جۇقالتاڭ ءبىر جىگىت مىنبەگە كوتەرىلىپ, سۋدىراتىپ سويلەي باستادى. جاستار جەتەكشىلەرىنىڭ ءبىرى ەكەنى كورىنىپ تۇر. شىققان بويدا ول كەشەگى زۇلمات زاماندى, كوممۋنيستىك قوعامدى ىرەپ سويۋعا كىرىستى. دۇرىس-اق. اسىرەسە قازاقتى قان جىلاتقان كوممۋنيستىك قوعامدى بۇتارلاپ سىندىرىپ, قالاي ايتۋعا دا بولادى. ول قۇدايسىز قوعامنىڭ يماننان, اردان جۇرداي ەكەنى بەلگىلى عوي. سوزشەڭ جىگىت ەكەن. ايتارىن توگىپ-توگىپ اقتارعان ول اقىرىندا كوممۋنيستىك قوعامدى سىناپ قانا قويماي, كوممۋنيستەردى مۇلدەم جويۋ كەرەك, ولاردى قوعامنان ءبىرجولا الاستاۋ كەرەك دەگەنگە دەيىن باردى. ونىڭ بۇل سوزىنە جاستار قاتتى ەلىگىپ, قولدارىن سوقتى.
(وتەشقالي اتانباەۆ, نۇرتاس وڭداسىنوۆ جانە باۋىرجان مومىش ۇلى. الماتى, 1946 جىل)
مەنىڭ ەرىكسىز ورنىمنان تۇرۋىما تۋرا كەلدى دە, مىنبەگە باردىم. «اينالايىن, ءىنىم, سەن جاقسى سويلەدىڭ. دۇرىس ايتتىڭ. ەندى ول قوعام كەلمەسكە كەتسىن. بىراق مەن كوممۋنيستەردى مۇلدەم جويۋ كەرەك دەگەن سوزىڭە قارسىمىن. وندا ءبىزدىڭ دە سول قاتىگەز قوعامنان ايىرماشىلىعىمىز بولمايدى عوي. سوندا ءبىز جاقىندارىمىزدى, تۋعان-تۋىسقاندارىمىزدى, اكەلەرىمىز بەن اعالارىمىزدى, ەلدىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن, سوزدەرىنە بۇكىل ەل قۇلاق سالاتىن ادامدارىمىزدى قايتەمىز؟ ولاردان باس تارتۋ دەگەن ءوزىمىزدى ءوزىمىز تىرىدەي جەرگە كومۋ عوي. شىنىن ايتقاندا, ەلىمىزدەگى قاراپايىم ادامدار دا, ايگىلى ازاماتتاردىڭ كوبىسى دە ءوز ەرىكتەرىمەن كوممۋنيست بولا قويعان جوق. ماجبۇرلەدى. ال بەدەلدى, بەلگىلى ازاماتتارىمىز كوممۋنيست بولماسا ءوز پىكىرىن دە, ەلدىڭ ءسوزىن دە ايتاتىن مۇمكىندىگى بولمايتۇعىنىن ءبىلدى. سول ءۇشىن امالسىز كوممۋنيست بولدى. ماسەلەن, قاراڭدارشى, وزدەرىڭ قاتتى قادىرلەيتىن, ءتىپتى ءپىر تۇتاتىن شەرحان مۇرتازا, ولجاس سۇلەيمەنوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, مۇحتار شاحانوۆ, قادىر مىرزاليەۆ جانە باسقالاردىڭ ءبارى دە – كوممۋنيستەر. سوندا سەنىڭ تالابىڭ بويىنشا سولاردى دا جويۋ كەرەك پە؟ وندا ءبىز قالايىق-قالامايىق قانىشەر ەلگە اينالامىز عوي. ءوزىمىزدى ءوزىمىز قۇرتامىز عوي. ودان دا ەل بولىپ بىرىگەيىك, جۇرت بولىپ توپتاسايىق», دەدىم. زال ساباسىنا تۇسكەندەي بولدى.
مەن مۇنى نەگە ايتىپ وتىرمىن؟ ايتىپ وتىرعان سەبەبىم – وتكەننىڭ بارىنە كۇل شاشاتىندار ءالى دە بار. وسىمىز دۇرىس پا؟ سول قاتىگەز, قاتال زاماننىڭ وزىندە دە, حالقىنىڭ قامىن ويلاعان, ۇلتىنىڭ بولاشاعىن ساقتاپ قالۋعا ءوزىن قۇربان ەتۋگە دايار ازاماتتار بولدى عوي. ماسەلەن, تاشەنوۆتىڭ ءوزىن عانا الايىقشى. ول ءوزىنىڭ جانكەشتى ەرلىگىنىڭ ارقاسىندا ەلدىڭ, جەردىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالدى عوي. ونىڭ سول ەرلىگى بولماسا, قازىرگى كۇنىمىز نە بولار ەدى؟ ءارى قاراي ەل بولامىز با, ەل بولمايمىز با دەگەن تاعدىرىمىز ەكىۇشتى بولىپ قالار ەدى. سوندىقتان دا ونىڭ ەسىمى تاريحىمىزدا التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالدى.
سول زاماندا, بۇرىن دا, ودان كەيىن دە ەل قامىن ويلاعان ازاماتتار, قۇدايعا شۇكىر, بولدى. سولاردىڭ ءبىرى, ءسوز جوق, نۇرتاس وڭداسىنوۆ دەر ەدىك. ول – حرۋششەۆتىڭ قوقان-لوققىسىنان بۇعىپ قالماستان قايتا-قايتا قارسى شىققان ادام. ول حرۋششەۆتىڭ تىڭ كوتەرەمىز دەگەن سوزىنە وراي «تىڭدى كوتەرەيىك, وعان قارسى ەمەسپىن, ول ءۇشىن اشارشىلىق جىلدارىندا شەتەلگە اۋىپ كەتكەن قازاقتاردى شاقىرايىق, سوسىن كوتەرەيىك», دەيدى.
سونداي-اق رەسپۋبليكانىڭ قىرىق جىلدىعى تويلانىپ جاتقاندا, ورتا تۇستا وتىرعان وڭداسىنوۆقا كەلىپ: «وڭداسىنوۆ, سەن ۇنەمى وزبەكستانعا ءۇش اۋداندى بەرۋگە قارسى بولۋشى ەدىڭ, ەرتەڭ قول قويىلادى, ول اۋداندار بەرىلەدى», دەيدى. سوندا نۇرتاس ورنىنان اسپاي-ساسپاي تۇرىپ «مەن ۇكىمەت باسىندا وتىرسام, ءالى دە قارسى بولار ەدىم», دەپ قاتقىل جاۋاپ بەرەدى. وسى ءبىر ساتكە كۋا بولىپ وتىرعان د.قوناەۆ ەستەلىگىندە: «بانكەتتىڭ ورتاسىندا حرۋششەۆتىڭ كوڭىل كۇيى بۇزىلىپ, كەتىپ قالدى», دەپ جازادى. وسىنداي تەكەتىرەستەردىڭ ابدەن جەتىلىپ, كەمەلىنە كەلىپ تۇرعان شاعىندا, ياعني 58 جاسىندا وڭداسىنوۆ زەينەتكەرلىككە شىعارىلادى.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, نۇرتاس وڭداسىنوۆ – قاشاندا ءوز مۇددەسىنەن گورى ەل مۇددەسىن جوعارى قويعان ادام. سول كەزدىڭ وزىندە-اق ول حرۋششەۆتىڭ تىڭ يگەرۋ ناۋقانى قازاق ەلىنە الاسات قاۋىپ, وراسان زيان اكەلەتىنىن بىلگەن ەدى. شىنىندا دا, سولاي بولىپ شىقتى. ونىڭ زيان-زاردابىن ءالى كۇنگە تارتىپ كەلەمىز عوي.
تىڭدى يگەرۋگە ەشقانداي تياناقتى جوسپار دا, جۇيە دە بولعان جوق. قازاق جەرىنىڭ استىن ۇستىنە شىعارىپ, قارا جەردى قاقىراتىپ جىرتا بەردى, جىرتا بەردى. وسىنداي وزبىرلىقپەن, وكتەمدىكپەن باستالعان ول جۇمىس ەلدىڭ بەرەكەسىن كەتىرىپ, قۇتىن قاشىردى. اۋىلدار دا, ادامدار دا ازاپقا ءتۇستى.
ءبىز وقىپ جۇرگەن كەزدە جوعارى وقۋ ورنىنداعى ستۋدەنتتەردى استىق جيناۋعا الىپ كەتەتىن. ءبىز دە باردىق. قوستانايدىڭ جىتىقارا دەگەن جەرىنە تۇستىك. بىراق قازاقتار جوقتىڭ قاسى. باسىم كوپشىلىگى باسقا ۇلتتار. مەن سياقتى كىلەڭ قازاقتاردىڭ ورتاسىندا وسكەندەر, قازاقستان بولعان سوڭ, ءسوز جوق ءوز قانداستارىن ىزدەيدى عوي. قازاقتار كوزگە تۇسە قويماعان سوڭ, سول جەردە تۇراتىن بىرەۋلەردەن سۇراستىرىپ كورسەم, ءبىز ىستەيتىن جەردىڭ جەلكە تۇسىندا شاعىن اۋىل تۇر ەكەن, سول جاقتى مەڭزەدى. ءبىر ءۇزىلىستىڭ كەزىندە سول جاققا كەتتىم. شاعىن عانا اۋىل. بۇل جەردە دە قازاقتار جوقتىڭ قاسى ەكەن. دەگەنمەن ءبىر اقساقالدى كەزدەستىرىپ اڭگىمەگە تارتتىم. العاشقىدا ول مەنى سەنىمسىزدىكپەن قارسى الدى دا, ءسوزىمنىڭ نوبايىن ۇققان سوڭ بىرتە-بىرتە شەشىلە باستادى. ايتىپ وتىرسا, كورمەگەن قۇقايلارى جوق ەكەن. تىڭ يگەرۋگە الىپ كەلگەندەردىڭ ىشىندە نەبىر سۇمپايى سۇمىرايلار, اباقتىدان شىققاندار, بۇزىقتار بولىپتى. ءبىزدى تەك ورنىمىزدان كوتەرىپ, قونىستارىمىزدان ايىرىپ قانا قويعان جوق, بىزگە زورلىق-زومبىلىقتار دا جاسالدى. كۇن كورسەتپەيتىن جاعدايعا جەتكىزدى. مەكتەپتەر بىرىنەن سوڭ ءبىرى جابىلدى. بالالارىمىز قازاقشا مەكتەپتەن قول ءۇزدى. ءوزىمىزدىڭ قازاقى بولمىسىمىز, ادەت-عۇرپىمىز اياقاستى بولدى دەپ الگى اقساقال كوزىنە جاس الىپ, قامىقتى. الگى زاردى ەستىگەندە مەنىڭ ءىشىم الاي-دۇلەي بوپ, زىعىردانىم قايناپ, ورنىمنان تۇرىپ كەتتىم. بىراق قايتەمىز, قولدان كەلەر امال جوق.
العاشقى جىلدارى قازاقستاندا 6,5 ميلليون گەكتار جەر جىرتىلعان. ونى از دەگەندەي, بولاشاقتا 20-30 ميلليون گەكتار جەر جىرتۋ كەرەك دەپ قاۋلى شىعارىپ قويعان. سول 1956 جىلدىڭ وزىندە-اق قونىس اۋدارۋشىلاردىڭ سانى 650 مىڭعا جەتكەن. بۇل دەگەنىڭىز ءبىر ەلدى تۇتاستاي وزبىرلىقپەن باسىپ الۋ عوي.
قايران ەلىم, قايران قازاعىم-اي! نە كورمەدىڭ سەن! كۇنى كەشە عانا قولدان قاساقانا ۇيىمداستىرىلعان اشارشىلىقتى باسىڭنان وتكەرىپ, سودان كەيىن قۋعىن-سۇرگىنگە ءتۇستىڭ. اشارشىلىق جىلدارى ادامدار ميلليونداپ قىرىلدى. قۋعىن-سۇرگىن كەزىندە ەلىمىز كوزى اشىق, كوكىرەگى وياۋ اسىل ازاماتتارىنان ايىرىلدى. سوعىس جىلدارىندا كورگەن تاۋقىمەتتەرىمىزدىڭ ءوزىن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. ەندى تىڭ يگەرۋ ناۋقانىن اسىعىس باستاپ ەلىمىز بەن جەرىمىزدى تۋ تالاقاي ەتتى. ارينە, سول كەزدىڭ وزىندە, سودان كەيىن دە قارسى بولعان ەشكىم جوق. بىراق ول عىلىمي ساراپتامالاردان مۇقيات ءوتىپ, سونان كەيىن جۇيە-جۇيەسىنە ءتۇسىپ بارىپ يگەرىلۋى كەرەك ەدى.
ولار وزدەرىنىڭ ارىدە جاتقان ارام ويلارىن شۇعىل تۇردە ىسكە اسىرعىسى كەلدى. ياعني قازاقتىڭ جەرىنەن قازاقتاردى مۇلدە الاستاپ نەمەسە ولاردى تەزىرەك ءتىلى مەن دىلىنەن سىرت اينالدىرىپ جىبەرمەك بولدى. ناعىز باسقىنشىلىق ساياسات. باسقىنشىلدىق ءۇردىس. ولاي دەمەي نە دەرسىڭ, سول تىڭ يگەرۋ جىلدارى 2 ميلليون ادام كوشىپ كەلىپ, قازاقتاردىڭ سانى 30 پايىزعا تومەندەپ كەتسە. 200-دەن اسا سەلولىق, اۋداندىق كەڭەستەردىڭ اتتارى وزگەرتىلىپ, وزگە تىلگە اۋىستىرىلسا.
ماقالامىزدىڭ باس جاعىندا ونىڭ زاردابىن ءالى تارتىپ كەلەمىز دەگەنىمىز وسى دەۋگە بولادى. ءالى كۇنگە دەيىن بايىرعى قالپىنا كەلتىرە الماي كەلەمىز. ءتىپتى تىڭ ولكەسىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ت.سوكولوۆ دەگەن اقمولا قالاسىنىڭ اتىن حرۋششەۆگراد دەپ اتايىق دەگەن ۇسىنىس جاساعان. ايتەۋىر ول ۇسىنىس اۋپىرىممەن وتپەي قالدى. بىراق ول قالانىڭ اتى ءبارىمىز بىلەتىن تسەلينوگرادقا اۋىستىرىلدى.
قازاقستان ۇكىمەتىن اسا اۋىر جىلدارى, ياعني 1938-1951 جىلدارى 13 جىل باسقارعان نۇرتاس وڭداسىنوۆ اتىنا شاڭ تۇگىلى توزاڭ قوندىرماي, ادال دا, ادىلەتتى باسشى بولا ءبىلدى. ءتىپتى 34 جاسىندا ەل تاعدىرى قولىنا تيگەن وڭداسىنوۆ داڭدايسىپ تا, مەنمەنسىپ تە كەتكەن جوق. ونىڭ بويىندا پايىم مەن پاراسات, جىگەر مەن قايسارلىق, ءبىلىم مەن ىسكەرلىك, سابىر مەن تاباندىلىق بولا ءبىلدى.
سوعىس جىلدارى ءبارىمىز بىلەتىندەي قازاقستاننىڭ بويىنا اسا اۋىر جۇك ءتۇستى. ول جۇكتى قايىسپاي كوتەرۋ كەرەك بولدى. رەسەيدەن ادامدارمەن بىرگە كوپتەگەن ءوندىرىس ورنى كوشىپ كەلدى. ولاردى ورنالاستىرۋ, جەدەل تۇردە ىسكە قوسۋ, ءسويتىپ ءونىم شىعارۋ ايتار اۋىزعا وڭاي بولعانمەن, شىن جۇزەگە اسىرۋ وڭاي بولىپ پا؟ سول سوعىس جىلدارى قاپ تاۋىنان اۋعان جۇرتتى, كارىستەردى, تاعى باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ ورنىعۋىن, جۇمىس باستاپ كەتۋىن ۇيلەستىرۋ دە قىرۋار شارۋا عوي. وسىلاردىڭ بارىنە ول ۋاقىت تابا ءبىلدى. بىرىنەن سوڭ ءبىرىن جۇزەگە اسىرا ءبىلدى.
سولاي بولا تۇرا نۇرتاس وڭداسىنوۆ ەلىنىڭ قامىن, اسىرەسە رۋحاني ءومىرىن كوزىنەن بىردە-ءبىر رەت تاسا ەتكەن جوق. دۇنيەجۇزىلىك سوعىس ءجۇرىپ جاتسا دا, ەلىنىڭ ەرتەڭىن ويلاي بىلگەن ول وپەرا جانە بالەت تەاترى مەن عىلىم اكادەمياسىنىڭ عيماراتىن تۇرعىزدى. العاش عىلىم اكادەمياسى اشىلعان كەزدە وڭداسىنوۆتىڭ كۇمىستەي تازا بولسىن دەپ ۋىستاپ كۇمىس تەڭگەلەردى شاشقانىن كوپ عالىم ءالى كۇنگە دەيىن تامسانا ايتادى.
ول عىلىم اكادەمياسىنىڭ بۋىنى بەكىپ, اياعىنان تۇرىپ كەتۋىنە دە كوپ كۇش جۇمسادى. اكادەميانى باسقاراتىن ادامدى دا وڭداسىنوۆتىڭ ءوزى تاپتى. ول بىردە گازەتتەن ق.ساتباەۆتىڭ ەكى ماقالاسىن وقىپ, ونىڭ بىلىمدىلىگىنە, ارعى-بەرگى جايلاردى زەردەلەپ, عىلىمي جۇيەگە ءتۇسىرىپ سويلەيتىنىنە ءتانتى بولعان-دى. كوپ ۇزاماي ونىڭ وزىمەن كەزدەسىپ, وعان دەگەن ىقىلاسى بۇرىنعىدان دا بەكي ءتۇستى دە, اقىرىندا ءوزى باس بولىپ عۇلاما عالىمدى ءتيىستى ورىنداردىڭ بارىنەن وتكىزىپ, اكادەميانىڭ پرەزيدەنتى ەتتى.
سونداي-اق بۇكىل ورتا ازيادا جوق قىزدار پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ, كونسەرۆاتوريانىڭ جانە باسقا دا كوپتەگەن ءبىلىم ورداسىنىڭ اشىلۋىنا تىكەلەي ىقپال ەتكەن دە وسى ن.وڭداسىنوۆ بولاتىن. سوعىسقا بايلانىستى ورتالىق كينوستۋديالاردىڭ الماتىعا كوشىپ كەلۋىمەن قازاقشا فيلمدەر دۇنيەگە كەلدى. ءبىزدىڭ بۇل سوزىمىزگە كۇمان كەلتىرەتىندەر دە بولار. ولاي بولسا بۇل فاكتىلەردى دالەلدەپ, دايەكتەپ بەرەتىن قۇجاتتار نۇرەكەڭنىڭ ارحيۆىندە ساقتاۋلى تۇر. كەز كەلگەن ۋاقىتتا بارىپ تانىسۋلارىڭىزعا بولادى.
سول جىلدارى قانقۇيلى سوعىسقا قاراماي, قازاقتىڭ مەملەكەتتىك اكادەميالىق وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ تىنىسى اشىلىپ, رەپەرتۋارى كەڭەيە ءتۇستى. مۇقان تولەباەۆتىڭ ء«بىرجان-سارا», ا.جۇبانوۆ پەن ل.ءحاميديدىڭ «اباي», ە.برۋسيلوۆسكيدىڭ «قىز جىبەك», «دۋداراي» وپەرالارى قويىلدى. ولاردىڭ ءبارى بۇگىنگى تاڭدا ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىز, ولارمەن ءبىز بۇگىن دە ماقتانامىز, رۋحاني ءدارىس الامىز. ولار بۇگىن دە ءجۇرىپ جاتىر, ەرتەڭ دە جۇرە بەرمەك.
ال بالەت ونەرىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوسقان, سوعىس باستالعاننان بەرى الماتىدا تۇرىپ جاتقان اتاعى جەر جاراتىن گالينا ۋلانوۆانىڭ ەسىمىن ارداقتاۋعا ابدەن بولادى. ول بالەت ونەرىنىڭ ورەسىن بيىكتەتىپ, وركەنىن جايىپ كەتتى. ونىڭ سول ەڭبەگىن جوعارى باعالاعان قازاق ۇكىمەتى قازاق كسر-ءىنىڭ حالىق ءارتىسى اتاعىن بەردى. ال وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ عيماراتى بىتكەن كەزدە نۇرتاس وڭداسىنوۆ ءسوز سويلەپ, ەلدىڭ زور قۋانىشىن تەبىرەنە جەتكىزدى.
ال بۇگىنگى تاڭدا ەلىمىزدە كەڭ تانىس حاكىمجان ناۋرىزباەۆتىڭ ونەرگە قالاي كەلگەنىن كوپ ادام بىلسە كەرەك. ونى دا اۋىلدا ساز بالشىقتان ءارتۇرلى بەينەلەر جاساپ جۇرگەن جەرىنەن سوناۋ حاركوۆقا وقۋعا جىبەرىپ وقىتىپ, اقىرىندا ءبارىمىز ماقتان تۇتاتىن اباي ەسكەرتكىشىن دۇنيەگە كەلتىرۋ دەڭگەيىنە دەيىن وسكەن داڭقتى مۇسىنشىگە اينالدى. وعان دا نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ تىكەلەي ىقپالى بولعانىن قالاي ايتپاسقا؟
نۇرتاس وڭداسىنوۆ ەل ىشىندە قابىلەتتى ادامداردى ىزدەپ تاۋىپ, ولاردىڭ جولىن ارقاشان اشىپ وتىرعان. بىردە لەنينگرادقا بارعاندا جاس ينجەنەر د.قوناەۆتى كەزدەستىرەدى. ونىمەن پىكىرلەسىپ, كوپتەگەن تاقىرىپتى قامتىپ سويلەسەدى دە, قابىلەت-قارىمىنا, بىلىمىنە ءتانتى بولىپ, كوپ ۇزاماي ونى ءوزىنىڭ ورىنباسارى ەتىپ جۇمىسقا الادى. وسى قىزمەتتى ول ون جىل بويى اتقاردى. ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە د.قوناەۆ ء«بىز وڭداسىنوۆتىڭ ۇستاحاناسىنان شىققانبىز», دەپ مەرەيلەنە جازعان.
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا دا قىرۋار ىستەر تىندىرىلدى. ولاردىڭ ءبارىن جىپكە ءتىزىپ ايتا بەرسەك, اڭگىمە ۇزاققا كەتەدى. سونداي-اق فاشيستەردەن ازات ەتىلگەن ەلدى مەكەندەرگە اقشالاي, زاتتاي كومەك كورسەتىلۋدىڭ ءوزى – جەكە اڭگىمە. سوعىستان ابدەن قالجىراپ شىققان قازاقستان ولارعا قولۇشىن بەرۋدەن تانعان جوق. سوعىس جىلدارىندا ءتۇستى مەتاللۋرگيا زور قارقىنمەن دامىپ, ءالى كۇنگە ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدىڭ كۇرەتامىرى بولىپ كەلەدى. بۇعان قوسا ەرتىس – قاراعاندى, ارىس – تۇركىستان, ءمىرزاشول كانالدارىنىڭ سالىنۋى دا ەلىمىزدىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەرپىن بەردى دەپ ايتا الامىز. ال مويىنتى – شۋ تەمىرجولىنىڭ سالىنۋىن ن.وڭداسىنوۆتىڭ ءوزى دە ماقتان تۇتىپ ايتاتىن ۇلكەن شارۋا بولدى. ونىڭ بۇگىنگى تاڭعا دەيىن ەكونوميكامىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ىقپال ەتىپ وتىرعانىن جاسىرۋ كۇنا بولار ەدى.
نە نارسەنىڭ دە بايىبىنا بارماي, ۇلكەن قاتەلىكتەر مەن كەمشىلىكتەرگە ۇرىندىراتىن شەشىم شىعاراتىن ۇردا-جىق وسپادار حرۋشەۆتىڭ كەزىندە ن.وڭداسىنوۆ جۇمىسىنان الاستاتىلىپ, كوپ ۇزاماي گۋرەۆ وبلىسىنا جىبەرىلدى. ول الدىمەن گۋرەۆ وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى, سودان كەيىن وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ جۇمىس ىستەدى. ول بۇل قىزمەتتەردى دە ابىرويمەن اتقارىپ شىقتى دەپ ايتا الامىز. ارينە, وعان بۇل ابىروي وپ-وڭاي كەلە قويعان جوق. ول تابان اقى, ماڭداي تەردىڭ, تايسالماس جىگەر مەن قايسارلىقتىڭ, جان-جاقتى ءبىلىمنىڭ ارقاسىندا كەلگەنى ءسوزسىز.
كەزىندە ونجىلدىقتى بىتىرگەن بويدا بۇكىل رەسپۋبليكا بويىنشا مال باعامىز دەگەن ۇندەۋگە قوسىلا كەتكەن مەكتەپتەر از بولعان جوق. ودان ماڭعىستاۋداعى وقۋشىلار دا تىس قالماپتى. تەك وڭداسىنوۆ قانا ۇكىمەتتىڭ مۇنداي پارىقسىز قاۋلىسىنا قارسى شىعىپ «مال بولسا, مالدى باعا-تۇعىن ادام تابىلادى, بالالاردى وقۋلارىنان قالدىرماڭدار», دەپ باتىل شەشىمگە كەلگەن. سولاردىڭ ىشىندە بۇگىندە قازاقتىڭ زاڭعار جازۋشىسى ءابىش كەكىلباەۆ بار بولاتىن. سودان دا بولسا كەرەك, ول ءوزىنىڭ ەستەلىگىندە نۇرتاس اعانى زور قۇرمەتتەپ, سىيلاستىقپەن ەسكە الادى.
ءابىش كەكىلباەۆ سول ءبىر كەزدەردى بىلايشا ەسكە الادى: «ن.وڭداسىنوۆ بارعانعا دەيىن وزدەرىنىڭ كادرلارى جوق دەپ, بريگادرلىكتەن جوعارى قىزمەتتەرگە شەتتەن كەلگەن ەدى. نۇرتاس ءداندىباي ۇلى ءدال سول كادرلارعا قۋ تاقىر ايماقتان بارلىق شارۋاشىلىق, ونەركاسىپ, مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىن, اۋىلدارىن, اۋداندارىن, قالالارىن تۇگەلدەي ءوز ماماندارىنا باسقارتىپ قانا قويماي, كەيىن رەسپۋبليكالىق, وداقتىق دارەجەدە تانىلعان بىلىكتى باسشىلاردى تاربيەلەپ ءوسىردى. الىس ۆاحتاداعى بۇرعىشىلار, وتارلارداعى شوپانداردان باستاپ ەلدىڭ ەستيار ازاماتتارىن تۇگەل تانىپ ءبىلدى. ارالارىندا بولىپ, اقىلداستى», دەپ تەبىرەنەدى. شىنىندا دا, بۇل سول ولكەدەن شىققان ابەكەڭنىڭ شىن تەبىرەنۋى بولاتىن.
ەل قاشاندا كىمدى بولسىن ەڭبەگىنە قاراي باعالايدى, اتقارعان جۇمىسىنا قاراي قۇرمەت كورسەتەدى. جۇمىستان بوساپ, ماسكەۋدە تۇرعان كەزىندە كەلەسى جىلى ونى ءبىر وبلىستىق جيىنعا شاقىرعاندا وسى ءوڭىر حالقى تۋعان اكەلەرى ءتىرىلىپ كەلگەندەي اعىل-تەگىل قۋانادى. ارينە, مۇنى ءوز كوزىمەن كورگەن تۋعان ىنىسىندەي بولىپ كەتكەن ساعيدوللا قۇباشەۆ ادەمى اڭگىمەلەيدى. نۇرەكەڭە ءسوز بەرىلگەندە جۇرت ورىندارىنان دۇركىرەي كوتەرىلىپ تۇرىپ الدى. وتىرىڭدار دەسە دە وتىرمايدى.
مىنبەدەگى نۇرەكەڭنىڭ ءوزى قولىن بۇلعاعان يشاراسىنان كەيىن بارىپ زال تىنىشتالىپ ورىندارىنا وتىرادى. ەندى نۇرەكەڭنىڭ تاماعى قۇرعاپ, ءۇنى شىقپاي قاپەلىمدە اۋزىنا ءسوز تۇسپەي ۇزاق كىدىرىپ قالادى. ول كىسىنىڭ قاتتى قوبالجىپ تۇرعانىن كورگەن حالىق ورىندارىنان تۇرىپ قايتادان دۋىلداتىپ قول سوعادى. قاشان نۇرەكەڭ ءوز-وزىنە كەلىپ, ءسوزىن باستاپ كەتكەنشە ورىندارىنا وتىرمايدى. نۇرەكەڭ ءسوزىن بىتىرگەننەن كەيىن الگى كورىنىس ءۇشىنشى رەت قايتالانادى. وسىنداي كول-كوسىر ريزاشىلىققا ريزا بولعان نۇرەكەڭ سوڭىنان «اتىراۋلىقتار بۇگىن مەنى التىن بەسىككە سالىپ تەربەتتى عوي», دەپتى. ارينە, ەلدىڭ قۇرمەتى مەن سۇيىسپەنشىلىگىنەن ارتىق دۇنيەدە ناگرادا جوق قوي.
نۇرەكەڭدى جۇرت سونشالىقتى نەگە قۇرمەتتەدى؟ وعان دا ءوزى جاۋاپ بەرەدى. «بىرىنشىدەن, قانشا قيىن كەزدەردە ەل باسقارسام دا, ەشكىمنىڭ جانى مەن قانى موينىمدا جوق, ارىم تازا. ەكىنشىدەن, ەشكىمنەن پارا العان ەمەسپىن, قولىم تازا. ۇشىنشىدەن, ەشقاشان ەشكىمنىڭ رۋىن, ءجۇزىن سۇراعان ەمەسپىن, ءجۇزىم تازا».
نۇرتاس وڭداسىنوۆ بارلىق جەردە دە اسا قادىرلى, زور قۇرمەتكە يە بولعان. ونىڭ ويىمەن, پىكىر, ۇسىنىستارىمەن ساناسىپ وتىرعان.
اتاقتى قولباسشى, بۇكىل قازاق حالقىنىڭ نامىسىن بويىنا جيعان باۋىرجان مومىش ۇلى ءالى جازىلماعان, بىراق جازىلۋعا ءتيىس شىعارماسىنىڭ نوبايىن نۇرەكەڭە جىبەرىپ, ول كىسىدەن پىكىر كۇتەدى. ول حاتىندا بىلاي دەپ جازادى. «ودنۋ يز نەناپيساننىح گلاۆ سۆوەي رۋكوپيسي ۆ پلانە يا نازۆال «بلاگورودنىە تراديتسي كازاحسكوگو نارودا ۆوسپيتىۆايۋششيە بوەۆىە كاچەستۆا ۆ دجيگيتە», ۆ ليچنوم پيسمە ك ۆام, كاك ستارشيم براتوم حوچۋ پودەليتسيا س ۆامي نابروسكامي ەتوي گلاۆى. 1. ادەت جانە ادەپ; 2. ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى; 3. ۇلى وسسە, ۇلى جاقسىمەن, قىزى وسسە, قىزى جاقسىمەن اۋىلداس بولعىن; 4. «تەكسىزدەن تەزەك ارتىق», «ارسىزدان ايۋان ارتىق»; 5. «جانىم ارىمنان ساداقا»; 6. «ولىمنەن ۇيات كۇشتى; 7. «قوياندى قامىس, ەردى نامىس ولتىرەدى».
ارينە, ءبىز باۋكەڭنىڭ بۇل حاتىنا نۇرەكەڭنىڭ نە دەپ جاۋاپ بەرگەنىن بىلمەيمىز. اڭگىمە وندا ەمەس. اڭگىمە ونىڭ دۇنيەتانىمىنىڭ كەڭدىگىندە, ۇلتىنىڭ بولمىس-ءبىتىمىن تەرەڭ بىلەتىندىگىندە بولىپ تۇر. سودان دا عۇلاما دەگەن باۋكەڭنىڭ ءوزى پىكىر سۇراپ, حات جازىپ وتىر.
نۇرەكەڭنىڭ ادامگەرشىلىك بولمىس-ءبىتىمىنىڭ جان-جاقتى ەكەنى سونشاما, ءبىر كەزدە بەرگەن ۋادەسىنىڭ ۇدەسىنەن شىعۋ ءۇشىن ۋاقىت ءوتىپ كەتسە دە, ۇمىتپايدى ەكەن. Cالامات مۇقاشەۆ ول تۋرالى بىلاي دەپ جازادى. ء«بىر كۇنى نۇرەكەڭ تەلەفون شالىپ: «شىراعىم, مەنىڭ اتىراۋدان كەتكەلى ارقالاپ جۇرگەن بورىشىم بار ەدى, سونى وتەسەڭ قايتەدى», دەدى دە: «اتىراۋدا راۋشان دەگەن قوبىزشى بولدى عوي, ونى ءوزىڭ دە بىلەتىن شىعارسىڭ. ول وركەستر ۇيىمداستىرىپ, قىزداردى تاربيەلەدى, وعان قۇرمەتتى اتاق بەرۋگە ۋاقىت جەتتى, سوعان ىقپال ەتشى», دەدى. مەن بىردەن ول كىسىنىڭ ايتقان اماناتىن ورىنداۋعا ىسكە كىرىستىم. كوپ ۇزاماي راۋشان «رەسپۋبليكاعا ەڭبەگى سىڭگەن مادەنيەت قايراتكەرى» اتاعىن الدى», دەيدى.
ونىڭ سونىمەن بىرگە مادەنيەتى وتە جوعارى بولعان. وعان ساعيدوللا قۇباشەۆتىڭ مىنا سوزىنەن كەيىن كوزىڭ جەتە تۇسەدى: «مەنىڭ قازاقستان كومپارتياسىنىڭ ەكىنشى حاتشىسى بولىپ تۇرعان كەزىمدە نۇرەكەڭ الماتىعا كەلدى. مەن ول كىسىنى قوناقۇيدەگى ابىر-سابىردان اۋلاق بولسىن دەپ ۇيىمە جاتقىزدىم. كۇتۋشى ايەل بار. جۇمىستان كەيىن كەشكە قاراي ەكەۋمىز وتىرىپ وتكەن-كەتكەندى ايتىپ, ۇزاق اڭگىمەگە كوشەمىز. بىرەر كۇننەن كەيىن نۇرەكەڭ الگىندەگى اڭگىمەنى ءۇزىپ: «ساكە, (كوبىنە مەنى وسىلاي اتايتىن) مەن سەنىڭ قابىلداۋىڭا جازىلام, قاشان, قاي ۋاقىتتا قابىلدايسىڭ؟» دەپ وتىر. «نۇرەكە-اۋ, قانداي قابىلداۋدى ايتىپ وتىرسىز, وسى جەردە ايتا بەرىڭىز», دەپ جاتىرمىن. «جوق, شىراعىم, كەڭسەگە بارىپ ايتۋىم كەرەك, سوندا ول قۇندىراق بولادى», دەدى. نە كەرەك, ول كىسى سول كەزدەسۋدە تۋعان اۋلىنا كومەك سۇراي كەلگەن ەكەن... كەيىننەن ول اۋىلدىڭ جاعدايىن جاقسارتۋعا بىرقاتار جۇمىس اتقارعانىم راس».
مەنىڭ بۇل جەردە ايتايىن دەگەنىم, ول كىسى كەزىندە ۇكىمەت باسىندا وتىرا تۇرا مەنىڭ اۋىلىم دەپ وعان جۇرتتان بولەك كوڭىل بولمەگەنىنە ەرىكسىز ريزا بولاسىڭ.
ول ءوزىنىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى جيىرما جىلىندا دا قاراپ جاتپاپتى. سول جىلدارى قاداۋ-قاداۋ
«ارابشا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىگى», «پارسىشا-قازاقشا تۇسىندىرمە سوزدىگى», «اراب تەكتى قازاق ەسىمدەرى» سياقتى ەڭبەكتەر دايارلادى. بۇل مۇرالارى دا ۇلت رۋحانياتىنىڭ ەلەۋلى ۇستىنى دەي الامىز.
تەمىرحان مەدەتبەك,
اقىن, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
