– ىرىستى ابدىراحمانقىزى, ءسىز ەڭبەك ەتەتىن جوعارى وقۋ ورنىندا قازاق مەكتەپتەرىنە ماماندار دايارلايتىنىنان حاباردارمىز. بۇل سالاعا قالاي كەلدىڭىز, ءوزىڭىز جەتەكشىلىك ەتەتىن كافەدرا تاريحىنا قىسقاشا توقتالساڭىز؟
– قاراقالپاقستاننىڭ شوماناي اۋدانىنداعى مەكتەپتە وقىپ ءجۇرىپ, وزبەكستاندا وتكەن ءپان وليمپيادالارىندا جۇلدەلى ورىندارعا يە بولدىم. ءارى مەكتەپتى «التىن مەدالمەن» بىتىرگەن سوڭ, نوكىس مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعىنا ەمتيحانسىز قابىلداندىم. بۇل ماماندىقتى تاڭداۋىما ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن مۇعالىمدەردەن ساباق الۋىم ىقپال ەتتى. جوعارى وقۋ ورنىن ۇزدىك بىتىرگەن سوڭ, ينستيتۋت باسشىلىعى عىلىممەن اينالىسۋىما مۇمكىندىك جاسادى. قاراقالپاقستانداعى قازاق, قاراقالپاق تىلدەرىن سالىستىرا زەرتتەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا عىلىمي تاقىرىپ الدىم. وكىنىشكە قاراي, سول جىلدارى قازاقشا ديسسەرتاتسيا قورعاۋ مۇمكىن بولمادى. 2016 جىلى جوعارى اتتەستاتسيا كوميسسياسىنىڭ ەرەجەسى وزگەرىپ كەتتى. ال 2018 جىلى قازىرگى پرەزيدەنتىمىز شافكات ميرومون ۇلى ميرزيوەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قازاق تىلىندە قورعاۋعا رۇقسات بەرىلدى. سونىمەن, ەڭ ءبىرىنشى بولىپ «قاراقالپاقستانداعى قازاق ءتىلىنىڭ دەڭگەيى» تاقىرىبىندا ديسسەرتاتسيا قورعادىم.
ينستيتۋتىمىزدىڭ قۇرىلعانىنا بيىل 90 جىل تولادى. ال قازاق ءتىلى جانە ادەبيەتى كافەدراسى 1954 جىلى اشىلعان, قازىرگە دەيىن 2 مىڭعا جۋىق مامان دايارلادىق. كافەدرانىڭ اشىلۋىنا پروفەسسور جۇمىرباي قايىرباەۆ ەلەۋلى ۇلەس قوستى. ول كىسى قاراقالپاق الىپپەسىن جازۋعا دا اتسالىسقان. سونىمەن قاتار وراقباي دوسپانوۆ, اباتباي داۋلەتوۆ سەكىلدى پروفەسسورلار دا كافەدرانىڭ قالىپتاسۋىنا ايرىقشا ەڭبەك ەتتى. كەيىن زەينوللا قابدولوۆ, ماۋلەن بالاقاەۆتىڭ شاكىرتتەرى جۇمىس ىستەگەن كافەدرا ينستيتۋتتاعى عىلىمي دارەجەسى ەڭ جوعارى كافەدراعا اينالدى. ينستيتۋتىمىزدا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعىنا قوسا ماتەماتيكا, باستاۋىش ءبىلىم, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم, پەداگوگيكا, حيميا, بيولوگيا ءبىلىم باعدارلارىنان قازاق توپتارى اشىلعان.
– كافەدرا ستۋدەنتتەرى قانداي ۇيىمداردا وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتەدى. تۇلەكتەر جۇمىسپەن تولىق قامتىلا ما؟
– وزبەكستاندا 550-گە جۋىق قازاق مەكتەبى بار, سونىڭ 330-دايى قاراقالپاقستاندا ورنالاسقان. ءبىزدىڭ تۇلەكتەرىمىز وسى مەكتەپتەردە شاكىرت تاربيەلەيدى. سونىڭ ىشىندە اتاجۇرتقا بارىپ بىلىكتى مامان, مەكتەپتەردە ديرەكتور, ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى سەكىلدى باسشىلىق قىزمەتتەردە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەندەرى دە جەتەرلىك. وسىعان قوسا عىلىم جولىن جالعاستىرىپ, ماگيستراتۋرادا وقيتىندارى دا بار. وندىرىستىك تاجىريبەگە كەلسەك, ينستيتۋتىمىزدا «4+2» دەگەن باعدارلاما ەنگىزىلگەن. مۇندا ستۋدەنتتەرىمىز 4 كۇن وقىپ, 2 كۇن قازاق مەكتەپتەرىندە تاجىريبەدەن وتەدى. سونىمەن قاتار بىلىمگەرلەرىمىز جۇما سايىن قازاق تىلىندە شىعاتىن رەسپۋبليكالىق «التىن ايماق» تەلەباعدارلاماسىن جۇرگىزەدى. وندا ءار جىلى ىرىكتەۋدەن وتكەن ستۋدەنتتەر شالعاي ەلدى مەكەندەگى قازاقتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى تۋرالى كورسەتىلىمدەر دايىندايدى. بۇل دا – ولارعا وتە جاقسى وندىرىستىك ءىس-تاجىريبە. سونداي-اق قازاق ۇلتتىق مادەني ورتالىعىمەن دە ەتەنە بايلانىستامىز. ورتالىق ارقىلى اۋىلدارداعى قاريالارمەن فولكلورلىق ديالەكتولوگيا باعىتىنداعى ءىس-تاجىريبە جۇمىسىن ۇيىمداستىرامىز.
– اتاجۇرتتاعى ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن تاجىريبە الماسۋ باعىتىندا بايلانىس بار ما؟
– پرەزيدەنتىمىزدىڭ قاراقالپاقستانداعى قازاق ۇلتىنىڭ وكىلدەرىنە جاساعان قولداۋى ناتيجەسىندە قازاقستاننىڭ ۇزدىك 10 ۋنيۆەرسيتەتىمەن بايلانىس ورناتۋعا جول اشىلدى. ينستيتۋتىمىزدىڭ رەكتورى اتىنان ارنايى حات جولدانىپ, ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, قانىش ساتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى سەكىلدى بەدەلى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ رەكتورلارىمەن كەلىسىمشارتقا وتىردىق. وسىنداي اكادەميالىق بايلانىس ارقىلى اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ پروفەسسور-وقىتۋشىلارى بىزگە ونلاين جانە وفلاين رەجىمدە ءدارىس وقيدى. اتالعان جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى قاجەتتى ادىستەمەلىك وقۋلىقتاردىڭ ەلەكتروندى نۇسقاسىمەن وقىتۋشىلارىمىز تانىسىپ, ستۋدەنتتەرىمىز ەلەكتروندى كىتاپحاناسىن دا پايدالانادى. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى باعدارى بويىنشا 20 ستۋدەنت ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە اكادەميالىق ۇتقىرلىقپەن ءبىر سەمەستر بويى وقىدى. اتالعان ۋنيۆەرسيتەتپەن بىرلەسىپ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعىنىڭ قوسديپلومدىق باعدارلاماسى جاسالدى. ناتيجەلى جۇمىسىمىزدى كورگەن سوڭ, ينستيتۋت باسشىلىعى ماگيستراتۋرا اشۋعا رۇقسات بەرىپ وتىر. وسىلايشا, ينستيتۋتىمىزدىڭ تاريحىندا العاش رەت قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعىنا ماگيستراتۋرا باعدارلاماسى اشىلدى. ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرگە الداعى وقۋ جىلىندا قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى, جاراتىلىستانۋ, حيميا باعىتىندا قازاق توپتارىنا ماگيستراتۋرا باعدارلامالارىن اشۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. 20-عا جۋىق ستۋدەنت ماگيسترلىك ديسسەرتاتسياسىن قورعادى. سولاردىڭ ىشىنەن 3-ەۋىن دوكتورانتۋراعا الىپ قالدىق. ەندى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ماماندىعىنا دوكتورانتۋرا باعدارلاماسى كۇن تارتىبىندە تۇر.
– قىسقا عانا عۇمىرىندا قازاق پوەزياسىندا ورنى بولەك اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ نوكىس قالاسىندا جەرلەنگەنى بەلگىلى. سىزدەردىڭ ينستيتۋتتا اقىن شىعارماشىلىعىنا ارنالعان ورتالىق بار ما؟
– ارينە, ءبىز ارتىندا وشپەس ءىز قالدىرعان اقيىق اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆتى ەرەكشە قۇرمەتتەيمىز. اقىننىڭ اتىندا ارنايى كابينەت جابدىقتالعان. ول نوكىس قالاسىنىڭ ورتاسىنداعى «شورشا بابا» قورىمىندا جەرلەنگەن. كافەدرا وقىتۋشىلارى اقىننىڭ ءومىر جولىمەن ستۋدەنتتەردى تانىستىرىپ, بەيىت باسىنا بارىپ, بىلىمگەرلەرمەن بىرگە زيارات جاساپ تۇرادى. كافەدرامىزدا ت.ايبەرگەنوۆتىڭ اتىندا ء«تىل ءبىلىمى» ۇيىرمەسى دە جۇمىس ىستەيدى. بۇل ۇيىرمەنى مارقۇم ۇستازىمىز, تولەگەن جىرلارىن زەرتتەۋشى عالىم راقمەت اعا اياپبەرگەنوۆ ءبىز ستۋدەنت بولىپ جۇرگەندە اشقان ەدى. وسى ۇيىرمەگە ستۋدەنتتەرىمىزدىڭ بارلىعى دەرلىك بەلسەندى تۇردە قاتىسادى. ۇيىرمەنىڭ ۇزدىكتەرىن ينستيتۋتىمىزدىڭ ءاجىنياز اتىنداعى ستيپەندياسىنا ۇسىنامىز, حالىقارالىق شىعارماشىلىق كونكۋرستارعا جولداما بەرەمىز.
– جالپى, قاراقالپاق جەرىندەگى قانداستاردىڭ انا تىلىندە ءبىلىم الۋى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– قاراقالپاقستاندا 300 مىڭنان اسا قازاق تۇرادى. جوعارىدا قازاق مەكتەپتەرىنىڭ بار ەكەنىن ايتتىم, ياعني ورتا بىلىممەن تولىق قامتىلعان. ال جوعارى ءبىلىم الۋىنا كەلسەك, ءبىر عانا نوكىس قالاسىنداعى ەكى جوعارى وقۋ ورنىندا قازاق ءتىلى ارنايى كافەدراسى بار. ونىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ ينستيتۋتتا, ەكىنشىسى – قاراقالپاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە. اتالعان ۋنيۆەرسيتەتتە قازاق فيلولوگياسى دەپ اتالاتىن ارنايى كافەدرا بار. تالاپكەرلەر وسى ەكى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بىرىندەگى قازاق توپتارىنا وقۋعا تۇسە الادى.
– قاراقالپاقستانداعى قازاقتاردىڭ تىلدىك ورتاسىن كەڭەيتۋگە قاتىستى تاعى قانداي جوبالارىڭىز بار؟
– بولاشاقتا اباي اتىنداعى ءتىلدى زەرتتەۋ ورتالىعىن اشقىمىز كەلەدى. ويتكەنى ينستيتۋتىمىزدا قازاق, وزبەك, قاراقالپاق, تۇرىكمەن بالالارى بىرگە وقيدى. وسىنى نەگىزگە الىپ, ورتالىق اشۋعا جان-جاقتى بايلانىس, مۇمكىندىك بولسا دەيمىز. مىسالى, قاراقالپاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارى وزگە تىلدەرگە اۋدارىلعان جوق. قازاق قالامگەرلەرىنىڭ دە ەڭبەكتەرى قاراقالپاق, وزبەك, تۇرىكمەن تىلدەرىنە اۋدارىلماعان. مىنە, سول ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, اۋدارما ماسەلەسىندە دە ۇلكەن جۇمىستار مەن جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا الەۋەتىمىز جەتەدى. سوندىقتان اۋدارمامەن دە اينالىسۋعا نيەتتىمىز. ورتالىق اشىلسا, وسىنداعى قانداستاردىڭ تىلدىك ورتاسىن كەڭەيتۋگە, وقيتىن دۇنيەلەرىن مولايتۋعا, ءتىل جانە ادەبيەت تۇرعىسىندا, باسقا دا سالالالاردا قازاقشا جۇرگىزىلەتىن زەرتتەۋلەردى كوبەيتۋگە, جاستاردى عىلىمعا تارتۋعا مۇمكىندىك تۋاتىن ەدى.
اڭگىمەلەسكەن –
ايدانا شوتبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
