ارقا مادەنيەتىنىڭ كىندىگى قوياندىدان كەيىن وسى قاراوتكەل بولعانىن ەشكىم جوققا شىعارا قويماس. ەرتەدەن ونەردىڭ استاناسىنداي جارقىراعانى, سال-سەرىلەر تۋ تىككەنى بايقالادى. اتاقتى ءمادي ء«مىندىم دە قاراكوكپەن جىلىستادىم, باردىم دا قاراوتكەلگە جىل قىستادىم» دەيدى. بالۋان شولاق قاراوتكەلدىڭ بازارىندا عاليا دەپ ءان سالعانى بەلگىلى. عازيز اقىن ء«انشى جوق قاراوتكەلدە مەنەن اسقان» دەپ ماساتتانادى. ىقىلاس دۇكەن ۇلىنىڭ وسىندا قوبىز شالعانى تۋرالى اڭگىمەنى تاكەن الىمقۇلوۆ تاسقا قاشاپ كەتكەن. قازىر الاش دالاسىنىڭ ءار تۇكپىرىندەگى ءان-كۇي ونەرىن ايگىلەپ جۇرگەن نەبىر ساڭلاق ونەرپازدار استانانىڭ تورىندەگى «قازاقكونتسەرتتىڭ» «حالىق قازىناسى» ۇلتتىق ونەر ورتالىعىندا. جاسىراتىنى جوق, تاتتىمبەتتىڭ «بەستورەسىن» باۋىرجان مۇحامەتباي تازا سىبىزعىدا ورىنداپ شىققاندا تاڭعالماسقا قويمادى. دومبىراداي بەبەۋ قاقتىرماسا دا, سىبىزعى ۇنىنەن اسقان ءبىر جايلىلىق ەسەدى. «جاياۋلاتسا, باياۋلاپ, ارقانىڭ قوڭىر جەلىندەي. تامىلجىتىپ, سىنىقسىپ, جاڭا تۇسكەن كەلىندەي» دەمەۋشى مە ەدى جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ ء«انشى» اڭگىمەسىندە؟ امىرەنىڭ داۋسىنا بولا تۋعان بۇل ءسوز سىبىزعىعا دا ءتان. «بولات سارىباەۆ, احمەت جۇبانوۆ, وزبەكالى جانىبەكوۆ اعالاردىڭ ىزدەپ-تاۋىپ, بىزگە تابىستاپ كەتكەن قازاقتىڭ كونە اسپاپتارى بار عوي. سولاردىڭ بارلىعىن ءبىزدىڭ «حالىق قازىناسى» ۇلتتىق ونەر ورتالىعىنان تىڭداي الاسىز. ماسەلەن, بۇعان دەيىن جەتىگەن مەن سىبىزعىنى تەك قىسقا عانا پارتياسى بار, وركەستر, ءانسامبلدىڭ مۋزىكاسىن تولىقتىرۋ ماقساتىندا قوسىمشا سۇيەمەلدەۋگە جارايتىن, مۇمكىنشىلىگى از اسپاپ رەتىندە تانىپ كەلدىك. ال قازىر دومبىرامەن شەرتىلەتىن كۇيلەر, ءداستۇرلى اندەردىڭ ءبىرازى اتالعان اسپاپتاردا جەكە ورىندالىپ ءجۇر», دەيدى كونتسەرتتى تىزگىندەۋشى جاسۇلان ناۋرىزباي ۇلى.
ايزات قارابەك ورىنداعان حالىق ءانى «گاۋھارتاستان» كەيىن ءانشى مەدەت سالىقوۆ ءبىرجان سالدىڭ «جامباس سيپارىن» قالىقتاتتى. ءان دەسە, اقان سەرى مەن ءبىرجان سال ەسكە تۇسپەي مە؟ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءبىرجاننىڭ ءانى شىرقالماعاندا شە؟ قايبىر جىلدارى ءبىر ءانشى دوسىم «الەم مۋزىكاتانۋشىلارىنىڭ ءبىرازى ديماشتان كەيىن مەليزماتيكامەن «اۋىرىپ» كەتتى. مەليزماتيكانىڭ اتاسى ءبىرجاننىڭ «سىرعاقتىسىندا» تۇرعان جوق پا؟ «باسىپ-باسىپ الايىن, و-وۋ, ىرعاقتىما», دەپ يىرىمدەرىن اۋاعا قولىمەن قويعانداي قىلىپ, سۋرەتىن سالىپ ايتىپ بەرگەندە باسىمىزدى شايقاعانبىز. «جامباس سيپاردىڭ» دا ءار تۇسىنان الگىندەي قات-قابات يىرىمدەر اۋاعا ءىزىن سالىپ بارا جاتپاي ما؟ سونىڭ ءار نۇكتەسىن تاپ باسقان ءانشىنىڭ داۋسىن ايت! سەزىمىنىڭ وياۋىن ايت! «شەتىنە ورامالدىڭ ءتۇيدىم سۋسار» دەيدى. «بۇلعىن-سۋسار» دەگەن كۇي دە بار قازاقتا. سۋسار دەگەن اڭدى ورامالعا ءتۇيىپ نەعىلسىن؟ ونىڭ تەرىسى وتە باعالى بولسا, ەكىنشى جاعى بەزىنەن وتە جاعىمدى ءيىس بولىنەدى ەكەن. سونى كەپتىرىپ, باياعىدا سال-سەرىلەر ورامالدىڭ ۇشىنا ءتۇيىپ, جانىنا بايلاپ جۇرەدى. ۇستىنەن جۇپار اڭقيدى دا تۇرادى سوندا. مۇنداي عالامات ءاندى تۇسىنەرگە دە وسىنشاما زەردە كەرەك. سۋساردا نەسى بار دەپ باس قاتىراسىز, ايتپەسە. «ەل قىدىرعان ەسەر شاقتا ورامالعا سۋسار تۇيگەن» سال-سەرىلەر از بولماعان قازاق دالاسىندا.
قازاقتىڭ ءان-كۇي ونەرىنىڭ اتىن شىعارعان سال-سەرىلەردىڭ كوبى وسى توپىراققا ءتان بولعاندىقتان, ارقا ءان-كۇي مۇراسىنىڭ ورنى قاشاندا بولەك. ءبىرجان, اقان, ۇكىلى ىبىرايلار قازاقتىڭ كلاسسيكالىق كاسىبي ءان مەكتەبىنىڭ باستاۋىنداعى تۇلعالار. شەرتپە كۇيدىڭ اتالارى تاتتىمبەت قازانعاپ ۇلى, سايدالى سارىتوقا, قىزداربەكتەر باستاعان كوش ايدوستىڭ سەمبەگى, ابىكەن حاسەن ۇلىنان بۇگىنگە جالعاستى. بيىل ءبىرجان بابامىزعا 190 جىل تولسا, بالۋان شولاققا – 160 جىل, قازاقتىڭ كاسىبي انشىلىك مەكتەبىن اشىپ, تۋىن تىككەن جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ پەن عاريفوللا قۇرمانعاليەۆ بولسا, وسى جۇسىپبەك اتامىزعا – 120 جىل, تاعىسىن تاعىلار ايتىلماي قالمادى ءداستۇرلى ونەر كەشىندە.
اقان سەرىنىڭ «قاراتورعاي» ءانىنىڭ مۋزىكاسىن ۆەنەرا تابىس جەتىگەن اسپابىنا وڭدەپ ءتۇسىرىپ, جەكە شىعارما رەتىندە تارتىپ شىقتى. قازاق ونەرىندە سىبىزعى مەن جەتىگەن, شاڭقوبىز جىل وتكەن سايىن كەڭىنەن تاراپ كەلەدى. ونىڭ تاعى ءبىر مىسالى, قوسشى قالاسىنىڭ مادەنيەت ۇيىندە ۇلتتىق اسپاپتار مۇراجايىن اشىپ وتىرعان ازامات باقيا. ول – بۇعان دەيىن شاڭقوبىزبەن الەمدى اۋزىنا قاراتقان بىرەگەي ونەر يەسى.
تاتتىمبەتتىڭ «سىلقىلداعىن» قايرات ايتباەۆ سىلقىلداتتى. ىقىلاس دۇكەن ۇلىنىڭ «جەزكيىك» كۇيىن قوبىزشى راۋشان ورازباي تارتتى. راۋشان دا قوبىزىمەن الەم ەلدەرىن ارالاپ ونەر كورسەتكەن سيرەك ونەرپاز. ءانشى تولعانباي سەمباەۆ ءبىرجان سالدىڭ ء«لايلىم شىراعىن» اۋەلەتىپ سالدى دەسە بولعانداي. شاشۋبايدىڭ «اققايىڭىن» پەريزات تۇراروۆا سىڭسىتىپ سالسا, جانعالي ءجۇزباي ايدوستىڭ سەمبەگىنىڭ «ناز قوسباسارى» مەن قىزداربەك تورەباي ۇلىنىڭ «سىلقىم قىزىن» دومبىرادا سويلەتتى. ءداستۇرلى ءانشى ەرلان رىسقالي شامانىڭ ءانى «شاما» مەن مولدابايدىڭ ءانىن شىرقاپ, كەش شىمىلدىعىن ءتۇردى.
