, ونىڭ ىشىندە جەر تەلىمدەرىن ءبولۋ, ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىممەن قامتاماسىز ەتۋ, جولداردىڭ ساپاسىن جاقسارتۋ, ت.ب. ايتساق بولادى.
– وسى ورايدا تۋريزم ينفراقۇرىلىمىنا شەتەلدىك جانە وتاندىق ينۆەستورلاردى تارتۋدا قانداي كەدەرگىلەر بار؟ ونى وڭتايلاندىرۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟
– جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ءبىرىنشى كەزەكتە تۋريستىك الەۋەتى زور ايماقتاردا ينفراقۇرىلىم ناشار. ماسەلەن, جەر ۋچاسكەسى بولسا, ەلەكتر جانە سۋ جۇيەلەرى, ينتەرنەت وتكىزىلمەگەن. ال ەڭ باستىسى – جول ماسەلەسى. بۇنىڭ ءبارى ءتۋريزمنىڭ دامۋىنا باستى ىقپال ەتەتىن فاكتورلار. ويتكەنى قازىر تۋريستەر ينفراقۇرىلىمى مەن قىزمەتتەرى ساپالى جەرلەردى تاڭدايدى. سوندىقتان وتاندىق جانە شەتەلدىك ينۆەستورلاردى تارتىپ قىزىقتىرۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان جاعداي جاسالۋى كەرەك.
بىرىنشىدەن, تۋريستىك الەۋەتى زور ايماقتاردا بوس جەر ۋچاسكەلەرىن بەلگىلەپ ارنايى كارتا جاساپ, سول جەرگە ينجەنەرلىك-كوممۋنيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىم تارتۋ قاجەت. ەكىنشىدەن, قارجى ماسەلەسى. قوناقۇي بيزنەسى – ۇزاقمەرزىمدى ينۆەستيتسياعا جاتادى, ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە تۋريزم ماۋسىمى وتە قىسقا. كەيبىر ايماقتاردا, مىسالى, الاكولدە تۋريزم ماۋسىمى تولىق 2 اي عانا. سول سەبەپتى قوناقۇي سالامىن دەگەن ينۆەستورلار ءۇشىن ۇزاق مەرزىمدى جانە تومەن پايىزبەن ارنايى نەسيە باعدارلاماسى بولۋى قاجەت. ناقتىلاپ ايتقاندا, مەرزىمى كەم دەگەندە 15 جىل, پايىز مولشەرلەمەسى 3-5% بولۋعا ءتيىس.
ۇشىنشىدەن, ينۆەستيتسيالىق ارتىقشىلىقتار (پرەفەرەنتسيالار) بەرىلۋى كەرەك. وتانداستارىمىز تۇركياداعى دەمالىس ورىندارىنىڭ باعاسى قازاقستانمەن سالىستىرعاندا ارزان دەپ جاتىر. ونىڭ سەبەبى – تۇركيا ەلىندەگى 40 جىل بويى تۇراقتى تۇردە جاسالعان مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى. ولار ءىرى شىعىنداردى سۋبسيديالاۋ, جەڭىلدەتىلگەن كەدەندىك راسىمدەۋ, سالىقتىق جەڭىلدىكتەر, وقىتۋعا, كاسىپكە, سۋعا, ەلەكتر مەن گازعا ارنالعان سۋبسيديالار بەرۋ ارقىلى دەمالىس ورىندارىنىڭ باعاسىن قالتاعا لايىقتى قىلىپ وتىر. مىنە, تۋريزم سالاسىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان ءبىزدىڭ كاسىپكەرلەرگە دە وسىنداي قولداۋ شارالارى قاجەت.
ينۆەستورلاردى قولداۋ ماسەلەلەرىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, «اتامەكەن» پالاتاسى ءسىم ينۆەستيتسيا كوميتەتىمەن بىرلەسىپ جەر ۋچاسكەلەرىن جانە باسقا دا رۇقسات قۇجاتتارىن رەسىمدەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. مونيتورينگ, جەدەلدەتۋ جانە سۇيەمەلدەۋ ءۇشىن جوبالاردى بىرلەسكەن ينۆەستيتسيالىق كارتاعا ەنگىزۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى.
– پرەزيدەنت وتكەن جىلى سالانىڭ كەمشىلىكتەرىن سىنعا العان بولاتىن. ودان بەرى جاعدايدى جاقسارتۋ ءۇشىن قانداي شارالار قولعا الىنىپ جاتىر؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءتۋريزمدى دامىتۋ تاپسىرمالارىن ورىنداۋ ءۇشىن ارنايى جوسپار ازىرلەنىپ, ونىڭ مىندەتتەمەلەرى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن باسقا دا ورىنداۋشىلارعا ءبولىنىپ جۇكتەلدى. جوسپاردا كۋرورتتىق ايماقتاردىڭ ينجەنەرلىك جانە كولىكتىك ينفراقۇرىلىمىن جاقسارتۋ, تۋريزمگە ينۆەستيتسيا تارتۋ, سالاعا كادرلار دايارلاۋ, ەكولوگيالىق مادەنيەتتى ارتتىرۋ, تۋريستەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى 37 ناقتى تاپسىرما بار.
سوڭعى جىلدارى تۋريزم سالاسىن مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى ايتارلىقتاي دەڭگەيدە قولعا الىندى. كاسىپكەرلەردىڭ بىرنەشە باعىت بويىنشا شىعىندارىنىڭ ءبىر بولىگىن وتەۋ, اتاپ ايتقاندا, تۋريستىك نىسانداردى, جول بويىنداعى قىزمەت كورسەتۋ نىساندارىن سالۋعا جانە جوندەۋگە, سانيتارلىق-گيگيەنالىق توراپتاردى (سگت) ۇستاۋعا, تۋريزمگە ارنالعان كولىك نەمەسە تاۋ شاڭعىسى جابدىقتارىن ساتىپ الۋعا, ت.ب. سۋبسيديالاۋ قاراستىرىلعان. بيزنەس سۋبەكتىلەرىن تىكەلەي قولداۋدان بولەك, ازاماتتارىمىزدى ەل ىشىندە ساياحاتتاۋعا, قوناقۇيلەردە تۇرۋعا ىنتالاندىرۋعا ارنالعان تەتىكتەر بار. سونىڭ ءبىرى – Kids go Free باعدارلاماسى ارقىلى بالالار تەگىن ۇشا الادى.
قازىرگى ۋاقىتتا شەتەلدىك تۋريستەردى تارتقانى ءۇشىن تۋروپەراتورلاردى سۋبسيديالاۋ, سگت-نى ۇستاۋعا ارنالعان سۋبسيديالار كوبىرەك سۇرانىسقا يە. ال نىسانداردى سالۋ مەن جوندەۋ ءۇشىن بەرىلەتىن 10 پايىزدىق قولداۋ بيزنەستى ىنتالاندىرماي تۇر. ويتكەنى ونىڭ شىعىنى مەن وتەۋ مەرزىمى كوپ.
سونداي-اق «اتامەكەن» پالاتاسى كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرىنە قارجىلىق ەمەس قولداۋ شارالارىن ۇسىنادى. اتاپ ايتقاندا, كاسىپكەرلەر مەن بيزنەس باستاۋعا ىنتالى تۇرعىندارعا اقپاراتتىق-كەڭەس بەرۋ قىزمەتتەرى, ونىڭ ىشىندە مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى تۋرالى اقپارات پەن كەڭەس بەرۋ, قۇقىقتىق ماسەلەلەر مەن رۇقساتتار الۋعا كەڭەس بەرۋ, بيزنەستى جۇرگىزۋگە سەرۆيستىك قولداۋ كورسەتۋ, «مەن – كاسiپكەرمىن», «ىسكەرلىك بايلانىستار» قۇرالدارى, كاسىپكەرلەرگە ارنالعان تانىمدىق بەينەروليكتەردى ايتا الامىز.
– تۋريزم سالاسىن دامىتۋ ءۇشىن حالىقارالىق دەڭگەيدە ىنتىماقتاستىق ورناتىلعان با؟
– ارينە, ءبىز مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى ترانسشەكارالىق ءتۋريزمدى دامىتۋ ساياساتىن جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا شىعىس كورشىمىزبەن بەلسەندى تۇردە ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرىپ كەلەمىز. جىل باسىندا ءۇرىمشى قالاسىندا قازاقستان مەن شىڭجاڭ-ۇيعىر اۆتونوميالىق اۋدانىنىڭ شەكارا ماڭى ءتۋريزمىن دامىتۋ فورۋمىن ۇيىمداستىردىق. جيىندا ەلىمىزدىڭ 5 ايماعىنان بارعان تۋريزم باسقارمالارىنىڭ جەتەكشىلەرى جانە 5 ءىرى تۋروپەراتورلىق كومپانيا تۋريستىك الەۋەتى مەن بەينە ماتەريالدارىن تانىستىردى. فورۋمعا ەكى ەلدەن جالپى سانى 200-دەي كومپانيا قاتىستى.
سونداي-اق ەكىجاقتى ەكونوميكانى جۇيەلى دامىتۋ ءۇشىن ءبىز ناۋرىز ايىندا ءۇرىمشى قالاسىندا «اتامەكەن» پالاتاسىنىڭ وكىلدىگىن اشتىق. بۇل جۇمىس اتالعان شاھارداعى تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق دامۋ ايماعىمەن بىرلەسىپ جاساعان ىنتىماقتاستىقتىڭ ناتيجەسى.
تاعى ءبىر كولەمدى جوبا – «جىبەك جولى» اتتى تۋريستىك ماقساتتاعى اۆتوجارىس. 10-18 مامىر ارالىعىندا «اتامەكەن» پالاتاسى «تۋران كازاحستان ترەۆەل», «ازيمۋت ترەۆەل», «Grand Soluxe Travel Company» ۇيىمدارىمەن بىرلەسىپ وتكىزگەن جارىس جاركەنت قالاسىنان باستالىپ, بىشكەك ارقىلى قىتايدىڭ قاشعار شاھارىندا اياقتالدى. اۆتوجارىسقا 60-تان استام اۆتوكولىك پەن 130-دان استام ادام قاتىستى. بۇل ءىس-شارانى ءبىز جىل سايىن جۇيەلى تۇردە ۇيىمداستىرۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
– كەيىنگى ۋاقىتتا ەكوتۋريزم باعىتى تانىمال. وسى ورايدا ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ساياباقتارىندا تۋريزم قالاي دامىپ جاتىر؟ ءبىزدىڭ بىلۋىمىزشە, جەر ۋچاسكەلەرىن بەرۋدە شەكتەۋلەر بار سەكىلدى...
– ەكولوگيالىق تۋريزم – الەمدە جەدەل دامىپ كەلە جاتقان سالانىڭ ءبىرى. قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرمەي ساياحاتتاۋ دەگەندى بىلدىرەتىن بۇل سەكتوردىڭ ءوسۋى جىلىنا 30 پايىزدى قۇراپ وتىر. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ەكوتۋريزم اياسىنداعى باعىتتاردىڭ ءبىرى – ۇلتتىق ساياباقتار. قازىر ەل اۋماعىندا 14 ۇلتتىق ساياباق بار. رەسمي دەرەكتەرگە سايكەس, بىلتىر ول جەرلەرگە 2,4 ملن تۋريست كەلگەن.
بىراق بيزنەس سۋبەكتىلەرى تاراپىنان ۇلتتىق ساياباقتار مەن ورمان قورى اۋماعىندا جەر ۋچاسكەلەرىن ءبولۋدىڭ قيىندىعى تۋرالى شاعىمدار ءتۇسىپ جاتىر. قولدانىستاعى زاڭنامادا تۋريستىك نىسان سالۋ نەمەسە قۇرىلىس جۇمىستارىمەن اينالىسۋ ءۇشىن ناقتى كىمگە جەر ۋچاسكەلەرى بەرىلەتىنى كورسەتىلمەگەن. وسىعان وراي «اتامەكەن» ۇكپ تابيعاتتى قورعاۋ ۇيىمىمەن بىرلەسكەن قىزمەت تۋرالى شارتتار نەگىزىندە جەكە جانە زاڭدى تۇلعالارعا جەر ۋچاسكەلەرىن بەرۋدى ۇسىنىپ كەلەدى.
– جالپى, ەل اۋماعىندا تۋريست تارتۋ ءۇشىن تاماشالاۋعا بولاتىن ادەمى جەرلەر كوپ. ششۋچە-بۋراباي كۋرورتتىق ايماعى, ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ تاريحي جەرلەرى, ەلىمىزدەگى جالعىز پورتتى قالا – اقتاۋ قالاسىنىڭ جاعالاۋى, ت.ب. بۇل ورىندار شەتەلدىكتەردى باسقا دا قانداي ەرەكشەلىكتەرىمەن قىزىقتىرا الادى؟
– ءيا, ەلىمىزدىڭ تابيعاتىنىڭ سۇلۋلىعى, تاريحي جانە مادەني مۇرالارى, حالقىمىزدىڭ الۋان تۇرلىلىگى جانە جىل بويى ءتۋريزمدى دامىتۋ الەۋەتى تۋريزم سالاسىنىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرە الادى. ءبىز قوناقجايلىلىعىمىزبەن جانە كەلۋشىلەرگە دەگەن دوستىق قارىم-قاتىناسىمىزبەن ماقتانامىز, بۇل تۋريستەر ءۇشىن جاعىمدى اتموسفەرا سىيلايدى. سونىمەن قوسا, كەلگەن قوناقتاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت. ول ءۇشىن تۋريستىك پوليتسيانىڭ ماڭىزدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ, كاسىپتىك قۇزىرەتىن ارتتىرۋ كەرەك.
پرەزيدەنتىمىز بۋراباي, ماڭعىستاۋ جانە الماتى وڭىرلەرىن بىرەگەي كۋرورتتار جانە ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ ءىرى ورتالىقتارى رەتىندە ەرەكشە اتاپ ءوتتى. ءار دەستيناتسيانى جانە ونىڭ ەرەكشەلىكتەرىن جەكە قاراستىرايىق.
ماڭعىستاۋ – جاعاجايلار جانە بوزجىرا, تورىش القابىنىڭ دومالاق تاستارى مەن قاسيەتتى ورىندار. سونىمەن قوسا, تاريحي تۋريزم دامىپ كەلەدى. تۋريستەردىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان اعىنىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن قوناقۇيلەردىڭ سانىن كوبەيتىپ, باكۋ مەن دۋبايدان ۇلگى الىپ, قالانىڭ باس جوسپارىن قايتا قاراۋ قاجەت. سونداي-اق ايماقتى تۋريستەرگە قولجەتىمدى ەتۋ ءۇشىن گەوگرافيا مەن رەيستەردىڭ جيىلىگىن كەڭەيتۋ ماڭىزدى.
«قازاقستاننىڭ ءىنجۋ-مارجانى» – بۋرابايعا جۇكتەمەنى ازايتۋ ءۇشىن تۋريستىك اعىنداردى اقمولا وڭىرىندەگى باسقا دا كۋرورتتارعا ءبولۋدى تالاپ ەتەدى. ول ءۇشىن اقبۇرا, جۇكەي جانە قوتىركول كولدەرىندە جاڭا تۋريستىك ايماقتاردى دامىتۋ, سونداي-اق تۋريستىك ەكسپرەسس-پويىزداردى ىسكە قوسۋ قاجەت. بۋراباي تۋريستەردى ءوزىنىڭ تابيعي سۇلۋلىعىمەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەرەكشە تاريحي جانە مادەني ەسكەرتكىشتەرىمەن دە تارتادى. استاناعا جاقىندىعى دا وسى كۋرورتتىڭ تانىمالدىلىعىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى.
– پرەزيدەنت 2030 جىلعا دەيىن شەتەلدىك تۋريستەر سانىن ەكى ەسەگە, ءتىپتى ءۇش ەسەگە ارتتىرۋ كەرەك ەكەنىن ايتتى. ول ءۇشىن باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى – اۋە تاسىمالىن جاقسارتۋ. بۇل باعىتتا قانداي جۇمىستار ءجۇرىپ جاتىر؟
– اۋە تاسىمالى تۋريزم سالاسىنىڭ دامۋىندا شەشۋشى ءرول اتقارادى. بۇل ءۇشىن ءبىز بىرنەشە باسىم مىندەتتى ايتىپ كەلەمىز. ماسەلەن, حالىققا قولجەتىمدى باعانى ۇسىنۋ ءۇشىن كۋرورتتىق ايماقتارعا باراتىن ىشكى اۋە رەيستەر سانىن ۇلعايتۋ كەرەك. تۋريزم ماۋسىمى قىزعان شاقتا اۋە بيلەتتەرىنىڭ تاپشىلىعىن جويۋ قاجەت. شاعىن اۆياتسيانى دامىتۋ دا باسىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى. ارينە, تۋريستەر ەڭ الدىمەن قولايلىلىق پەن جايلىلىققا كوڭىل اۋدارادى. سوندىقتان اۋەجايلارداعى جولاۋشىلار الاڭدارى مەن كۇتۋ ايماقتارىندا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جاقسارتقان ءجون. ماڭىزدى ماقساتتاردىڭ ءبىرى – تۋريستىك باعىتتار بويىنشا اۋە قاتىناسىن سۋبسيديالاۋدىڭ اعىمداعى تاسىلدەرىن قايتا قاراستىرۋ ءجون دەپ سانايمىز.
سونىمەن قاتار شەتەلدىك اۋە كومپانيالارىمەن ىنتىماقتاستىق جاڭا حالىقارالىق مارشرۋتتاردىڭ اشىلۋى مەن اۋە بيلەتتەرى قۇنىنىڭ تومەندەۋىنە ىقپال ەتپەك. بۇل جاڭا شەتەلدىك اۋە تاسىمالداۋشىلارىن تارتۋ قۇرالى, ءارى ولاردىڭ اراسىنداعى باسەكەلەستىكتى دامىتۋعا ىقپال ەتەدى.
– سوڭعى سۇراق: قازىرگى كۇنى ەلىمىزدە تۋريزمنەن تۇسەتىن تابىس قانشا؟
– قازاق ەلىنىڭ تۋريستىك سالاسى ءالى تولىق قولعا الىنباعان ءارى ەلەۋلى الەۋەتكە يە. الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, جاڭارتىلاتىن رەسۋرس بولىپ سانالاتىن تۋريزم ەكونوميكاعا مۋلتيپليكاتيۆتى اسەر ەتەدى. سوندىقتان كوپتەگەن ەل ونىڭ دامۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر. مىسالى, اشىق دەرەككوزدەرگە سۇيەنسەك, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى مەن تۇركيا رەسپۋبليكاسىندا ىشكى جالپى ونىمدەگى ءتۋريزمنىڭ ۇلەسى شامامەن 12%, كورشىلەس قىرعىزستاندا – 5-7% قۇرايدى. ال ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ينستيتۋتىنىڭ مالىمەتىنشە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە سوڭعى جىلدارى بۇل كورسەتكىش شامامەن 3,9%-دى قۇراپ وتىر.
سوندىقتان دا مەملەكەت باسشىسى تۋريزمگە ەڭ كەلەشەگى زور سالانىڭ ءبىرى رەتىندە نازار اۋدارىپ كەلەدى. ۇكىمەتكە سالانى كەشەندى دامىتۋ مەن ونىڭ ءوسۋىن تەجەيتىن كەدەرگىلەردى جويۋ ءۇشىن تاپسىرمالار بەرىلدى. بيزنەس وكىلدەرى ءوز كەزەگىندە تارتىمدى تۋريستىك مارشرۋتتار مەن ونىمدەردى قۇراستىرىپ, قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جاقسارتۋى كەرەك. سوڭعى ۋاقىتتا بۇل سالادا ىلگەرىلەۋ بار جانە تۋريستەر اعىنى ارتىپ, ەلدىڭ تانىمالدىلىعى ارتادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
ەسكەندىر زۇلقارناي,
«Egemen Qazaqstan»
