تاۋەلسىزدىكتى تۋ ەتكەن شىعارمالار

كىتاپ سەگىز بولىمنەن تۇرادى. ال­عاشقى «تاۋەلسىزدىك شۋاعى» – بۇگىنگى كوك تۋى جەلبىرەگەن ەگەمەن ەل ۇلانىنىڭ ۇلى ىستەرگە تالپىنىسىنان باستاپ, قازاق دالاسىنىڭ كونە تاريحىنا ۇڭىلۋىنە دە­يىن­گى ساتتەرىن انىق تا قانىق بەينەلەيدى. ­شۋاق شاشقان شۋماقتارى بالاقايلار­دىڭ مانەرلەپ وقۋىنا سۇرانىپ تۇر: «تۋعان ەلىم – تىرەگىم, ەلجىرەيدى جۇرە­گىم. انۇران­عا سىيدىرعان, بۇكىل ەلدىڭ تىلەگىن». ءجاس­وسپىرىم الدىندا تۋىن­داعان سان ساۋالعا جاۋاپ بەرەدى: «تاۋەلسىزدىك – ىرىس, باق, قادام باسۋ سەنىممەن. ەمىن-ەركىن تىنىستاپ, باق كەتپەۋى تورىڭنەن»; «اتا زاڭىم, التىن زاڭىم – ارداعىم, ايالا­عان ادامزاتتىڭ ارمانىن. جول باس­تاي­دى بولاشاققا جاسامپاز, ءاربىر بابىڭ, تاراۋلارىڭ, تارماعىڭ»;

تۋعان جەر بايلىعىنىڭ يەسى – كيە­لى قازاقستاننىڭ قياعا ۇشار قىرانى, ەركىندىكتى سۇيگەن تاۋەلسىز ۇلانىمەن ەمىن-ەركىن سىرلاسادى اۆتور. ءسوز مايەگى – ماقال-ماتەلدەردى جاتتاپ وسكەن كىش­كەنتاي كەيىپكەرلەرىنىڭ ماقسات, تىلەگىمەن بولىسەدى. جاماننان جيرەنسە, جاقسىدان ۇيرەنىپ, ارمان قۋعان بالانىڭ تالابى تاۋداي اسقاق, «تال وسەدى شىبىق­تان, شۇعىلدانىپ سپورتپەن جىگىت بولام شىنىققان» دەپ, بايگەدە وزۋعا تىرىسادى, اتاجۇرتتى ساقتاپ قالعان بابالار ەرلىگى وتان-اناعا تاعزىم ەتۋگە باۋلىپ, تۋعان جەرىن جايناتقان تۇلعا بولۋعا باعىتتايدى. ارينە, ارمان الاۋىن جاققان, زەيىنى ۇشقىر بالانىڭ «وت شاشادى جانارىم. وتانىمنىڭ ەرتەڭگى ماقتانىشى بولامىن» دەۋى تەك­تىلىكتى ۇلگى ەتۋىنە, سالت-داستۇردەن ەل­دىگىن تانۋىنا, تالايدى تاڭداندىرعان قازاق ادەت-عۇرپىن ساقتاۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزىپ, دومبىرا مەن بەسىگىن كيەلى ساناعان, تۋعان ولكەسىن جات جۇرتتىڭ تابانىنا تاپتاتپاعان بابالارىنا دەگەن قۇرمەتپەن جالعاسادى.

«قۇرمەت جىرلارىندا» ت ۇلىمى جەلپ-جەلپ ەتىپ, اتاسىنا «جانارىنىڭ نۇرىمىن» دەپ ەركەلەيتىن ۇلدار اباي, ماحامبەت, باۋىرجان مومىش ۇلى, ءابىلحان قاستەەۆتىڭ, «جاۋعا باسىن يمەگەن, جاتقا ءجونسىز تيمەگەن. ورنەكتە­گەن ءومىرىن انمەن, جىرمەن, كۇيمەنەن» بابالارىنىڭ, وزدەرىنىڭ اتا-اجەلەرى, ۇستازدارىنىڭ ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن ۇلگى-ونەگەسىنە دەن قويادى. ۇلى اقىن ەس­كەرتكىشىنىڭ باسىندا ابايدى ءسۇيۋ ار­قىلى ۇلتىمدى ءسۇيدىم دەپ بىلەدى. «تو­رە­لىك ايتقان زامانعا, اشىنىپ توپاس, نادانعا. كەيىپكەرلەرى ابايدىڭ ءالى ءجۇر ءبىزدىڭ قوعامدا». «جۇرەگىن جىرمەن ۇسىنىپ, تانىتقان تاۋداي كىسىلىك. سوزدەرى ءبىرى-بىرىنە تۇرادى ساۋلە ءتۇسىرىپ», اسىرە­سە سوڭعى جولدارى كوكەيدە دەرەۋ جاتتالىپ, ءوزارا ۇشقىن شاشقان سوزدەر­دىڭ وقىرمانىن پاراپسيحولوگيالىق جاتتىعۋعا جەتەلەيتىنى قىزىق.

ولەڭى مەن سازدارى جۇرەكتى تەربەيتىن «ەسىل ەر, قايران ماحامبەت!». ءسوز جوق, «ارماندايدى ءار بالا, ماحامبەتتەي بول­­سام دەپ». ويتكەنى «ەگىز بوپ تۋعان ەر­لىكپەن, قايسارلىق, قايرات تەڭ بىتكەن». «ولەڭى – ءورت, ءوزى – الاۋ», «شەنگە دە مو­يىن­ بۇرماعان, تاعدىرىڭ تولى شىرعا­لاڭ, كەكتەنىسكەن جاۋىمەن, كەسكىلەسپەي تىنباعان» ماحامبەتتەي قۇدىرەتتىڭ قۇ­نىنا جەتە الماعان قازاقتىڭ كەشەگى, بۇگىنگى, ەرتەڭگى ۇرپاعى «جاسىن تيا الماي, جوقتايدى ءالى كەگىڭدى». تاجالعا كۇركى­رەي تونگەن, اجالعا قايمىقپاي قاراعان, ورتاسىنا سىيماعان تايسالماس تۇلعا, تاباندى ەر ماحامبەتتى جاستاردى جىگەر­لەن­دىرە بولات بيىككە اسقاقتاتادى: «قىران بوپ كوكتە قۇيعىدىڭ, تايسالۋ بىلمەس تۇيعىنىم. ەزدىكتىڭ ك ۇلىن ۇشىرىپ, ەلدىكتىڭ ءتۇردىڭ تۇندىگىن».

«ەڭ جاقسى كۇن», «بالاباقشا جىرلارى» بولىمدەرى اقىننىڭ بالعىن كە­يىپكەرلەرىنىڭ ءتاتتى قىلىقتارىنا, قى­زىعى مەن قۋانىشىنا تولى. ۇلى وتانى الپەشتەپ قورعاعان, قادامىنا گۇل وسكەن باقىتتى بوپەنىڭ ءتاي-ءتاي جاساعاننان بالاباقشامەن قوشتاسقانعا دەيىنگى ءتۇرلى مىنەزى, ارەكەتى, تابيعات كورىنىستەرىن قابىلداۋى تىلگە تيەك ەتىلگەن.

ون ەكى ايدىڭ ءمانى دە كوپ ەكەن, ءتورت ماۋسىمعا تەلىنگەن. «قاڭتار اياز ۇسىنار, ناۋرىز قۇس ۇشىرار. ولار – كوكتەم, جاز بەن كۇز, قالتىراتقان قىسى بار». اۆتور ءار ايدىڭ سيپاتىن بالدىرعان ۇعىمىنا جەڭىل دە ويناقى جەتكىزەدى.

وزدەرى وقىسا دا, تىڭداسا دا, قابىل­داۋعا وڭاي وسىناۋ جىر جولدارى ءجاس­وسپىرىمنىڭ زەيىنىن اشىپ, كورنەكىلىگىنىڭ اسەرىنەن جادىندا مىقتاپ ساقتالادى. بۇعان قوسا جاتتاۋ بارىسىندا اۆتور­دىڭ ءساتتى تەڭەۋلەرى بالعىنداردىڭ ءتىل بايلىعىن مولايتىپ, ءاربىر ءسوزدىڭ ما­عىناسىن ايقىنداۋىنا اسەر ەتەدى. اقىن مەن جاس وقىرمان تالعامى ءوزارا ۇندەستىك تاۋىپ, قىسقا دا نۇسقا شۋماقتار كوكەيگە دەرەۋ قونا كەتەدى. قويانىنىڭ ويىنشىق ەكەنىن ەسكەرمەي ءشوپ ج ۇلىپ اكەلگەن لاۋرا, تاپ-تازا قۋىرشاقتارعا كۇلكى بوپ, شومىلۋدان شوشيتىن ايبەك, كوپ ولەڭدى جاتقا ايتاتىن التى جاسار تولەگەن, ء«جىپتىڭ ۇشىن ءتۇيۋدى» ۇمىتقان تىگىنشى گۇلسىم, ساۋساقتى ساناي الماي شارشا­عان سامات جانە باسقالارىنىڭ ءىس ارە­كەتى كەنەتتەن قيال-عاجايىپقا ۇلاسىپ, تانىمدىق باعىتقا جەتەلەيدى.

كوڭىلى الىپ-ۇشىپ, اينالاسىنا تا­ڭىر­قاي قاراعان بالاقايدىڭ تا­نىم­دىق كوك­جيەگىن «تابيعات – تىلسىم الەم», «جاقسى مەن جامان» بولىمدەرى ودان ءارى كەڭەيتە تۇسكەن. سىزداۋ جەرگە جاتىپ, سۋىق تيگەن قوشاقانىنا كو­مەككە اسىققاندا, باسىن شۇلعىپ ءماز ەت­كەنى, ەرتە كەلگەن قاراتورعايدىڭ توڭىپ الاڭداتۋى, ءسۇت, قايماققا كوزى شوقتاي جانىپ, تىشقانعا ايباتتى, كۇشىك ىرىلداسا, زارەسى ۇشاتىن مىسىعى, موينىنا تاققان گۇلدەرىن جەپ قويعان بوتاقانى, ز ۇلىمدىقتى سۇيمەيتىن كوگارشىنى, كوك پيازدى جۇلعان, گۇلدىڭ باسىن قيعان ءتارتىپسىز لاعى, سايگ ۇلىككە بالاعان قاسقا ق ۇلىنى, ەنەسىن ەمىپ, ء«تارتىپ بۇزعان بالاداي» تومەن قاراعان كوك بۇزاۋى, قۋتىڭ قاققان قوڭىر قوزىسى, نەسىن ايتاسىز, بالالار پاتشالىعىنىڭ عاجابى كوركەمدىكپەن جالعاسا بەرەدى.

تابيعات كورىنىستەرى دە بالانىڭ قا­بىلداۋ دەڭگەيىنە ساي قىلاڭداپ, كوز ال­دىندا تىرشىلىك جادىراپ, بۇتانىڭ بۇر­شىگىنەن ء«سابي-كوكتەم قول سوزدى». جاز­عى تاڭنىڭ ك ۇلىمدەگەن كوكجيەگى, كوك­تەمدە الاقايلاعان بۇلاقتار, اققۋلى كولدەر, سۋىق جەلى سۋماڭداعان كۇز, اپ­پاق قاردى ومبىلاتقان قىس پەن اڭ-قۇس, جا­نۋارلاردىڭ تىرلىك تىنىسى تاڭعالدى­را­دى بالدىرعاندى. جەر مەن كوكتى جالعا­ماق بوپ جانتالاسا ورمەك توقىعان ورمەك­شىنى قۇرىلىس دەسە قۇلشىنعان ساۋلەت­شىگە ۇقساتادى, ايناعا كەپ شاشىن تاراعان كىرپىنىڭ, ءسىرا, ءوز تۇرىنەن شىعار, تىجىرىنىپ قالاتىنى, شالشىق كورسە تەڭىز بە دەپ شوشيتىن تۇرقى ۇزىن, كورىكتى كەرىك, بالالاردى قاپپايتىن اقىلدى كۇشىگى اقتابان, ەدىرەيگەن قۇلاعى ەلەڭ قاعىپ تۇراتىن قويان, ءۇي ارقالاپ جۇرگەن تاسباقا, قاناتتى تىشقانعا ۇقسايتىن جارقانات, شەگىنۋدى بىلمەيتىن كەنگۋرۋ, ءمۇيىزىن تاسقا تىرەپ, ءتۇرلى سالتو جاسايتىن ارقار, جات دىبىستى اياعىمەن قاعىپ الاتىن شەگىرتكە, ءتۇسى سۋىق, ءتىلى ۋلى جىلان – ءبارى دايىن سۋرەت.

كىتاپ كەيىپكەرلەرىنىڭ ەركەلىگى, تەن­تەكتىگى تىيىلىپ, اجەلەرى ايتقانداي, بىرتە-بىرتە «ادام بولا» باستايدى. «جەتى جاسقا تولعانىم – ەپتەپ جىگىت بولعانىم» دەپ, سومكەسىن ارقالاپ, مەكتەپكە جينالادى. ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى: ەشكىم جوقتا ۇيىندە ايعايلاپ ۇرانداتقان «دارىن نەت­كەن ۇيالشاق, بەرە المايدى ءبىر ءان ساپ»; ۇيىقتاپ ساباعىنان قالا بەرىپ, شولجاڭ كەڭەس; اتا-اجەسىن ابىگەر عىپ, داپتەرى مەن قالامىن تاپپاي, «ساباق جوق ەش سانا­دا, كوڭىلى اۋعان دالاعا, مىنەزى جاڭعالاق» قاسەن; شىتىرەيىپ تۇرعانىمەن مۇرى­نىن سۇرتەتۇعىن ورامالى جوق نۇرىم; «ر»-دى ايتا الماعانىمەن, سينونيمگە ءتىلى باي تاپقىر جانايدار; اۋىلدىڭ تۇنىپ تۇرعان قازىنا ەكەنىن كورگەن قالالىق بالا ابىل; بايقاماي سۇرىنگەن قارتقا جۇگىرە جەتىپ, قۇلاتپاي ۇستاپ قالعان قايرىمدى قابىل; ء«بۇلدىرىپ اپ بىردەمەنى, تىمىرايىپ ۇندەمەيتىن» دانيار; اۆتوبۋستا وتىرىك ۇيىقتاپ, قارتقا ورىن بەرمەيتىن رازاق; اڭعال بالا مەدەت; تەلەديدارعا تاڭىلىپ, ساباق وقىماي ەكى الا بەرەتىن ديدار; «كوشە كەزىپ سابىلعان, تەنتەك ەدى نە قىلعان», بۇل – سابىرجان; تۇسىندە كورگەن كامپيتتى ويانا سالا ىزدەپ الەكتەنگەن تاتتىمبەت; قاجەتىن مەكتەپكە باراردا عانا ىزدەيتىن سالاق بالا اينا­بەك; ەسىل-دەرتى ويىنعا اۋىپ, ساباق وقى­مايتىن, «دالا كەزىپ دالاقتاعان» دالاقباي; جۇرگەن جەرى قيعىلىق, جىلار قۇلاق تۇندىرىپ, باقىراۋىق باپان; قىلىشىن سۇيرەتكەن قىستا تىماقسىز ءجۇرىپ, «تاماعى دا ىسىنگەن, قۇلاعى دا ۇسىگەن» جالاڭباس قاسىمبەك; ساۋساقتارى مايىسقان, قيمىلىنا, ەبىنە, ەل تاڭدان­عان ىسمەر قىز ايجان; اجەسىنىڭ قولعا­ناتى گاۋھار; قارماقتى دا, اۋدى دا بۇ­رىن كورمەگەن, سۋداعى بالىقتى قولمەن شاپ بەرىپ ۇستاۋعا ارەكەتتەنگەن قوناق بالا ەرالى; «بىلىمگە ەش قۇلقى جوق, وقيتىن دا سۇرقى جوق» سارسەنباي; جوقتان سىلتاۋ تاۋىپ, جىلاي بەرەتىن, مىنەزى شاتاق جۇمابەك; ۇزىلىستە قوقاڭداپ, ساباقتان ءبىر بەسى جوق, نەشە رەت «ەكى» العانىن دا ايتا الماي, پارتانىڭ ەڭ سوڭىنا تىعىلىپ, «موينى تومەن سالبىراپ, قال­جىراپ» وتىراتىن قانات – ءتۇرلى مىنەز, ءتۇرلى ارە­كەت, ءىس-قيمىل, تىنىمسىز قوز­عا­لىس بارى­سىندا ارقايسىسىنىڭ بەت-بەي­نەسى دارالانىپ, جاعىمدى, جاعىمسىز قىلىق­تارىنىڭ اياسىندا جاقسىلىق, ادەپتىلىك, بىلىمگە قۇلشىنىس بەلەڭ الادى.

اۆتوردىڭ اقىل-كەڭەسى دە مەزى ەت­پەي­دى, بالانىڭ قابىلداۋىنا جەڭىل: «اينا­لايىن تۇلەك, وسكىن بويدى تۇزەپ. جاسى ۇلكەندى سىيلا, كىشىگە ەت ىزەت». «ەركە ق ۇلىنى», كەيىپكەرى دە ەسەيىپ, ءبارىن دە وقىپ ۇيرەنۋگە تىرىسادى, وتانىن كوزى­نىڭ قاراشىعىنداي سەزىنىپ, ۇستازىن ارداق­تايدى, ارمانى دا اسقاقتايدى. ساۋ­ساق, باشپايلارىنا قاراپ, ەسەپ قۇراس­تىرادى. ءبىر-بىرىمەن جاراسىپ بارا جات­قان اتا, باۋىرلارىن قوسىپ, لوگيكالىق ەسەپ جۇمباققا اينالدىرادى. بولمەنىڭ ءار بۇرىشىنداعى ءبىر-ءبىر مىسىقتىڭ سانىن ەسەپتەيدى. بۇلتقا ەنىپ, كورىنبەي قالعان كۇن دە الاڭداتادى بالاقايدى.

وسىنىڭ ءبارى ونىڭ ىشكى سۇرانىسى­نىڭ كوبەيىپ, اينالاسىنا ەلگەزەكتىك­پەن قاراۋىنا, كورىپ بىلگەن سايىن ساۋال­داردىڭ دا كۇردەلەنىپ, جاۋاپ ىزدەپ, «تاپ­تىم ونىڭ ايلاسىن, ۇقتىم وقۋ پايداسىن. اقتارايىن بەتتەرىن, كىتاپتارىم, قايداسىڭ؟» دەپ قازىرگى كەزدەگى ەڭ ما­ڭىزدى ماسەلەنى ەش دابىراسىز العا تارتادى. پرەزيدەنتىمىز قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ: ء«بىز, ەڭ الدىمەن, جاستار­دى كىتاپ وقۋعا باۋلۋىمىز كەرەك. سوندا جاپپاي كىتاپ وقيتىن ۇلتقا اينالامىز», دەگەن اتالى ءسوزى ءبارىمىزدىڭ ەسىمىزدە. وقيتىن ۇلتقا اينالىپ, بالا­قايلار­دىڭ كىتاپقا سۇيىسپەنشىلىگىن قا­لاي وياتامىز دەگەندە, تۇيتكىلدىڭ ءبىر ۇشى ولارعا ارنالعان شىعارمالاردىڭ مەيلىنشە تابيعي, شىنايى, ويناقى, ۇتقىر, ۇتىم­دى, ومىرشەڭدىگىنە كەلىپ تىرەلەدى. بولات ۇسەنباەۆتىڭ «تاۋەلسىزدىك دەگەن نە؟» كىتابىندا مۇنىڭ ءبارى بار. باسىنان سوڭىنا دەيىنگى بولىمدەر ءوزارا لوگيكا­لىق ۇندەستىكپەن ءبىر-ءبىرىن تولىقتىرا جالعاستىرادى.

ءسات سايىنعى كەدەرگى, بوگەتتەن ىن­تىماق پەن بىرلىك قانا قۇتقارادى ەكەن. ءپىل مەن مايمىل كۇش سىناسقىسى كەپ, ءبىر-بىرىنە دەس بەرمەي, داۋرىعىسا داۋ­لاس­قان­دا, «ورمانداعى اقىلمان, ۇكى مۇل­گىپ وتىرعان. قۋىسىنان ەمەننىڭ تاپ بولىپ­تى ول توسىننان». شيراق مەشىن مەن ماڭ­عاز ءپىل زۋلاي جونەلىپ, ماقتانادى. «باع­ا­سىن سەن بەرەسىڭ. ۇستەمبىز ءبىز قايسىمىز, ­ايت­شى انىعىن, تورەشىم؟». قۋىسىنان ارەڭ تۇسكەن ۇكى تاسىپ جاتقان وزەننەن ءوتىپ, الما تەرىپ اكەلۋدى تاپسىرادى. ۇكى ۋاجى­نە كونگەن ەكەۋىنىڭ سىن ساتتەگى ءبىر-بىرىنە كومەكتەسۋگە ماجبۇرلىگى وقىر­مانىن دا قىزىقتىرا ەلىكتىرىپ, اۆتوردىڭ سيۋجەت قۇرۋداعى تاپقىر­لىعى كوز الدىڭا دايىن­ ءمۋلتفيلمدى ەلەستەتەدى. ديالوگتەرى مەن بايانداۋى ناقتى كورىنىسكە قۇرىلىپ, مازمۇنى شىنايى ومىرمەن بايلانىسا «اقىل – ايلا-امالسىز سىراپ بولار جالاڭ كۇش. قول ۇستاسساق ءبارىمىز, توپتاسقان ء­بىر قو­عامبىز» دەگەن قاعيداعا جەتەلەيدى.

بولاتپەن ۇزاق جىلدار بالالار باسىلىمىندا قاتارلاسا قىزمەت ەتتىك. ىسىنە تياناقتى, ادال دا ءادىل, ءبىلىمى كول-كوسىر, كاسىبي دەڭگەيى بيىك, قالامى ۇشقىر, ويى تەرەڭ, ۇدايى ىزدەنىپ جۇرەدى. وسى قاسيەتتەرىنىڭ ودان ءارى شىڭدالىپ, كەمەڭگەرلىككە بەت العانى ونىڭ بيىل قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك سىيلىعىنا ۇسىنىلعان «تاۋەلسىزدىك دەگەن نە؟» جيناعىنان انىق بايقالادى. قازىرگى بالالار ادەبيەتىنە قوسىلعان ەلەۋلى ەڭبەك. كونە زاماننان جەتكەن بالالارعا قاتىستى جىر, ەرتەگى, اڭىزدار سارىنىن, وتەباي تۇرمانجانوۆ, مۇزافار الىمباەۆ, انۋاربەك دۇيسەن­بيەۆ, جاقان سماقوۆ باسقا دا كورنەكتى قالامگەرلەردىڭ ىزدەنىستەرىن جالعاستىرا وتىرىپ, وزىندىك قولتاڭباسىن قالىپ­تاستىرعان بولات ۇسەنباەۆتىڭ «تاۋەل­سىزدىك دەگەن نە؟» اتتى جيناعى مەملە­كەتتىك سىيلىققا ابدەن لايىق. ەڭ باس­تىسى – جاس وقىرماندار­دىڭ باس الماي وقيتىن سۇيىكتى كىتابى, بالاباقشا تاربيەشىلەرىنىڭ, باستاۋىش سىنىپ مۇعالىمدەرىنىڭ كۇندەلىكتى پايدالاناتىن ادىستەمەلىك قۇرالى. ۇستاز­دار قاۋىمى­نىڭ زەرتتەۋ نىساناسىنا, وقىرمان­نىڭ ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن اۆتورىنا اينال­عان بولاتتىڭ بالالارعا ارنالعان تۋىندىلارى ۇدايى تاجىريبە­­لىك اينالىمدا. ەڭ باستىسى, بالالار ادە­­بيەتى مەملەكەت نازارىندا.

ماعيرا قوجاحمەتوۆا,
جازۋشى, قازاقستاننىڭ
ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى