«القابيلەر تۋرالى» زاڭ قىلمىستىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋگە القابيلەردىڭ قاتىسۋىنا بايلانىستى قوعامدىق قاتىناستاردى رەتتەيتىن, القابيلەردىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسىن, تاۋەلسىزدىگىنىڭ كەپىلدىكتەرىن, ولاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ قۇقىقتىق, ەكونوميكالىق جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق نەگىزدەرىن ايقىندايدى.
القابيلەرگە كانديداتتاردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىمى سوتتىڭ سۇراۋ سالۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اقپاراتتاندىرۋ تۋرالى زاڭناماسىنا سايكەس اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ اقپاراتتىق-تالداۋ جۇيەسى جانە «ەلەكتروندىق ۇكىمەتتىڭ» اقپاراتتاندىرۋ وبەكتىلەرى ارقىلى ەلەكتروندىق نىساندا قالىپتاستىرىلادى. مەملەكەتتىك ورگاندار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىنا سايكەس القابيگە كانديداتتاردىڭ بىرىڭعاي ءتىزىمىن قالىپتاستىرۋ ءۇشىن اقپاراتتاندىرۋ سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگاننىڭ اقپاراتتىق-تالداۋ جۇيەسىنە مالىمەتتەر ۇسىنادى. تىزىمدە القابيگە كانديداتتىڭ تەگى, اتى, اكەسىنىڭ اتى, تۋعان جىلى, كۇنى مەن ايى جانە تۇرعىلىقتى جەرى بويىنشا تىركەلۋى كورسەتىلەدى.
القابيلەردiڭ تiزiمدەرiن جاساۋ كەزiندە 25 جاسقا تولماعان, وتەلمەگەن نە الىنباعان سوتتالعاندىعى بار, سوت ارەكەتكە قابiلەتسiز نەمەسە ارەكەت قابiلەتi شەكتەۋلi دەپ تانىعان ادامدار جانە پسيحيكالىق, مىنەز-ق ۇلىقتىق, ونىڭ ىشىندە پسيحيكاعا بەلسەندى اسەر ەتەتىن زاتتاردى تۇتىنۋعا بايلانىستى بۇزىلۋشىلىقتارىنىڭ سەبەبى بويىنشا دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمدارىندا ەسەپتە تۇرعان ادامدار ەنگىزىلمەيدى. سونداي-اق سۋديالار, پروكۋرورلار, تەرگەۋشiلەر, ادۆوكاتتار, مەملەكەتتiك قىزمەتشiلەر مەن اسكەري قىزمەتشiلەر, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرi دە ەنە المايدى. القابيگە كانديداتتاردىڭ تىزىمدەرىنە ازاماتتاردى ەنگiزۋگە شىعۋ تەگiنە, الەۋمەتتiك, لاۋازىمدىق جانە م ۇلىكتىك جاعدايىنا, جىنىسىنا, ناسiلiنە, ۇلتىنا, تiلiنە, دiنگە كوزقاراسىنا, نانىمىنا تۇرعىلىقتى جەرiنە بايلانىستى نەمەسە كەز كەلگەن وزگە ءمان-جايلار بويىنشا قانداي دا بiر شەك قويۋعا جول بەرiلمەيدi. القابيگە كانديداتتاردىڭ تiزiمدەرiنەن قىلمىستىق iس بويىنشا سوت iسi جۇرگىزىلەتىن تiلدi بiلمەيتiن ادامدار, وزدەرىنىڭ دەنە كەمiستىگى نەمەسە پسيحيكالىق كەمiستiگi سالدارىنان القابيدiڭ مiندەتتەرiن اتقارۋعا قابiلەتسiز ادامدار, 65 جاستان اسقان ادامدار, دiني قىزمەتشiلەر وزدەرiنiڭ جازباشا ءوتiنىشى بويىنشا الىپ تاستالادى.
جالپى, القابي دەگەنىمىز – سوتتىڭ قىلمىستىق ءىستى زاڭدا بەلگىلەنگەن تارتىپپەن قاراۋىنا قاتىسۋعا شاقىرىلعان جانە انت قابىلداعان ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن ازاماتى. سوندىقتان دا القابي سوتىن سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋعا حالىقتىڭ قاتىسۋىنىڭ ءبىر ءتۇرى دەيمىز. الايدا بۇل جاي عانا قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ ينستيتۋتى ەمەس, ول – ەرەكشە الەۋمەتتىك ينستيتۋت.
القابيدiڭ ءوز قۇقىعى, مiندەتi جانە iستi قاراۋعا بايلانىستى وعان قويىلاتىن شەكتەۋلەر بار. سوت وتىرىسىنداعى جالپىعا ورتاق تالاپقا باعىنۋمەن بىرگە, القابيلەر iستi تىڭداۋ كەزiندە سوت قۇرامىنا كiرمەيتiن ادامدارمەن توراعالىق ەتۋشiنىڭ رۇقساتىنسىز iس بويىنشا سويلەسۋگە, iستi قاراۋ بارىسىندا مالiمەتتەردi سوت وتىرىسىنان تىس جيناۋعا, جابىق سوت وتىرىسىنا قاتىسۋىنا بايلانىستى وزiنە بەلگiلi بولعان ءمان-جايلار تۋرالى مالiمەتتەردi جاريا ەتۋگە, سونداي-اق كەڭەسۋ بولمەسiنiڭ قۇپياسىن بۇزۋعا قۇقىلى ەمەس. القابيدiڭ ءوز مiندەتiن دۇرىس اتقارماۋى, زاڭدا كوزدەلگەن شەكتەۋلەردi ساقتاماۋى زاڭدا بەلگىلەنگەن جاۋاپتىلىققا الىپ كەلەدى. توراعالىق ەتۋشىنىڭ القابيدi iستi قاراۋعا ودان ءارi قاتىسۋدان شەتتەتۋ مۇمكiندىگىنە اكەپ سوعادى. توراعالىق ەتۋشى سۋديا سوت وتىرىسى بارىسىندا القابيلەرگە قويىلاتىن شەكتەۋلەردى ساقتاماعان القابيدى سوت پروتسەسىنە ودان ءارi قاتىسۋدان شەتتەتۋى مۇمكىن. بۇل جاعدايدا شەتتەتىلگەن القابيگە ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشتiڭ ەكi جۇزگە دەيiنگi مولشەرiندە ايىپپۇل سالىنۋى مۇمكىن.
بۇگىندە القابيلەر سوتىنا ازاماتتاردى تاڭداۋدىڭ وڭتايلى جولى قاراستىرىلىپ كەلەدى. بۇل ينستيتۋت قىزمەتىنىڭ ءبىر ىزگە ءتۇسىپ, كەڭ قولدانىسقا يە بولۋىنىڭ ءمانى وتە زور. القابيلەر سوتىنىڭ قولدانىلۋ اياسىنىڭ كەڭەيۋى ادىلەتتى سوت جۇيەسىنىڭ بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە ءوز سەپتىگىن تيگىزەرى دە ءسوزسىز.
سوتتا القابي رەتىندە قاتىسۋ ءۇشىن ىرىكتەلگەن ادام «القابيدiڭ مiندەتتەرiن اتقارۋعا كiرiسە وتىرىپ, ءوز مiندەتتەرiمدi ادال جانە بەيتاراپ اتقارۋعا, سوتتا قارالعان بارلىق دالەلدەمەنi, دالەلدەردi, iستiڭ ءمان-جايىن نازارىما الۋعا, ەرiكتi ازامات جانە ءادiل ادام رەتiندە iستi ءوزiمنiڭ iشكi نانىمىم مەن ار-وجدانىم بويىنشا شەشۋگە سالتاناتتى تۇردە انت ەتەمiن» دەگەن مازمۇنداعى انت قابىلدايدى.
القابي – قۇرمەتتى مىندەت بولا تۇرعانمەن, كەيبىر ازاماتتارى سوتقا القابيدىڭ مىندەتتەرىن اتقارۋ ءۇشىن شاقىرۋلارعا سالعىرت قاراپ, سوتقا كەلۋدەن باس تارتىپ, كەيدە ءتىپتى سوتقا دالەلسىز سەبەپتەرمەن كەلمەي جاتادى.
سوت بەلگىلى ءبىر ازاماتتى سوتقا القابيگە كانديدات رەتىندە شاقىرۋ ءۇشىن وعان سوتقا كەلۋ تۋرالى حابارلاما جولدايدى. بۇل حابارلاما سوت وتىرىسى باستالعانشا 7 تاۋلىك بۇرىن القابيگە كانديداتقا پوشتا بايلانىسى ارقىلى نەمەسە سوت قىزمەتكەرى ارقىلى قولما قول تابىس ەتىلەدى. القابيدىڭ سوتقا كەلۋى تۋرالى حابارلامانى العان ازامات مىندەتتى تۇردە سوتقا كەلۋى شارت, ال سوتقا كەلە المايتىن ەرەكشە جاعدايلاردا بۇل تۋرالى سوتقا سوت وتىرىسى باستالعانشا الدىن الا حابارلاۋعا ءتيىس.
سوتقا القابيگە كانديدات رەتىندە شاقىرىلعان كەيبىر ازاماتتار قىلمىستىق ءىس بويىنشا سوتتالىپ جاتقان ادامداردىڭ كەيبىرەۋلەرى بۇرىن بىرنەشە رەت قىلمىس جاساپ, تۇرمەنىڭ ءدامىن تاتقان ادامدار بولعاندىقتان, ءوزىنىڭ جەكە باسىنىڭ جانە وتباسىنىڭ, اتاپ ايتقاندا بالالارىنىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قورقىپ, سوتقا قاتىسۋدان باس تارتادى. بۇل, ارينە, دۇرىس ەمەس. بۇل تۇرعىدا ەشقانداي قورقۋدىڭ قاجەتى جوق, ويتكەنى «القابيلەر تۋرالى» زاڭعا سايكەس القابي, ونىڭ وتباسى مۇشەلەرi جانە ولاردىڭ مۇلiكتەرi مەملەكەتتiڭ قورعاۋىندا بولادى. ەگەر القابيدەن تيiستi ءوتiنiش كەلiپ تۇسسە, سونداي-اق القابيدىڭ قاۋiپسiزدiگiنە نەمەسە ونىڭ مۇلiكتەرiنiڭ ساقتالۋىنا قاۋiپ ءتونۋدiڭ باسقا دا ايعاقتارى انىقتالسا, وندا سوت القابيدiڭ, ونىڭ وتباسى مۇشەلەرiنiڭ قاۋiپسiزدiگiن, ولارعا تيەسiلi مۇلiكتەردiڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا قاجەتتi شارالاردى قولدانادى.
القابيگە بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبiنەن ءىس بويىنشا توراعالىق ەتۋشى سۋديانىڭ لاۋازىمدىق جالاقىسىنىڭ جارتىسى مولشەرiندە, بiراق القابيدiڭ سوتقا قاتىسۋ ۋاقىتىنا بارابار, ونىڭ نەگiزگi جۇمىس ورنى بويىنشا ورتاشا جالاقىسىنان كەم ەمەس مولشەردە سىياقى تولەنەدى. القابيگە كانديداتقا (القابيگە) iسساپار شىعىستارى دا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت قاراجاتى ەسەبiنەن وتەلەدى. القابيدiڭ سوتتا مiندەتتەرiن اتقارۋ ۋاقىتى ەڭبەك ءوتىلىن ەسەپتەگەن كەزدە ەسەپكە الىنادى. القابيدiڭ مiندەتتەرiن اتقارۋ كەزiندە ونىڭ نەگiزگi جۇمىس ورنى ساقتالادى. القابيدiڭ سوتتا مiندەتتەرiن اتقارۋى كەزiندە ونى جۇمىس بەرۋشiنiڭ باستاماسىمەن جۇمىستان شىعارۋعا نەمەسە اقىسى تومەن جۇمىسقا اۋىستىرۋعا جول بەرiلمەيدi. لاۋازىمدى ادامنىڭ, ياعني جۇمىس بەرۋشىنىڭ ازاماتقا سوتتا القابي مiندەتتەرiن اتقارۋعا كەدەرگى كەلتiرۋى «اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى» كودەكستىڭ تالاپتارىنا سايكەس ەسكەرتۋ جاساۋعا نەمەسە ايلىق ەسەپتiك كورسەتكiشتiڭ جيىرمادان وتىزعا دەيiنگi مولشەرiندە ايىپپۇل سالۋعا اكەپ سوعادى.
القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن ءىستىڭ قارالۋى سوتتالۋشىنىڭ ەركىنە بايلانىستى. ەگەر ول قالاسا, القابيمەن قارالادى, ەگەر قالاماسا, وندا سۋديا ءوزى قارايدى.
ەلىمىز زاڭ ۇستەمدىگى ورناعان ادىلەتتى قوعام ورناتۋعا باتىل قادام باستى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس سوت جۇيەسىندە اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, ادىلدىكتى بۇلجىتپاي ساقتاۋ باعىتىندا رەفورمالار ءجۇرىپ جاتىر. ەلىمىزدىڭ سوتقا سەنىمىن ارتتىرۋدا قاراپايىم حالىقتىڭ وكىلدەرى بولعان القابيلەردىڭ ورنى بولەك. سوندىقتان سوت ىسىنە قاتىسۋ – القابيلەر قۇرامىنا ەنگەن ءاربىر ادامنىڭ ازاماتتىق مىندەتى.
ينياتۋللا دوسەتوۆ,
ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قىلمىستىق ىستەر جونىندەگى مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق سوتىنىڭ توراعاسى,
مەڭدىگۇل جەبەلحانوۆا,
اۋدانارالىق سوتتىڭ سوت اكىمشىسى باسشىسى
