– جۋىردا افريكا قۇرلىعىندا وتكەن دالا مارافونىنا قازاقستاننان تۇڭعىش بولىپ قاتىسىپ, كومبەگە بەسىنشى بولىپ جەتتىڭىز. وسى الامان تۋرالى تارقاتىپ ايتساڭىز.
– افريكاداعى مارتەبەلى بايگە سانالاتىن بۇل دودا – ء«تورت ءشول» ۋلترا مارافونىنىڭ ءبىرى. ورتالىعى اقش-تا ورنالاسقان سپورت ۇجىمى وتكىزەدى. بۇلار 20 جىلدان بەرى شولدە تۇراقتى تۇردە ۋلترا مارافون ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. وسى جىلدار بەدەرىندە ەلىمىزدەن ەشكىم قاتىسپاعان ەكەن. كيىمدەگى كوك تۋىمىزدى كورگەندە «قاي قۇرلىقتاعى ەل؟» دەپ تاڭىرقايدى. «بۇل – قازاقستان, ورتالىق ازياداعى مەملەكەت» دەپ تانىستىرامىن. وڭتۇستىك افريكانىڭ ناميب شولىندەگى ۋلترا مارافون التى كۇنگە ۇلاستى. كۇنىنە 40 شاقىرىم جۇگىرىپ, سودان سوڭ عانا دامىلداۋعا توقتايمىز. بەسىنشى كۇنى 80 شاقىرىمعا جۇگىردىك. التىنشى كۇنى دەمالىس بولدى. سوڭعى جەتىنشى كۇنى 10 شاقىرىمدى وندىردىك. الەمنىڭ 47 ەلىنەن ۇزىن-ىرعاسى 147 ۋلترا مارافونشى قاتىسىپ, 250 شاقىرىمدى ءبىر اپتادا جۇگىرىپ وتتىك.
– 250 شاقىرىم از قاشىقتىق ەمەس. ۋلترا مارافونشىنىڭ ءبارى دە مارەگە جەتە الدى ما؟
– 22 قاتىسۋشى جول ورتادا شالدىعىپ, جارىستان شىعىپ قالدى. اڭقاڭدى كەپتىرىپ, مي قايناتار اپتاپ ىستىقتا, تابانىڭنان ىستىعى وتەتىن قۇم ۇستىندە جۇگىرۋ بارلىعىمىزعا دا جەڭىل سوققان جوق. سايىستىڭ العاشقى كۇنى + 30 گرادۋسقا دەيىن كوتەرىلگەن ىستىق ەكىنشى كۇنى + 43 گرادۋستى كورسەتتى. ءۇشىنشى كۇنى + 57 گرادۋسقا جەتكەندە جانىمىزدى قويارعا جەر تاپپاي كەتتىك. قۋ مەديەن دالا, سايا بولار اعاش تاپپايسىز. كوپشىلىگى وسى ءۇشىنشى كۇنى شىدامادى. ودان كەيىن ىستىقتىڭ بەتى قايتىپ, كۇن سالقىندادى. قوڭىرسالقىن بولدى دەگەننىڭ وزىندە + 40 گرادۋستان تومەندەگەن جوق.
ناميب ءشولى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 500 ميلليون جىل بۇرىن پايدا بولعان دەسەدى. تاريحى تىم تەرەڭگە بويلاعان, باۋرىنا بار قۇپياسىن بۇككەن ءشولدىڭ باۋرايىنان تىرشىلىك اتاۋلىدان كەسىرتكە, قاراقۇرتتى عانا كەزىكتىردىم. باسقا جۇگىرگەن اڭ, ۇشقان قۇس كوزىمە شالىنبادى.
– تاۋەكەلگە بارىپ, ۋلترا مارافونعا قاتىسۋعا بەل بۋعاندا الدىڭعى لەكتەن كورىنسەم دەگەندى ماقسات ەتتىڭىز بە؟
– ءاۋ باستا جارىستان شىعىپ قالماسام ەكەن دەپ تىلەدىم. سەبەبى بىلمەيتىن جەردىڭ وي-شۇڭقىرى كوپ قاشاندا. العاش رەت افريكا شولىندە جۇگىرەمىن. بىراق ءبىرىنشى كۇنى 40 شاقىرىمدى وندىرگەندە سەنىمدىلىك وتى تۇتاندى. قالايدا الدىڭعى لەكتەن كورىنۋ كەرەك دەپ ىشتەي بەكىندىم. كومبەگە 147 ۋلترا مارافونشىنىڭ ىشىنەن بەسىنشى بولىپ جەتتىم. قاتىسۋشىلار اراسىندا افريكالىقتار, جاپوندار, ەۋروپالىقتار كوبىرەك بوي كورسەتتى. ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن كەلمەدى, تەك رەسەيدەن ءبىر قاتىسۋشى باعىن سىنادى.
ءتورت ءشول مارافونى وسى ناميب, چيليدەگى اتاكاما, موڭعولياداعى قوبى (گوبي), انتاركتيدادا ۇيىمداستىرىلادى. ءوزى قىزىق, ناميبتە 57 گرادۋسقا دەيىن ىستىقتا جۇگىرسەڭ, انتاركتيدادا كەرىسىنشە قاقاعان سارشۇناق ايازدا مارافونعا قاتىساسىڭ.
ادامنىڭ ىشكى ەرىك-جىگەرىن, قاجىر-قايراتىن سىنايتىن مارافوندا ءىشىپ-جەيتىن تاماعىڭ مەن كورپە-جاستىعىڭدى سومكەڭە تەڭدەپ, ارقاڭا بوكتەرىپ الىپ جۇگىرەسىڭ. جول دورباڭنىڭ ىشىندە جەتى كۇنگە جەتەتىن تاماعىڭ مەن كيىم-كەشەك, كورپەنىڭ سالماعى 10 كيلودان اسىپ كەتەدى.
– مارافونعا قاتىسۋعا قانشا شىعىن كەتتى؟ سىزگە اتىمتاي-جومارت ازاماتتار دەمەۋشىلىك كورسەتە مە؟
– جوق, ءوزىمنىڭ قارجىممەن قاتىسىپ ءجۇرمىن. جۇگىرۋ – مەنىڭ ءحوببيىم. ناميب شولىندەگى مارافون الەمدەگى ەڭ قىمبات ۋلترا مارافوننىڭ ءبىرى سانالادى. جول شىعىنىڭدى قوسپاعاندا تەك قاتىسۋ ءۇشىن 4 200 اقش دوللارىن جارناعا (سلوت) قۇياسىڭ.
2022 جىلى بوستون مارافونىنان باستاپ, سول جىلدىڭ كۇزىندە چيكاگو مارافونىنا دا جۇگىردىم. 2023 جىلى ءتورت مەيجور مارافونعا قاتىستىم. التى مەيجوردا جۇگىرگەن ەلىمىزدە ازىرگە 9 مارافونشى بار ەكەن.
– ءوزىڭىز ايتقان الەمدىك مەيجورلار سپورتتىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا سەپتىگىن تيگىزە مە؟
– ارينە, مىسالى مۇنداي دۇنيەجۇزىلىك مارافونعا 50 مىڭ ادام قاتىسادى. ولارمەن بىرگە كەيبىرىنىڭ تۋىسى, تانىسى, وتباسى دەگەن سەكىلدى قولداۋشىلارى دا ەرىپ بارادى. تۋريزم – تابىس ءتۇسىرۋدىڭ تەتىگى. كەلگەن ءاربىر ادام سول ەلگە قارجىسىن قالدىرىپ كەتپەي مە؟ ىشكەن تاماعىنان تارتىپ, ات بايلاعان قوناقۇيگە تۇنەگەنى ءۇشىن دە قوماقتى قاراجات تولەيدى. مۇنى قالاي سپورتتىق تۋريزم دەي المايسىز؟ مارافوندا قالانىڭ كورىكتى جەرلەرىن كورسەتىپ, كەلىستى كوشەلەرىمەن جۇگىرتۋدەگى باستى ماقسات – ءتۋريزمدى دامىتۋ. مارافوننىڭ نەگىزگى ارقالايتىن اماناتى – قايىرىمدىلىق جاساۋ. سوندىقتان دا ەڭ ارزان دەگەن الەمدىك مارافوندارعا قاتىسۋ جارناسى كۆاليفيكاتسيا بويىنشا 300 اقش دوللارىنان باستالادى. قايىرىمدىلىق قورلارى نەمەسە ارنايى تۋر وپەراتورلارى ارقىلى 1000–5000 ەۋرو تولەپ قاتىسا الاسىڭ. مارافونشى تۋريست قانا ەمەس, قايىرىمدى ىسپەن شۇعىلدانۋشى, ىزگىلىكتى ناسيحاتتاۋشى دەسەم, اسىلىق بولماس. ولار وسىنداي يگى ىسىمەن دە قوعامدى تاربيەلەيدى. ادام جۇگىرگەندە بويىنداعى شاتتىق گارمونى بولىنەدى, كوڭىل كۇيى كوتەرىڭكى بولىپ, اينالاسىنا شۋاعىن شاشىپ جۇرەدى. قان اينالىمى جاقسارىپ, اۋرۋ-سىرقاۋعا شالدىعا بەرمەيدى. ەرىك-جىگەردىڭ ارپالىسىندا پەندە ءوزىنىڭ ءناپسىسىن تىيىپ, جالقاۋلىعىن جەڭە الۋى وتە قيىن. مىنە, وسى قيىندىقتان وتە العان ادام عانا ءوزىنىڭ شەكسىز مۇمكىندىگىن يگى ىستەرگە, جاقسىلىققا پايدالانادى.
– جۇگىرۋ مادەنيەتىن, دەنساۋلىققا پايداسىن قوعام قانشالىقتى تۇيسىنەدى دەپ پايىمدايسىز؟
– جەتپىس ءتۇرلى اۋرۋدىڭ الدىن الاتىن جۇگىرۋ سپورتىن ءبىزدىڭ قوعام جاپپاي قولداپ, شۇعىلدانادى دەي المايمىن. دەسە دە الماتى مەن استانا قالاسىندا جالپىحالىقتىق جۇگىرۋ مارافونى جۇيەلى جولعا قويىلىپ, قارقىندى دامىپ كەلەدى. مارافونعا باۋليتىن سپورتتىق ورتالىق, كلۋبتار اشىلىپ جاتىر. جاڭا مارافوندى قوعام جاپپاي قابىلداي قويعان جوق دەگەندى بەكەر ايتقان جوقپىن. كوپشىلىكتىڭ مارافون مادەنيەتىن تەرەڭدەي ۇعىنا قويمايتىنى قىنجىلتادى. كوشەدە جۇگىرىپ بارا جاتساڭ كولىكتەگىلەر كىجىنىپ جولىما بوگەسىن بولدىڭ دەگەندى بايقاتىپ سيگنال باسىپ كەتەدى. ال ەۋروپادا, اقش-تا كەرىسىنشە. مىسالى, چيكاگودا وتكەن مارافونعا 40 مىڭ ادام قاتىسسا, 1 ميلليون 700 مىڭ جانكۇيەر كوشە بويىندا جالاۋىن ۇستاپ جاناشىرلىقپەن قولداۋ كورسەتتى. سودان سوڭ بۇل ەلدەردە مينيسترگە دەيىن كوپشىلىكپەن بىرگە جۇگىرىپ مارافونعا قاتىسادى. باسشىنىڭ ءوزى ماڭدايىن تەرلەتكەندە قوسشىلارى دا ۇيالعانىنان ساپقا قوسىلادى. بىزدە مارافونعا تەك سپورتشىلار عانا قاتىسادى دەگەن قاساڭ قاعيدا بار. 21 كۇن قاتارىنان جۇگىرىپ جاتتىعۋ جاساساڭ, ءارى قاراي ادەتىڭە اينالادى. توكيو مارافونىنا قاتىسقاندا مەنى 80-گە تاياعان قاريالاردىڭ ءوزى 42 شاقىرىمدىق مارافونعا قوسىلعانى تاڭداندىردى. سالاماتتى ءومىر سالتىن قالىپتاستىرۋدى تەك سوزبەن ەمەس, ىسپەن دالەلدەگەندە عانا بۇقارالىق سپورت ەڭسەسىن كوتەرەدى.
– كەلەشەكتىڭ ەنشىسىندە قانداي دوداعا تۇسسەم دەيسىز؟ مارافونشى اتانۋعا تارتقان نەندەي كۇش؟
– ءشولدى, شولەيتتى ايماقتاردا وتەتىن ەكسترەمالدى مارافونعا قاتىسۋدىڭ اسەرى مۇلدەم بولەك ەكەن. كەلەر جىلى دا ءتۇرلى ۋلترا مارافونعا قوسىلۋعا بەل بايلاپ وتىرمىن. ناميب شولىندەگى مارافوننىڭ 200 شاقىرىمىن وندىرگەندە ىشكى ارپالىس, الاساپىراندا توقتاتسام دەگەن دە وي كەلدى. كۇن ىستىقتا ىشەتىن سۋىڭ دا تاۋسىلىپ, مي قايناتار اپتاپتا ىندىنىڭ كەۋىپ وتىرعاندا قولىڭدى ءبىر سىلتەگىڭ دە كەلەدى. بىراق ەرىك-جىگەرىڭ مەن ءناپسىڭ تارازىعا تارتىلىپ ارباسقاندا قايراتىڭ باسىم ءتۇسىپ, جۇگىرۋدى جالعاستىراسىڭ. ويتكەنى وسىنداي تاۋەكەلگە سانالى تۇردە بارعان سوڭ, جول ورتادان كەرى قايتۋعا بولمايدى. بالا كۇنىمنەن جۇگىرۋگە اۋەستىگىم ارتتى. موڭعوليانىڭ بايان-ولگەي ايماعىنا قارايتىن ساقساي دەگەن اۋىلدا تۋىپ-ءوستىم. بالا كۇنىمىزدە اۋلىمىزدا بالانىڭ تۇساۋىن كەسەردە ۇلكەندەر قارا سيراقتاردى جيناپ قارا جارىس وتكىزەدى. كىم الدىمەن دارا كەلەدى, سوعان سىيىن دا بەرەدى, بالانىڭ دا تۇساۋىن جەڭىمپاز جەلاياققا كەستىرەدى. جەتكىنشەك شاعىمدا جەلاياقتىعىمنىڭ ارقاسىندا بىرنەشە بالانىڭ تۇساۋىن كەستىم. مارافونمەن تۇراقتى شۇعىلدانۋدى 40 جاستان اسقاندا مىقتاپ قولعا الدىم. «اۋرۋ استان» دەگەندى قازاق تەگىن ايتپاعان. الدىمەن دۇرىس تاماقتانۋدى جولعا قويىپ, جاتتىعۋدى ۇزبەي جاساپ, ءبىر جارىم جىلدا 30 كيلو ارتىق سالماقتان ارىلدىم.
– ءسىز ءجۋرناليسسىز, الەمدىك دەڭگەيدەگى مارافوندارعا قاتىسقاندا اينالاڭىزدان نەندەي وي ءتۇيىپ قايتاسىز؟
– توكيو مارافونىندا تازالىقتىڭ شىڭىن كورگەندەي اسەر الدىم. ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن قۇرمەتى, سىيلاستىعى ەرەكشە. كوشەدە كولدەنەڭ شىرپى جاتپايدى. مەكتەپتەن شىققان بالالار ءبىر-بىرىنە ءيىلىپ ىزەت كورسەتىپ تارقاسىپ جاتىر. 38 ميلليون حالىق تۇراتىن قالانىڭ تازالىعىنا تاڭداي قاعاسىڭ. اقش-تىڭ قالالارىندا وتكەن مارافوندا ادامداردىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن باۋىرلىق ىزەتىن سەزىندىم. اباي اتامىزدىڭ «ادامزاتتىڭ ءبارىن ءسۇي, باۋىرىم دەپ» دەگەنىن امەريكالىقتار ۇستانا ما دەپ ويلايسىڭ. مارافونشىلارعا دا ەرەكشە قۇرمەت تانىتادى.
– كۇزدە سيدنەيدە وتەتىن الەم چەمپيوناتىنا قاتىسۋعا ازىرلىكتى باستادىڭىز با؟
– ءيا, سيدنەي مارافونى الەمنىڭ جەتىنشى مەيجورى اتانۋعا زور كۇش سالىپ جاتىر. دۇنيەجۇزىلىك مارافونشىلار قاۋىمداستىعىنا حات تا جولداپ, بار مۇمكىندىكتى قاراستىرىپ وتىر. وسى دوداعا قاتىسۋعا شاقىرتۋ الدىم. ەندى دايىندىقتى كۇشەيتىپ كەلەمىز. كۇندە تاڭعى التىدا جاتتىعۋدى باستايمىن, 10–15 شاقىرىم تۇراقتى جۇگىرەمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت, قاجىر-قايراتىڭىز ارتا بەرسىن.
اڭگىمەلەسكەن –
قۋانىش نۇردانبەك ۇلى,
«Egemen Qazaqstan»
