ءۇزىلىپ تۇسكەن مونشاقتاي كوگىلدىر كولدەر مەن قولدىڭ سالاسىنداي اق قايىڭدار, ماڭگى جاسىل قاراعايلار كومكەرگەن سۇلۋ دا سىرباز ولكەنىڭ مۇمكىندىگى مول. تەك قولدا باردى ۇقساتا الماۋ وسى باعىتتىڭ ءورىسىن تارىلتىپ تۇر. بۇل تۋرالى مەملەكەت باسشىسى وتە ورىندى ايتتى. ەندى تابىستى سالا توقىراماسا دا, تورىعىپ تۇرۋ سەبەبى نەدە ەكەنىن اقىل تارازىسىنا تارتىپ, بەزبەندەپ كورەلىك.
پرەزيدەنت تۋريستىك ايماقتىڭ دامۋىن تەزدەتىپ, ينفراقۇرىلىم جوبالارىن جەدەلدەتە جۇزەگە اسىرۋدى تاپسىردى. تۋريستىك سالانىڭ ەل ەكونوميكاسىنا قوسار ۇلەسىن مولايتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن دامۋ ساتىلارىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ كەرەكتىگى دە ايتىلىپ, مول مىندەت جۇگى ارتىلدى. باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى ساناتىنداعى سالا كەيىنگى ءتورت جىلدا ءبىرشاما توقىراعان. سەبەبىن تالدالىق. شىنتۋايتىندا, بۋراباي باۋرايىنا تابان ىلىكتىرىپ, كۇمىس كولىنە شومىلىپ, ساف اۋاسىن جۇتقىسى كەلەتىندەر سانى از ەمەس. كەلىپ تە جاتىر. تەك ستاتيستيكالىق ەسەپ قانشالىقتى شىندىققا جاناسىمدى. كۇمان تۋدىراتىن تۇستارى دا بار. كۋرورتتى ولكەدەگى قوناقۇيلەر مەن شيپاجايلاردا قونعان جانە تاماقتانعان مەيماندار عانا ەسەپكە الىنادى ەكەن. ال بۇل كورسەتكىشكە بۋراباي كەنتىندەگى ۋاقىتشا ۇيلەرى مەن پاتەرلەرىن جالعا بەرەتىندەردى قوسساڭىز, كەلىمدى-كەتىمدى كىسىنىڭ قانشالىقتى ەكەنى بەلگىلى بولار ەدى. بۇل جاي جالعىز بۋرابايعا عانا قاتىستى ەمەس, يمانتاۋ مەن شالقاردىڭ باۋرايىنداعى كوركەم دە قوناقجاي ولكەگە كەلۋشىلەردىڭ ۇلەس سالماعى شىنايى كورىنىس تاپپاي كەلەدى. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن ءسال عانا تاراتىپ ايتا كەتەلىك. ماسەلەن, شالقاردىڭ جاعالاۋىندا جادىراعان جاز ايلارىندا ينە شانشار ورىن بولمايدى. كول جاعالاۋى عانا ەمەس, ورمان-توعايدىڭ ىشىندە دە. ءوز ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن كەلگەن ادامدارمەن بىرگە ىرگەدەگى رەسەيدەن ۇدەرە كەلىپ, ۇيمەلەپ جاتاتىندار جىرتىلىپ ايىرىلادى. ولارعا قوناقۇيدىڭ دە, شيپاجايدىڭ دا قاجەتى جوق. شاتىرىن تىگىپ, اق ايدىنعا شومىلىپ, ورمان ىشىندەگى جەمىس-جيدەگىن تەرىپ, بال تاتىعان بالىعىن اۋلاپ, قۇتتى ءبىر اتالارىنان قالعان اق جايلاۋدا ەمىن-ەركىن كوسىلگەن ادامعا ۇقساپ اۋناپ-قۋناپ كەتەرى بار. كەلسىن-اق, بىراق تابيعاتتىڭ تاماشا مۇيىسىندە اپتالاپ, ايلاپ دەمالعان ءتۋريستىڭ قايتارىمى قانشالىقتى. ءارى ولاردىڭ ارتىندا تاۋ-تەڭىز قوقىس قالاتىنى ءسوزسىز. مىنە, وسى ماسەلە سالاعا سەرپىن بەرەمىن دەۋشىلەردى مىقتاپ ويلاندىرسا كەرەك.
بۋراباي كەنتى تۇرعىندارىنىڭ 90 پايىزى ءۇي-جايلارىن جالعا بەرەدى ەكەن. ءبارى بىردەي ەسەپكە ەنىپ, سالىق تولەپ وتىرعان جوق. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنە قاراعاندا, ءاربىر ءۇشىنشى تۋريست وسىنداي زاڭسىز قىزمەتتى پايدالانادى. ارينە, جەرگىلىكتى اكىمدىك وكىلەتتى ورگاندارمەن بىرگە تۋريستىك سالانىڭ وسى تۇيتكىلدى ءتۇيىنىن تارقاتۋعا تىرىسىپ جاتىر. دەگەنمەن تۇپكىلىكتى ناتيجەگە قول جەتە قويعان جوق.
ەندىگى ءبىر جايت – ينۆەستيتسيا تارتۋ. وسى جىلدىڭ العاشقى بەس ايىندا نەگىزگى كاپيتالعا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا كولەمى 2 ملرد تەڭگە توڭىرەگىندە. بۇل كورسەتكىش وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 6 ەسە از. ماسەلەن, 2023 جىلدىڭ قاڭتار-مامىر ايلارى ارالىعىندا 12,6 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلعان. بيىل ينۆەستيتسيالىق جوبالار ارقىلى جالپى قۇنى 8 ملرد تەڭگە بولاتىن 17 نىسان سالىنادى دەپ مەجەلەنىپ وتىر. ۇيدەگى ويدى بازارداعى نارىقتىڭ بۇزىپ كەتۋى وپ-وڭاي. ينۆەستورلاردىڭ كوڭىلىن الاڭداتاتىن جاي – بوس جەر تەلىمدەرىنىڭ تولىق كارتاسىنىڭ جاسالماۋى. كەيبىر جەر تەلىمدەرى قالتالى ينۆەستورلاردى قىزىقتىرمايدى. كولدەن تىم الىس, ورماننان دا ادا. مۇنداي جەرلەرگە قوناقۇي نەمەسە شيپاجاي سالعانىمەن, كەلۋشىلەردىڭ از بولۋى دا ابدەن مۇمكىن. قالتالى ينۆەستور ايناكول مەن شورتاندى كولدەرىنىڭ جاعالاۋىنا ۇمتىلۋى بەك مۇمكىن. تىعىرىقتان شىعار جالعىز جول – بوس جەر تەلىمدەرىن ناقتى بەلگىلەپ, اۋكتسيون ارقىلى ساتۋ.
ەندىگى ءبىر ماسەلە – الىس-جاقىن شەتەلدەردەن, ءوز ەلىمىزدىڭ وزگە ايماقتارىنان كەلەتىن تۋريستەردىڭ قاتىناۋى, كۋرورتتى ايماقتىڭ ىشىندەگى جولدار. تۋريستىك ايماقتى دامىتۋ ماقساتىندا بۋراباي, اقبۋرا, جوكەي مەن قاتاركول توڭىرەگىندەگى تاسجولدار جوندەلۋى كەرەك. بەيتانىس ولكەگە كەلگەن مەيمان جول ىزدەپ قينالماۋى ءۇشىن كۋرورتتى ءوڭىردىڭ تسيفرلىق كارتاسى جاسالىپ, قىزمەت كورسەتەتىن نىساندار قولمەن قويعانداي مەنمۇندالاپ تۇرعانى ءجون. وبلىستىق تۋريزم باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, كەيىنگى بەس جىلدا بۋراباي مەن زەرەندى توڭىرەگىندەگى 200 شاقىرىم جول جوندەۋدەن وتكىزىلىپ, قايتادان جاڭعىرتىلعان. وسى جىلى وبلىستىق بيۋدجەتتەن 6 ملرد تەڭگەدەن اسا قارجى ءبولىنىپ, التى جوبا جۇزەگە اسىرىلماق. اسىلىندا, تۋريستەر اۆتوموبيل جولدارىمەن بىرگە تەمىرجول جانە اۋە ارقىلى قاتىناعاندى دا قولايلى كورەدى. 2018 جىلدان باستاپ تەمىرجول ءتيىمدى جۇمىس ىستەي باستادى. بۋراباي كۋرورتىنا 14 باعىت ۇيىمداستىرىلدى. 2023 جىلى وسى جولدىڭ بويىنا 2,8 ميلليون ادام كەلىپ كەتكەن ەكەن. بيىل استانادان ششۋچينسك قالاسىنا دەيىن جەدەل ەلەكتر پويىز جۇرگىزىلىپ جاتىر.
ماۋسىم ايىنىڭ ورتاسىنان باستاپ جولعا شىققان ەلەكتر پويىز اپتاسىنا بەس رەت قاتىنايدى. بيلەت قۇنى دا اسا قىمبات ەمەس, 2,5 مىڭ تەڭگە توڭىرەگىندە. بۇل ارادا ايتا كەتەتىن تاعى ءبىر جايت – ششۋچينسك قالاسىنداعى تەمىرجول بەكەتىن جاڭعىرتۋ. قالانىڭ كەلبەتى, كۋرورتتى ايماقتىڭ جاي-كۇيى قالا قاقپاسى ساناتىنداعى بەكەتتەن باستالىپ, كوزگە ۇرىپ تۇرماي ما؟ ءارى تەمىرجول بەكەتىنە تۇسكەن جولاۋشى بۋراباي باۋرايىنا جول ازابىن تارتپاي جەتۋى كەرەك. ال اۋە تاسىمالى 2018 جىلى كوكشەتاۋ قالاسىنداعى اۋەجايدى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزگەننەن كەيىن قانات جايا باستادى. ءسوز اراسىندا كوكشەتاۋ اۋەجايىنىڭ ءبىر مەزگىلدە 8 ۇشاقتى قابىلداي الاتىن مۇمكىندىگىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. قازىرگى كۇنى الماتى, شىمكەنت, اقتاۋ باعىتىندا جولاۋشىلار تاسىمالداپ جاتىر.
كەز كەلگەن كۋرورتتى ايماقتىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋ ءۇشىن الدىمەن ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىم زامان تالابىنا ساي بولۋى شارت. وبلىستىق تۋريزم باسقارماسىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, بۋراباي كۋرورتتى ايماعىنىڭ ينجەنەرلىك ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ ءۇشىن بيىل جالپى قۇنى 1,1 ملرد تەڭگە بولاتىن 3 جوبا جۇزەگە اسىرىلماق. كۋرورتتى ايماقتى دامىتۋدىڭ جوسپارىنا سايكەس 2012 جىلدان بەرى 30 ملرد تەڭگە قاراجات بولىنگەنىمەن, ينجەنەرلىك, كولىك جانە وزگە دە ينفراقۇرىلىم مۇقيات دامىتۋدى قاجەت ەتەدى.
بۋراباي باۋرايىنداعى سالماقتى ءسال سەيىلتۋ ءۇشىن بار مۇمكىندىكتى تولايىم پايدالانعان ءجون. ايتالىق, قاتاركول مەن جوكەيدىڭ توڭىرەگىندەگى تىلسىم تابيعاتتىڭ اياسىنداعى مۇمكىندىكتىڭ مايەگىن مەيلىنشە كوبىرەك پايدالانىپ, تابىس تابۋعا بولار ەدى. العا باسقان قادامدى كەرى كەتىرىپ تۇرعان ءبىر ماسەلە – تاعى دا قالتالى ينۆەستورلاردى قىزىقتىراتىن جەر تەلىمدەرىنىڭ جوقتىعى نەمەسە ەسەپكە الىنباي جاتقانى.
ەندىگى ءبىر ماسەلە ءارى نەگىزگىسى – ەسەپتى جاي تابىس تابامىز دەپ ءتول تابيعاتتىڭ ءتوسىن ايتاقىرعا اينالدىرماۋ. بيىل كورىكتى ولكەگە 1,3 ميلليون تۋريست كەلەدى دەپ كۇتىلىپ وتىر. مۇنشاما ادام لەگىنەن كەيىن كوركەم ولكەنىڭ كەلبەتىنە كىرەۋكە تۇسىرمەي, تازا كۇيىندە ۇستاۋ قيىن ەكەنى دە تۇسىنىكتى. ماڭىزدى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن 18,3 ملن تەڭگە قاراجات بولىنگەن. ونىڭ 8,3 ملن تەڭگەسى سانيتارلىق تازالىققا, 10 ملن تەڭگەسى كوگالداندىرۋ مەن اباتتاندىرۋعا باعىتتالادى.
جىلدىڭ العاشقى ايىندا «بۋراباي» مەملەكەتتىك ۇلتتىق تابيعي پاركى اۋماعىنان 152 توننا قوقىس شىعارىلعان. پارك قىزمەتكەرلەرىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قوقىس سالاتىن 300-دەن اسا جاشىك ورناتىلعان. ولار جاي كۇندەرى كۇنىنە ءۇش رەت, ال دەمالىس جانە مەرەكەلىك كۇندەرى بەس رەت تازارتىلادى. ءوڭىردىڭ ءوڭىن جاقسارتۋ ءۇشىن بۇل جۇمىسقا تابيعات جاناشىرلارى, جاستار تارتىلىپ وتىر. پارك ديرەكتورى سەرگەي بىكوۆتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, دەمالۋشىلاردىڭ بارلىعى بىردەي تابيعاتقا جاناشىرلىق كورسەتە بەرمەيدى.
«مەيماندارعا ىڭعايلى بولۋ ءۇشىن كولدەردىڭ جاعالاۋلارىنان ارنايى دەمالىس ورىندارىن جابدىقتاپ قويدىق. ايتسە دە, كەي كۇندەرى قوقىستان اياق الىپ جۇرە المايسىڭ. ءتىپتى 20–30 مەتر جەردەگى ارنايى جابدىقتالعان قوقىس جاشىكتەرىنە تاماق قالدىقتارىن اپارىپ تاستاۋعا ەرىنەتىندەر دە بار», دەيدى س.بىكوۆ.
پارك قىزمەتكەرلەرى دەمالۋشىلارمەن تىلدەرى جەتكەنشە سويلەسىپ, بۇل كەلەر ۇرپاققا قالدىرار مۇرا ەكەنىن ايتىپ, جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. بۋراباي باۋرايىنداعى جۇزجىلدىق قاراعايلاردىڭ بۇتاعىنا پوليەتيلەن پاكەتتەرىن ءىلىپ كەتەتىندەر قانشاما. وسىنداي ويلانباي ىستەگەن ارەكەت اياق باسقان سايىن كەزدەسەدى.
كۋرورتتى ولكەنىڭ كوكجيەگىن كەڭەيتۋگە كەسەلى ءتيىپ تۇرعان نەگىزگى جايتتار وسىلار. جاعدايدى جاقسارتۋعا سەپتىگى تيەتىن قانشاما جوبا بار. سول ويعا العان ورىندى شارۋا ساتىمەن ساباقتالسا, پەيىش ولكەنىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان ىرىزدىق مولايا تۇسەرى ءسوزسىز.
بۋراباي اۋدانى,
اقمولا وبلىسى
