ارى دا, قولى دا, ءجۇزى دە تازا باسشى

دۇنيەدەن وتەرىنەن ءبىر اي بۇ­رىن ماسكەۋگە شاقىرىپ, وت­با­سىنىڭ الدىندا قولجازبا-قۇجاتتارىن الدىمىزعا قويا وتىرىپ, مى­نانى ايتتى: «بالام, مەن ءومىرىمنىڭ سوڭعى 25 جىلىن سوزدىكتەر جازۋعا ارنادىم. بىراق مىنا وتىرعان مەنىڭ بالالارىم ونىڭ ءبىر ءسوزىن دە تۇسىنبەيدى, انالارى ورىس بولعان سوڭ سونىڭ ىرقىندا كەتىپ, قازاق ءتىلىن بىلمەي, ءداستۇر-سالتىنان بەيحابار بولىپ ءوستى. مەن بولسام تاڭ­نىڭ اتىسى, كۇنىڭ باتىسى ەل قامىمەن ءجۇر­دىم, وتە قيىن كەزدەردە ۇكىمەتتى باسقار­دىم... ۇرپاعىمدى سولاي جوعالتىپ الدىم...وكىنەمىن. بۇل ءۇشىن حالقىمنىڭ الدىن­دا باسىمدى ءيىپ كەشىرىم سۇرايمىن. سون­دىقتان مىنا مەنىڭ جازعان-سىزعانىما يە بولعايسىڭ...», دەپ سوڭعى كەزدەرى باس­تاپ جازعان 20 بەتتىك ەستەلىگىن ماعان بەرە وتىرىپ, باسپادا جاتقان «پارسىشا-قا­زاق­شا تۇسىندىرمە سوزدىك», «اراب تەكتى قا­زاق ەسىمدەرى» كىتاپتارىنىڭ شىعۋىن قاداعالاۋىمدى ءوتىندى. جانە كەدەرگىلەر بولسا, قولۇشىن بەرەتىن ازاماتتاردىڭ ەسى­مىن اتادى. ولار: وزبەكالى جانىبەكوۆ, ماناش قوزىباەۆ, ءابدۋالي قايداروۆ, جارىلقاسىن نۇسقاباەۆ ەدى.

مىناداي جاۋاپتى ءىستى الامىن دەپ ويلاماعان ءبىز قوبالجىڭقىرادىق. ول تۇرىمىزدەن كورىنىپ قالعان بولۋى كەرەك, اۋىر ناۋقاستان جارىعى ازايا باستاعان جانارىن بىزگە توقتاتا قاراپ: «بالام, سەن مەن ءۇشىن ەشكىمنىڭ الدىندا ۇيالمايسىڭ!» دەدى. اسا ءبىر تەبىرەنىسپەن, نىق ايتتى. بىزگە وسى ءبىراۋىز ءسوزدىڭ كۇشى الاپات اسەر ەتتى, ەس جيدىردى. ول ايتتى, ءبىز سەندىك. شىندىعىندا دا سولاي بولىپ كەلەدى. وتىز جىلداي ارحيۆ قۇجاتتارىن قاراپ كەلەمىز, وڭداسىنوۆتىڭ ۇستىنەن جازىلعان بىردە-ءبىر ارىز حاتتى ازىرگە كەزىكتىرگەن جوقپىز, قانشاما ارىپتەسىمەن, قىزمەتتەس بولعان ادامدارمەن سويلەستىك, تۇيىردەي دە جامان ءسوز, تەرىس پىكىر ايتىلمادى.

وتكەن عاسىردىڭ باسى قازاق حالقى ءۇشىن اۋىر بولعانىن كوزى قاراقتى قازاقتىڭ ءبارى بىلەدى. اتام زاماننان جاز جايلاۋعا, قىس قىستاۋعا كوشىپ-قونىپ, دالا مادەنيەتى­نىڭ زاڭىمەن ءوسىپ-وركەندەپ جاتقان حالىقتى بولشەۆيكتەر وتىرىقشىلىققا زور­لاپ اكەلىپ, كۇنكورىسى, اتا كاسىبى مالىنان ايىردى. مالىنان ايىرىلعان حالىق جانىنان دا ايرىلدى, اشتىققا ۇشىرادى, ونىڭ سوڭىن الا «حالىق جاۋى» دەپ ۇلتتىڭ تۇلعالارىن جويدى. وسىنداي كەزەڭدە اكە مەن انادان بىردەي ايىرىلعان بالا نۇرتاس اشقۇرساق ءجۇرىپ باي وزبەكتەردىڭ باقشاسىن سۋعارىپ, اۋلاسىن تازالاپ, مالىن باقتى, جوقتىقتىڭ تاۋقىمەتىن بارىنشا كورىپ ءوستى. بىراق جاسىمادى. ول عاني مۇراتباەۆ تاشكەنتتە جەتىم بالالارعا ارناپ №14 مەكتەپ-ينتەرنات اشىپتى دەگەندى ەستي سالىسىمەن سوندا كەلىپ, وقۋعا قابىلداندى. قارنى تويىپ, كيىمى بۇتىندەلدى. ءبىلىم الۋعا بار ىنتاسىمەن كىرىسىپ, قوعامدىق جۇمىستىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى.

وسى ينتەرناتتا ەستە قالارلىقتاي قى­زىق ءبىر وقيعا بولىپتى. ونى بىرگە وقى­عان دوسى بەكتاس شىنارباەۆ بىلايشا باياندايدى: «...ديرەكتورىمىز سا­دۋا­­­قاس وسمانوۆ يدەياسىمەن جانە بارشا وقۋ­شى قاۋىمنىڭ قولداۋىمەن جاس كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قۇرىلىس-قۇرامىن وقۋشىلار اراسىنان قۇرىپ, ونىڭ باسشىلارىن ءوز ىشىمىزدەن, بالالاردان تاعايىنداپ, ويىن وينادىق. بۇل بىزگە – بالالاردىڭ مەملەكەت قۇرامىنىڭ قاندايلىق بولاتىنىن تەز سانامىزعا سىڭىرۋگە اسەرى ۇشان-تەڭىز بولدى. ءبىر قىزىعى, سول ويىندا حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ نۇرتاس سايلاندى. سودان تۋرا ون التى جىل وتكەننەن كەيىن نۇرتاس شىن مانىندەگى حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولىپ شىعا كەلدى. بولاشاقتى بولجاعانداي بولعان سادۋاقاس وسمانوۆ اعايدى نۇرتاس ەكەۋمىز كەيىننەن تالاي ەسكە الىپ ەدىك».

ون التى جىلدان كەيىن حالىق كوميس­سارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولۋى دا وتە ءبىر قيىن كەزگە تۋرا كەلدى. ناق وسى قىزمەتتە بولعان قازاقتىڭ ءبىرتۋار پەرزەنتتەرى مۇحامەدحافي مىرزاعاليەۆ, نىعمەت نۇرماقوۆ, ساكەن سەيفۋللين, وراز يساەۆ, تورتەۋى دە «حالىق جاۋى» دەپ اتىلىپ كەتكەن. ويلاپ قاراساڭىز قورقىنىشتى-اق, تىرشىلىك دەگەننىڭ ءتاتتى ءدامىن ەندى تاتىپ, ومىرگە ەندى ارالاسىپ جاتقاندا قاندى كرەسلوعا بارىپ وتىرۋ, جۇرەگىنىڭ تۇگى بار ادام بولماسا قيىن-اۋ!

نۇرتاس وڭداسىنوۆتى مۇنىڭ الدىندا قازاقستان كوممۋنيستىك پارتيا­سىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ل.ي.ميرزويان «تا­جى­ريبەم از» دەگەنىنە قاراماي, رەسپۋب­ليكانىڭ ەڭ ۇلكەن وبلىسى, قاراما­عى­­نا پاۆلودار, شىعىس قازاقستان, ورتالى­عى سەمەي سانالاتىن ايماقتىڭ اتقارۋ كومي­تەتىنىڭ توراعاسى ەتىپ جىبەرگەن بو­لاتىن. ول جاقتا جارتى جىل جۇمىس ىس­تەپ, ولكەنى ارالاپ, جەتىستىگى مەن كەمشى­لى­گىن ەسەپكە الىپ, جوسپار قۇرىپ وتىر­عان شاقتا توسىننان الماتىعا, پارتيا­نىڭ ورتالىق كوميتەتىنە شاقىرتتى. نە بولعانىن, نە بولارىن نۇرتاس تۇسىنبە­دى. ساياساتتىڭ ساعات سايىن قۇبىلىپ, قوعام­دى بەرەكەسىزدىك جايلاعان تۇس ەمەس پە؟ كەشە عانا بارشا رەسپۋبليكاعا ۇكىمىن جۇرگىزىپ, «ورتالىقتىڭ» ايتقانىن ەكى ەتپەي ورىنداپ وتىرعان ميرزوياننىڭ ءوزىن ءبىر كۇندە ورنىنان الىپ, (تامىز ايىندا «حالىق جاۋى» دەپ اتىپ تاستادى) ءبىرىنشى حاتشىلىققا ا.ن.سكۆورتسوۆ­تى وتىرعىزعان تۇسىنىكسىزدەۋ تۇس بولاتىن. جاڭا باسشى وڭداسىنوۆتى قابىلداپ, «ەرتەڭگى سەسسيادا ءسىزدى حالىق كوميسسارلار كەڭە­سىنىڭ توراعالىعىنا ۇسىنامىز, قارسى­لىق كورسەتىپ جۇرمە­ڭىز...» دەگەنىنە, «تاجىريبەم از...» دەي بەرگەندە, ء«سىز پار­تيا­نىڭ سولداتىسىز...» دەگەن ءسوز الدىنان تاعى شىعىپ, امالسىزدان كونگەندەي بولعان.

تاعدىر دەگەن پەندەسىنىڭ پەشەنەسىنە جازىلىپ قويىلادى دەگەن راس شىعار دا, قانشا جەردەن «تاجىريبەم از» دەپ, قاشقاقتاعانمەن پارتيا باسشىلارى­نىڭ «تاڭداۋىنان» قۇتىلا المادى. مان­ساپ قۋعان بىرەۋ بولسا قۋانا بارىپ, بيلىكتىڭ تاعىنا قونجيا قالار ەدى. بىراق نۇرتاس قۋانا المادى, ونىڭ سەبەبى بىرەۋ ەمەس, بىرنەشە. راس, تاجىريبەسى­نىڭ جوقتىعى شىندىق. بۇرىن ورمان شارۋاشىلىعى ­تەحنيكۋمىن بىتىرگەن سوڭ, سۋ شارۋاشىلىعى ينستيتۋتىنا وقۋعا ءتۇس­تى. ەكى جىلدان كەيىن وقۋدى ۋاقىتشا توق­تاتا تۇرۋعا ءماجبۇر بولدى. ويتكەنى اۋىلدا جان ساقتاي الماعان اكەسىنىڭ ءىنى­سى دۇيسەن بەس-التى بالا-شاعاسىمەن كو­شىپ كەلىپ, تاشكەنتتەگى نۇرتاستى ساعا­لادى. بۇل كەزدە ول دا ۆالەنتينا ۆا­سي­لەۆناعا ۇيلەنىپ, بالالى بولعان كەزدەرى. مىنە, ءبىر اۋلەتتى اسىراۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەۋ كەرەك بولدى دا, سودان ورتا ازياداعى جۇمىسشىلاردى جوعارى وقۋ ورنىنا دايارلايتىن فاكۋلتەتكە مۇعالىم بولىپ قىزمەتكە ورنالاستى. ودان كەيىن قىزىلوردا سۋ شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتتى, سەمەيدە اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تور­اعاسى بولىپ جارتى-اق جىل وتىردى. شىنىندا دا ءبىر رەسپۋبليكانىڭ ۇكىمەتىن باسقارۋ ءۇشىن بۇل تاجىريبە ازدىق ەتەتىن ەدى. ءتۇسىنىپ تۇر. ءبىر ەلدىڭ ەكونوميكاسى, اۋىل شارۋاشىلىعى, مال شارۋاشىلى­عى, مادەنيەتى, عىلىمى, ونەرى, قىسقاسى, ءبا­­رىن باسقارۋ ءبىر ادامعا, وزىنە تاپسىرىل­ماق. ونىڭ ۇستىنە ءوزىنىڭ الدىنداعى ءتورت ارىستىڭ تاعدىرىن ويلاسا بويىن قور­قىنىش بيلەيتىن, ول دا ەت پەن سۇيەك­تەن جاراتىلعان جان ەمەس پە؟ «نە ىستەۋ كەرەك؟ سەنەمىز دەيدى...». وسى ءبىر «سەنىم» دەگەن دە ادامدى ءجىپسىز بايلاپ, قارسىلىق بىلدىرۋگە مۇرشاڭدى كەلتىرمەي قويادى ەكەن», دەپ اقىرىندا ىشتەي جىگەرلەندى دە, «نار تاۋەكەلمەن», بار-جوعى 34 جاسىن­دا نۇرتاس ءداندىباي ۇلى وڭداسىنوۆ رەس­پۋبليكا ۇكىمەتىن باسقارۋعا كىرىسكەن ەدى.

ء«بىلىمدى ەل – بيىك ەل» دەگەندى نۇر­تاس تاشكەنتتەگى ورمان شارۋاشىلىعى تەح­­نيكۋمىندا وقىپ جۇرگەندە قازاق ادە­بيە­تىنەن ساباق بەرگەن ۇستازى مۇحتار اۋە­زوۆتەن مىڭ ءبىر قايتارا ەستىگەن. «...اۋە­زوۆ ارقىلى ءبىز الەم ادەبيەتىنىڭ نە­­بىر ءىنجۋ-مارجانىنان سۋسىنداپ, ءار ەلدىڭ تاريحىمەن, ادەبيەتىمەن, ونەرى­مەن تانىستىق. كوڭىلىمىزدىڭ كوكجيەگى كەڭەيدى. ءار ساباق سايىن ۇستازىمىز, ءبى­لىم, عىلىمسىز دامۋ جوق, باسقا حالىقتار­دان قالماۋ ءۇشىن وقۋ كەرەك, ىزدەنۋ كەرەك دەگەندى كۇن سايىن قايتالاۋدان جا­لىقپايتىن», دەيدى نۇرتاس وڭداسىنوۆ ءوز ەستەلىگىندە. مۇندايدا اباي ايتپاۋشى ما ەدى, «ەستىلەردىڭ ايتقان سوزدەرىن ەسكەرىپ جۇرگەن كىسى, ءوزى دە ەستى بولادى», دەپ. ەستىلىگى بولار, وڭداسىنوۆ بيلىك باسىنا كەلگەن كۇننەن باستاپ ءبىلىم, عىلىم, ونەر, مادەنيەت سالاسىن وركەندەتۋدى بىردەن قولعا الدى.

اۋەلى ساۋاتتى بولماي وركەندەۋى­مىز قيىن دەي وتىرىپ, اقىرىندا سوناۋ ­جيىرماسىنشى جىلدان ۇزدىك-سوزدىق ءجۇ­رىپ كەلە جاتقان «ەلدەگى ساۋاتسىزدىقتى جويۋ» ماسەلەسىنە نۇكتە قويىپ, ۇكىمەت قاۋلىسىمەن جالپىعا مىندەتتى وقۋ جۇيە­سى ەنگىزىلىپ, بالالاردىڭ ءبارى وقۋعا تارتىلدى. 1939 جىلى جۇرگىزىلگەن حالىق ساناعى بويىنشا, قازاقستان حالقىنىڭ 76,3 پايىزى ساۋاتتى بولىپ, بۇرىن وداق بويىنشا سوڭىندا جۇرەتىن قازاقستان ساۋاتتىلىعى جاعىنان 5-ورىنعا كوتەرىلدى. ويلانىپ قاراساق, وسى پايىزداردىڭ ارتىندا قانشاما ەڭبەك, ۇيىمداستى­رۋ جۇمىستارى تۇر دەسەڭىزشى. نۇرتاس ­وڭ­داسىنوۆ تەك ۇستازى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ عانا ەمەس, جالپى الاشتىقتاردىڭ اسىل ارمانىن ءىس جۇزىنە اسىرعان بىردەن-ءبىر باسشى. تاعى دا قانداي كەزدە ىسكە اسىردى دەسەڭىزشى, نەمىس-فاشيستەرىمەن ­سو­­­عىس جىلدارىندا. ەر-ازاماتتار سوعىسقا ­كە­­ت­ىپ, بار اۋىرتپالىق ەلدە قالعان قارت­تار مەن ايەلدەرگە, بالالارعا تۇسكەن كەز­دە, مايدانعا وق-ءدارى, جىلى كيىم, ازىق-ت ۇلىك جىبەرىپ وتىرۋ سولاردىڭ موينىن­دا بولدى. ء«بارى مايدان ءۇشىن, ءبارى جەڭىس ءۇشىن!» دەپ, جان بەرىپ, جانا الىسقان شاق تۋدى. ءتۇپتىڭ تۇبىندە ادىلدىكتىڭ جەڭەتىنىنە, نەمىس-فاشيستەرىنىڭ تىزە بۇگە­تىنىنە ۇكىمەت باسشىسى نۇرتاس وڭدا­سىنوۆ جۇرتتى دا سەندىرىپ, ءوزى دە سە­نىپ, كوپتى ەڭبەككە جۇ­مىلدىرا ءبىلدى. باسشىلىقتى جىلى كابينەتتە وتىرىپ ەمەس, ەلدى ارالاپ, قاسىنا ەكى كومەكشىسىن الىپ, ءمورىن قالتاسىنا سالىپ, تۋىنداعان ماسەلەنى ورنىندا شەشىپ وتىرعان. مۇنى كۋاگەرلەر اڭىزداي ەتىپ ايتادى.

«ادام وزىنە سۇراق قويۋدى توقتاتقان جەردە ءومىردىڭ دامۋى دا توقتايدى» دەيدى دانىشپاندار. اسىرەسە بۇل ەل باسقار­عان باسشىلارعا تىكەلەي ايتىلسا كەرەك. بىر­دە بىزگە نۇرتاس ءداندىباي ۇلىنىڭ: «بالام, مەن ۇكىمەت باسىنا كەلگەن كۇننەن باس­تاپ, باسىم جاستىققا تيگەندە حالقىم­نىڭ جاعدايىن قالاي جاقسارتسام ەكەن, قالاي عىلىمدى, ءبىلىمدى, مادەنيەتتى ەلگە اينالدىرسام ەكەن دەپ جاتىپ, وسى ويمەن ورنىمنان تۇراتىنمىن. وسى سۇراقتاردى وزىمە ۇنەمى قويۋمەن, سوعان جاۋاپ ىزدەۋمەن ءوتتىم...» دەگەنى بار ەدى. بۇگىندە بىزدەر بۇل سۇراقتاردىڭ جاۋابىن ونىڭ ءومىر جولىنان, رەسپۋبليكادا اتقارىلعان قاداۋ-قاداۋ كۇردەلى قۇرىلىستار مەن ونەر, مادەنيەت وشاقتارىنىڭ اشىلۋى­نان تابامىز, قازاقستاننىڭ 1938 بەن 1951 جىل ارالىعىندا جازىلعان تاريح­ بەت­تەرىنەن, ارحيۆ قۇجاتتارىنداعى «حالىق­ كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ تور­اعا­سى ­ن.وڭ­دا­سىنوۆ», 1946 جىلدان اتاۋى­ وزگەرگەن­مەن ءمانى قالعان «قازاق كسر مينيستر­لەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.وڭداسىنوۆ» دەپ قول قويعان قاۋلى-قارار­لار مەن شەشىمدەردەن كورەمىز.

بۇل قايدان شىققان باتىلدىق, بۇل قان­داي باتىرلىق؟ كەڭەستەر وداعى بولا ما, بولماي ما دەپ, مايداندا جاۋىن­گەرلەرىمىز جان بەرىپ, جان الىسىپ جات­قاندا وڭداسىنوۆ باسقارعان ۇكىمەتتىڭ رەسپۋبليكا ىشىندە اتقارعان سان-سالا­لى شارۋالارى ءبىزدى تاڭ قالدىرادى. ۇستازى اۋەزوۆتىڭ: « ...ءىس باسىندا جۇرگەن ازاماتتاردىڭ, سول زامانداردان بەلگى بولىپ قالماۋى ۇيات. قولدان ءىس كەلەتىن زاماندا ەلدىڭ ءبىر تىلەگىن ورىنداي الماۋ – ۇيات ءىس» دەگەنىن جادىندا ساقتاپ قالعان نۇرتاس, ەل بيلىگى قولىنا تيگەن كۇننەن باستاپ ەل سەنىمىنەن شىعىپ, ۇيات­قا قالماۋدى عانا ويلاعانداي كورىنەدى. گازەتتەن ءبىر عانا ماقالاسىن وقىپ, تا­نىپ, جەزقازعان دالاسىندا ەكسپەدي­تسيادا جاتقان قانىش ساتباەۆتى, «الاش» پارتياسىنىڭ مۇشەسىسىڭ» دەپ قا­شان الىپ كەتەر ەكەن» دەپ, كۇپتى كو­ڭىلدە وتىرعان جاس گەولوگتى ماسكەۋگە شاقىرتىپ, قازاقستاننىڭ وكىلەتتىلىگىندە كەزدەسىپ, پىكىرلەسىپ, اقىرىندا كسرو عا پرەزيدەنتى ۆ.كوموروۆپەن تانىستىرادى. وڭداسىنوۆ اكادەميككە «قازاقستان­نىڭ جەكە عىلىم اكادەمياسىنىڭ بولعا­نىن قالايمىز, كومەكتەسىڭىز...» دەگەنى­نە, مىسقىلمەن: «اشايىق, ونى كىم باسقارا­دى, پرەزيدەنتىككە كىمدى قويماقسىڭ؟» دەي­دى. سوندا نۇرتاس وڭداسىنوۆ اسپاي-ساسپاي, بىردەن «قازاقستاننىڭ بولاشاق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆ, توم ۋنيۆەرسيتەتىن بىتىرگەن, گەولوگيا سالاسىندا زەرتتەۋ ەڭبەكتەرى جەتەرلىك...» دەپ تانىستىرادى. ماڭدايى جارقىراپ, بۇيرا شاشتارى تولقىندانىپ جاتقان, كەلىستى كەلگەن جاس جىگىتكە قاراپ, ويلانىپ وتىرىپ, «وندا اۋەلى عىلىم اكادەميا­سىنا كوررەسپوندەنت-مۇشە ەتەيىك...» دەيدى. ءوز ەستەلىگىندە وسى ءساتتى ەسكە العان وڭداسىنوۆ: «ورنىمنان تۇرا سالىپ قانىشتى قۇشاقتاپ, قۇتتىقتاي بەرىپپىن» دەيدى.

سودان سوعىس جىلدارىنىڭ وزىندە ۇكىمەتتىڭ قولداۋىمەن 16 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ۇيىمداستىرىلىپ, ناتي­جە­سىندە, 1946 جىلى رەسپۋبليكادان تۇڭ­عىش عىلىم اكادەمياسى قۇرىلىپ, ونىڭ پرەزيدەنتتىگىنە قانىش ساتباەۆ سايلانادى. بۇل قازاق حالقىنىڭ عىلىم مەن بىلىمگە دەگەن ۇمتىلىسىن كورسەتەتىن تاريحي وقيعا بولىپ ەدى. ناق نۇرتاس وڭداسىنوۆتىڭ قولداۋىمەن, قاجەت بول­عان جەرىندە تالاپ ەتۋىمەن ءدال سول سوعىس جىلدارىندا قازاق مەملەكەتتىك كون­سەرۆاتورياسى, شەت تىلدەر ينستيتۋتى, وداق بويىنشا دارا وقۋ ورنى – قىزدار پەدا­گوگيكا ينستيتۋتى, دەنە تاربيەسى ­ينستيتۋتى, ­جابىلىپ قالىپ ءوزى ستالين­گە كىرىپ ءجۇرىپ اشتىرعان شىمكەنت تەحنولوگيا ينستيتۋتى, قاراعاندى مەديتسينا ينستيتۋتى جانە وبلىستار­دان ەكى جىلدىق مۇعالىمدەر ينستيتۋتتارى اشىلدى. جاستاردىڭ جوعارى وقۋ ورىن­دارى مەن تەحنيكۋم, ۋچيليششەلەرگە وقۋ­عا ءتۇسۋ ىنتاسى ءوستى. قازاقستاندا 1941 جىلى جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ سانى 20-عا جەتىپ, ولاردا 10,5 مىڭ ستۋدەنت وقىدى. بۇرىنعى كوشپەلى قازاقتىڭ بالالارى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە انا تىلىن­دە: ينجەنەر, قۇرىلىسشى, گەولوگ, مۇعا­لىم, دارىگەر سەكىلدى ماماندىقتاردى مەڭ­گەرىپ, حالىق شارۋاشىلىعىنىڭ ءار سالاسىنا اتتاندى. بەلگىلى تاريحشى تالاس وماربەكوۆتىڭ: ء«بىزدىڭ قازاق بولىپ قالۋىمىز وڭداسىنوۆتاي تۇلعالاردىڭ ارقاسى» دەۋىنە قوسىلماسقا امالىڭىز جوق. كەشە عانا «ۇلتشىلسىڭدار», «الاش­سىڭدار» دەپ تالايدى اتىپ جىبەر­گەن وتارشىلداردىڭ وكتەمدىگىنەن قو­رىق­پاي, سوعىس جىلدارىنىڭ وزىندە رەسپۋب­ليكانىڭ عىلىم, ءبىلىم, مادەنيەتىن, اقى­رىن-اقىرىن كوتەرىپ جاتقان نۇرتاس وڭداسىنوۆتى «ناعىز باسشى, ۇلتتىڭ جاناشىر تۇلعاسى» دەپ قالاي ايتپايسىز, مويىندامايسىز. الاشتىقتاردىڭ ارمانىن ورىنداعان باتىر باسشى دەپ ايتساق تا ارتىق بولماس.

ن.وڭداسىنوۆ سوعىس باستالعان كەزدە «لەنفيلم» مەن ء«موسفيلمنىڭ» وزبەكستانعا ەۆاكۋاتسيامەن كەتىپ بارا جات­قانىن ەستىپ, ولارعا ءوزى حابارلاسىپ: «بار جاعدايلارىڭىزدى جاسايمىز, قازاقستانعا كەلىڭىزدەر» دەپ شاقىرىپ الادى. ۇكىمەت تاراپىنان كينو ءتۇسىرۋ الا­ڭى, باسپانا, جالاقى, ازىق-ت ۇلىكپەن قام­تاماسىز ەتەدى. ءتورت جىلدىڭ ىشىندە 30 فيلم تۇسىرىلەدى. ولار: «يۆان گروزنىي», ء«بىزدىڭ قالانىڭ جىگىتى», «رايكوم سەكرەتارى», قازاق ءومىرىن سۋرەتتەيتىن «اباي اندەرى», «قازاقشا كونتسەرت», «الىپ جاي­لى ءان» فيلمدەرى. بۇكىلوداقتىق كينە­ماتوگرافيستەر ينستيتۋتىنىڭ الما­تىدا بولۋىنىڭ ناتيجەسىندە 1944 جىلى تۇڭعىش «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى قۇ­رىلدى. وسى كەزەڭنەن باستاپ قازاق كينو ونەرىنىڭ شىن تاريحى باستالدى دەسەك­ بولادى. بۇل فاكتىنى انىقتايتىن ­ارحيۆ قۇجاتتارى ءبىزدىڭ قولىمىزدا جەتەر­لىك, ارينە.

وڭداسىنوۆپەن قىزمەتتەس بولعاندار ونىڭ مىنا ءبىر قاسيەتىن ءجيى ايتادى. ول ىسساپارمەن بارعان جەرىنەن ونەرلى, ءان ايتاتىن, دومبىرا تارتاتىن جاستاردى, ال ەل تاريحىنان, شەجىرەدەن حابارى بار قارتتى ىزدەپ, سۇراستىرىپ وتىرادى ەكەن. سول ادەتىمەن قوستانايدىڭ شوپتىكول اۋلىندا تەرەزە الدىندا ساز بالشىقتان سالىنعان قوي مەن ەشكى, جىلقى ءمۇسىنىن كورىپ قالادى دا, كىم سالعانىن سۇراستىرسا, ات باعۋشى بالا حاكىمجان بولىپ شىعادى. بىردەن ونى الماتىعا شاقىرتىپ, وقۋعا ورنالاسقانشا ۇيىندە تۇرعىزىپ, سوسىن الماتىنىڭ كوركەمسۋرەت ۋچيليششەسىنە ورنالاستىرادى. ونى بىتىرگەن سوڭ حار­كوۆتىڭ كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىنا جولدامامەن جىبەرىپ, «حاكىمجان ناۋرىز­باەۆ» دەگەن قازاقتىڭ تۇڭعىش ءمۇسىنشىسىن تاربيەلەپ شىعاردى. سوندىقتان دا ناۋ­رىز­باەۆتىڭ «قايراتكەر باسشى وڭدا­سىنوۆ بولماعاندا, ءمۇسىنشى ناۋرىز­باەۆ تا بولماس ەدى», دەگەنى شىندىق.

وتىز جىلدان اسا قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىنىڭ بيلىگىندە بولعان د.ا.قوناەۆ­تى ۇلكەن ساياساتقا اكەلۋى دە وسى وقي­عا­­عا ۇقساس. لەنينوگورعا ىسساپارمەن بار­عان­­دا جاس, ءبىلىمدى, ءتۇر-تۇرپاتى كەلىستى ­د.قو­ناەۆتى كورىپ, اقىرىندا وزىنە ءون­دىرىس­تى باسقاراتىن ورىنباسارلىققا, سول كەز­دەگى ءبىرىنشى حاتشى ن.ا.سكۆورتسوۆقا ايتىپ وتىرىپ, شاقىرتىپ الادى. ول سودان وڭداسىنوۆتىڭ 10 جىل ورىنباسارى بولدى. قوناەۆتىڭ: «مەن ۇساق-تۇيەك شار­ۋادان مەملەكەتتىك ماڭىزى بار ماسەلەنى ەكشەپ الۋدى سول كەزدە ۇيرەندىم», دەۋى ن.وڭداسىنوۆتىڭ ءتالىم الارلىقتاي كەمەل باسشى بولعانىن دالەلدەپ تۇرسا كەرەك. سوعىس جىلدارىندا, اسىرەسە ءتۇستى مەتاللۋرگيا جوعارى قارقىنمەن دامىدى. شىمكەنت زاۋىتىنىڭ قورعاسى­نى وداقتاعى ەڭ تاڭداۋلى دەپ تانىلىپ, بالقاش مىس قورىتۋ, لەنينوگور, زىريا­نوۆ پوليمەتالل زاۋىتتارى جۇمىسىن بۇ­رىنعىدان دا جانداندىردى. شىمكەنت قورعاسىن, اششىساي, قوڭىرات كەنىش­تەرى, اقتوبە فەرروقورىتپا زاۋىتى, تەكەلى ­پوليمەتالل, جەزقازعان مىس بال­قىتۋ كومبيناتى, قارساقپاي, ەرتىس مىس بالقىتۋ زاۋىتتارى ءبىرى ۇلعايتىلىپ, ءبىرى جاڭادان سالىندى. سوعىس ۋاقىتىنىڭ ­تالابى سولاي بولدى.

بۇگىنگى الەمگە اتى ءماشھۇر قارا مەتاللۋرگيا زاۋىتىنىڭ ىرگەسى سول كەزدە قالانىپ, قاسىنان قالا تۇرعىزىلىپ وعان «تەمىرتاۋ» دەگەن اتاۋدى بەرگەن ۇكىمەت باسشىسى نۇرتاس وڭداسىنوۆ ەكەنىن قازىر بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيدى. مىنا ءبىر وقيعانى دا ول كىسىنىڭ وزىنەن ەستىپ ەدىك: «...مەتالل قورىتاتىن زاۋىتتى سالۋىن سالدىق, بىراق وندا جۇمىس ىستەيتىن قازاق جاستارى مۇلدەم بولمادى. سودان, ەكى مىڭ قازاقتىڭ جاس جىگىتتەرىن رەسپۋب­ليكا بويىنشا جيناپ, كومسومولدىق جولدامامەن دونباس پەن كۋزباسقا وقۋعا جىبەردىك. ولار مەتالل قورىتۋدىڭ قىرى مەن سىرىن ۇيرەنىپ, تەمىرتاۋعا كەلىپ ەڭبەككە ارالاستى. قىزىق بولعاندا ەكى-ءۇش جىلدان كەيىن ولاردىڭ الدى تۋعان اۋىلدارىنا كەتە باستادى. ۇكىمەت الدىندا «نەگە؟» دەگەن سۇراق تۋدى. ءومىر زاڭى ەمەس پە, سويتسەك ولار وتباسىن قۇرىپ, ۇرپاق سۇيگىسى كەلەدى ەكەن. سودان رەس­پۋبليكا بويىنشا ۇران كوتەرىپ, ىشىن­دە مۇعالىم, دارىگەرى, قۇرىلىسشىسى بار ­500 قىز-كەلىنشەكتى كومسومولدىق جولدا­مامەن تەمىرتاۋعا جىبەردىك. جاعدايلارىن جاسادىق. كەشىكپەي جاس وتاۋ قۇرعان­دار كوبەيىپ, مەتاللۋرگتەر قالاسىنىڭ جاڭا ۇرپاعى ءوسىپ-جەتىلىپ, تەمىرتاۋدىڭ ىرگەسى مىعىمدالا ءتۇستى...».

تاعى دا سوعىس جىلدارىندا ءبىر عانا ەۆاكۋاتسيامەن كەلگەن 142 زاۋىت پەن فاب­­­ريكانىڭ, اسا قۇپيالى وق-ءدارى شى­عا­­راتىن 9 زاۋىتتىڭ كوشىپ كەلۋى, ولار­دىڭ سوڭىندا 100-دەن اسا جۇمىسشى-ماماندارى بار, جيىرمادان اسا جوعارى وقۋ ورىندارى, تەاترلار, جەتىم بالا­لار مەن قارتتار ءۇيى... بۇعان قوسا دەپور­تاتسياعا ۇشىراعان: شەشەن-ينگۋشتار, قاراشايلار, بالقارلار, نەمىستەر مەن پولياكتار... جارالى سولداتتاردى قوساتىن بولساق, باس-اياعى قازاقستانعا ەكى ميلليوننان اسا ادام كەلىپتى. زاۋىتتاردى ورنالاستىرۋ, جۇمىسشىلارىن باسپانامەن, ازىق-ت ۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ... ءبارىن ويداعىداي شەشۋ ەل ۇكىمەتىنىڭ موينىندا بولدى. بۇعان تاعى تىلداعى ەڭبەكتى ۇيىمداستىرىپ, مايداندى ازىق-ت ۇلىكپەن, جىلى كيىممەن قامتاماسىز ەتۋدى قوسىڭىز... ماسەلە مىڭ. ونى شەشۋگە كۇش-قايراتىڭ جەتە مە؟ سىنالار تۇس. قانداي كۇردەلى ۋاقىت. سوندىق­تان بولار وڭداسىنوۆ: «بالام, ءبىز سو­عىس كەزىندە تاۋلىگىنە 25 ساعات جۇمىس ىستە­دىك, كابي­نەت­تە قوندىق, ۇيگە تەك كيىم اۋىستىرۋ ءۇشىن عانا باراتىنبىز...», ­دەپ ايتقان ەدى.

ەل بىرلىگىن, تۇتاستىعىن ساقتاۋ­دا نۇرتاس وڭداسىنوۆ ەڭبەگى ەرەن. باسقا­لار قولدارىنداعى بيلىگىمەن باسقار­سا, وڭداسىنوۆ – بويىنداعى پاراساتى­مەن باسقارعان باسشى. ول ەڭ اۋەلى وزىنە, سوسىن حالقىنا بارىنشا ادال بولعان نا­عىز باسشى. نۇرتاس وڭداسىنوۆ, بىرىنشى­دەن, «قانداي قيىن كەزدەردە ەل باسقارسام دا ەشكىمنىڭ جانى مەن قانى موينىمدا جوق – ارىم تازا», ەكىنشىدەن, «ەشكىم­نەن ەشقاشان پارا العان ەمەسپىن – قولىم تازا», ۇشىنشىدەن, «ەشقاشان ەشكىمنىڭ رۋىن, ءجۇزىن سۇراعان ەمەسپىن – ءجۇزىم تازا», دەپ, ءوز ۇستانىمى مەن قوعامداعى ور­نىنا باعا بەرىپ كەتكەن ءبىرتۋار تۇلعا.

گۇلسىم ورازالىقىزى,

وڭداسىنوۆتانۋشى, قازاقستان جۋرناليستەر وداعى سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى