فوتو:turkystan.kz
رەفەرەندۋم وتكىزۋ ءۇشىن حالىق اراسىندا جاريا تالقىلاۋ وتكىزۋ قاجەتتىگى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ويتكەنى جاپونيانىڭ ناگاساكي, حيروسيما, كەيىنگى فۋكۋسيماداعى, ۋكراينانىڭ چەرنوبىلدەگى اپاتىنىڭ, مۇنىڭ بەر جاعىندا سەمەيدەگى 40 جىلدان اسا جارىلىس وشاعىنا اينالعان اتوم پوليگونىنىڭ زارداپتارىن ەل ءالى ۇمىتا قويعان جوق. سوندىقتان حالىققا اتومنىڭ وڭ-تەرىسىن ءتۇسىندىرۋ ماقساتىندا جاريا تالقىلاۋلار ۇيىمداستىرۋ وتە ورىندى. وسىنداي تالقىلاۋدىڭ ءبىرى جاقىندا جەزقازعان قالاسىندا ءوتتى.
ءبىر قاراعاندا, جەزقازعان رادياتسيا اۋماعىنان الىستاۋ جاتقان ولكە سانالۋى مۇمكىن. بىراق كەزىندە بايقوڭىردان ۇشقان زىمىرانداردىڭ سىنىقتارى ۇلىتاۋ دالاسىنا دا از زالالىن تيگىزگەن جوق. سالدارىنان تۋىنداعان وڭىردەگى ەكولوگيالىق ماسەلەلەردى شەشۋ ماقساتىندا 90-جىلداردىڭ باس كەزىندە قۇرىلعان « ۇلىتاۋ» قوزعالىسىنىڭ حالىقتىڭ كەڭ قولداۋىنا يە بولۋى دا بەكەر ەمەس ەدى. قازىردىڭ وزىندە ارا-تۇرا توبەسىنەن گەپتيل «توگىلىپ» تۇراتىن ايماقتىڭ حالقى اتومعا قاتتى الاڭداۋشىلىقپەن قارايتىنى بەلگىلى.
ارينە, بۇگىن مەن ەرتەڭگى تىرلىكتى ساراپتاپ, ەلدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋى, دامۋى ءۇشىن وتكەن جىلداردىڭ كولەڭكەلى تۇستارىن دا ەسكەرۋ قاجەت. دەگەنمەن ءومىردىڭ العا جىلجىعانىن, عىلىمنىڭ دامىعانىن, تەحنولوگيانىڭ جەتىستىكتەرىن دە بىلگەن ابزال. وسىنى قاراپايىم حالىققا جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ – ءتيىستى ورىنداردىڭ, سالا ماماندارىنىڭ مىندەتى.
جەزقازعانداعى جاريا تالقىلاۋعا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنىڭ وكىلدەرى, «قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس, يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتى مەن ء«ۇلبى مەتاللۋرگيالىق زاۋىتى» اق ماماندارى ارنايى قاتىسىپ, كوپتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن «اتوم ستانساسىن سالۋ قانشالىقتى ءتيىمدى؟», «ستانسا سالاتىن ارنايى ماماندار بار ما؟», «قاي ەل سالادى؟» دەگەن باستى سۇراقتار جان-جاقتى تالقىعا سالىندى.
«بۇكىل الەم قازىرگى كەزدە كومىرتەگىسىز ەنەرگەتيكاعا كوشۋ باعىتىن ۇستانىپ كەلەدى». وسىلاي دەگەن ەنەرگەتيكا مينيسترلىگى اتوم ەنەرگەتيكاسى جانە ونەركاسىبى دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى گ.مۇرسالوۆا كەلەشەكتىڭ اتوم ەنەرگەتيكاسىمەن بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«ەلىمىزدە جاڭا ەنەرگەتيكالىق قۋاتتاردى ىسكە قوسۋدىڭ قاجەتتىلىگى الدەقاشان ءپىسىپ-جەتىلگەن. جىل سايىن ەلەكتر ەنەرگياسىن تۇتىنۋ 3 پايىزعا ءوسىپ وتىرسا, قازىر جۇمىس ىستەپ تۇرعان ستانسالاردىڭ 70 پايىزعا جۋىعى توزعان. وسىنىڭ بارلىعىن ەسكەرسەك, ەرتەڭ مۇلدەم قاراڭعىلىق قۇشاعىندا قالىپ قويمايمىز با؟ ارينە, مۇندايدا «سول توزىعى جەتكەن ستانسالاردى جوندەسىن» دەيتىن قارسى ءۋاج ايتىلاتىنى دا انىق. ەل ۇكىمەتى دە وسىنداي باعىتقا كوشۋدى ماقسات ەتىپ وتىر. ارينە, الەمدىك كوش-كەرۋەننەن قالىس قالۋ وركەنيەتكە ۇمتىلعان ەلگە جاراسپايدى», دەدى گ.مۇرسالوۆا.
ال اەس سالۋعا ەلىمىزدە قاجەتتى شيكىزات, ونىڭ جۇمىسىن جۇرگىزەتىن ماماندار بار ما؟ جاريا تالقىلاۋ كەزىندە بۇل سۇراقتاردىڭ دا جان-جاقتى جاۋابى بەرىلدى. «ەگەر اتوم ستانساسىنا ەڭ قاجەتتى ۋران وتىنى دەسەك, ەلىمىزدە وندىرىلگەن ۋران وتىنىن كورشىلەس قىتاي ەلى پايدالانىپ جاتىر. ويتكەنى وتە ساپالى. سول ءونىمدى ءوزىمىزدىڭ اەس-كە پايدالانۋعا دا بولادى», دەيدى ماماندار.
وكىنىشكە قاراي, ماماندار تۋرالى ءسوز ەتكەندە كوپشىلىگىمىز وزىمىزدە نە بار, نە جوعىن بىلە قويمايتىنىمىز راس. ايتپەسە, «ەرتەڭ سول اەس-تە كىم جۇمىس ىستەيدى؟» دەيتىن سۇراق تۋىنداماس ەدى. «ەلىمىزدەگى اتوم ەنەرگەتيكاسىن 100 پايىز وتاندىق ماماندارمەن قامتۋ ەش قيىندىق تۋدىرمايدى». مۇنى تالقىلاۋ كەزىندە يادرولىق فيزيكا ينستيتۋتىنىڭ جەتەكشى عىلىمي قىزمەتكەرى د.جانسەيىتوۆ تە راستاپ وتىر. ونىڭ ايتۋىنشا, يادرولىق فيزيكا ماماندارى ەلىمىزدەگى ءتورت ىرگەلى وقۋ ورداسىندا – ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتى جانە د.سەرىكباەۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە دايارلانادى.
«ەرەكشە اتاپ وتەرلىگى, اتالعان جوعارى وقۋ ورىندارى يادرولىق فيزيكا, اتوم ەنەرگەتيكاسىنا بايلانىستى دۇنيەجۇزىندەگى 30-دان اسا ەلدىڭ وقۋ ورنىمەن تىعىز بايلانىس ورناتقان. ولاردىڭ اراسىندا اقش, ەۋروپا, رەسەي, تۇركيا, ت.ب. جوعارى وقۋ ورىندارى بار. دەمەك بۇل سالادا مامان تاپشىلىعى تۋىندامايدى. نەگىزى اەس-تە يادرولىق فيزيكا ماماندارى عانا جۇمىس ىستەيدى دەگەن تۇسىنىكتىڭ ءوزى دۇرىس ەمەس. بۇل – تۇبىرىمەن قاتە. ءارى كەتكەندە اەس-تەگى مامانداردىڭ 20%-ى عانا سولار, ال قالعاندارى قاراپايىم ەلەكتريكتەر, ەنەرگەتيكتەر تاعى باسقا ماماندار», دەيدى د.جانسەيىتوۆ.
«قازاقستان اتوم ەلەكتر ستانسالارى» جشس باس ديرەكتورى ت.جانتيكين: «اەس دەگەنىمىز – سايىپ كەلگەندە ەنەرگيا وندىرەتىن ورىن. قازىرگى ستانسالاردان اەس-ءتىڭ ەرەكشەلىگى اتومنىڭ مۇمكىندىگىن پايدالاناتىندىعىندا عانا», دەيدى.
ءسوز باسىندا عىلىمنىڭ دامىعانى, تەحنولوگيالىق جاڭارۋلار تۋرالى ايتىپ وتتىك. ويتكەنى حالىق اەس-ءتىڭ قاۋىپسىزدىگىنە الاڭدايدى. وسى ورايدا, جاريا تالقىلاۋ كەزىندە ماماندار «وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن شىعارىلعان ۇشاق پەن قازىرگى ۇشاقتى سالىستىرۋعا بولا ما؟ ۇشۋعا قايسىسى قاۋىپسىز؟» دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى قازىرگى اەس قاۋىپسىزدىگى جونىندەگى الاڭداۋشىلىقتى سەيىلتۋگە ءتيىس ەكەنىن العا تارتتى.
اەس-ءتى قاي ەل سالعانى دۇرىس؟ ازىرگە ناقتى شەشىم قابىلدانعان جوق. «قازاقستاندا اەس سالۋعا نيەتتى» دەگەن حابار شىققالى الەمنىڭ ءار قيىرىنان 13 ۇسىنىس تۇسكەن ەكەن. سولاردىڭ اراسىنان تاڭداۋ تورتەۋىنە ءتۇسىپ وتىر. بۇل ۇسىنىستار فرانتسيا, رەسەي, قىتاي, كورەي ەلدەرىنەن كەلىپ تۇسكەن. بىراق بۇل دا سوڭعى شەشىم ەمەس. ناقتى شەشىم ۇسىنىستاردى سارالاۋ كەزىندە انىقتالادى.
«رەفەرەندۋم كەزىندە حالىق جەلدىرمە سوزدەن گورى, ارنايى مامانداردىڭ سالماقتى پىكىرىنە قۇلاق تۇرگەنى ابزال. سونداي-اق ينۆەستيتسيا قاي ەلدەن كەلسە, اەس-كە سول ەلدىڭ بيلىگى ورناي قالمايدى. اەس – ءبىزدىڭ ەلدىڭ مەنشىگى, ينۆەستور قارجىسىن قۇيادى, بەلگىلى كەلىسىمشارتقا وتىرادى. بار بولعانى سول عانا. حالقىمىز «اەس-ءتى قاي ەل سالسا, سول ەلدىڭ ماماندارى باسىپ الادى» دەگەن تۇسىنىكتەن ارىلۋى كەرەك. اەس تەك ەنەرگيا ءوندىرىپ قويمايدى. ايتالىق, كەزىندە اقتاۋ قالاسىندا اتوم ەلەكتر ستانساسى جۇمىس ىستەدى. قۋاتتىلىعى 350 مۆت جىلدام نەيتروندى رەاكتورى بار وسى ستانسا حالىققا تازا تۇششى سۋ بەرىپ تە تۇردى. ەلىمىزدە يزوتوپتار, سونىڭ ىشىندە يادرولىق مەديتسينا ءوندىرىسى دە دامىپ كەلەدى. دەمەك اەس مۇمكىندىگىن ەنەرگەتيكادان باسقا دا سالالارعا پايدالانۋعا بولادى», دەيدى جيىنعا قاتىسقان ماماندار.
اتوم ەلەكتر ستانساسى الداعى كوپتەگەن جىلدى كوزدەپ, ەسكەرىپ بارىپ سالىناتىنى انىق. تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتۇر-ءتۇرى بار. سونىڭ ءبىرى – ەنەرگەتيكالىق تاۋەلسىزدىك. ال سوعان قالاي قول جەتكىزۋگە بولادى؟ اەس-ءتىڭ كەرەكتىگى, مىنە, وسىندا. بۇل – مامانداردىڭ ءسوزى. كوپ جىل بويى ماگاتە-ءنىڭ, ياعني اتوم ەنەرگياسى جونىندەگى حالىقارالىق اگەنتتىك باس ديرەكتورىنىڭ كەڭەسشىسى بولعان ازامات, عالىم تيمۋر جانتيكين سەكىلدى الەمدىك دەڭگەيدەگى بىلىكتى ماماندارى بار ەلدىڭ ەنەرگەتيكا سالاسىنداعى سونى جاڭالىقتاردى پايدالانۋعا ۇمتىلۋى زاڭدىلىق ەكەنى ءسوزسىز.
جەزقازعان
