كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
«ماسكەۋ بيرجاسىنىڭ» حابارلاۋىنشا, ۆاليۋتا جانە باعالى مەتالدار نارىعىندا, سونداي-اق قور جانە اقشا نارىعىندا دوللار مەن ەۋرو ۆاليۋتالىق جۇبى الىنىپ تاستالىپ, ساۋدا باسقا بارلىق قۇرالمەن جۇزەگە اسىرىلادى. ءسويتىپ, ماسكەۋدىڭ دوللار جانە ەۋرومەن ەسەپ ايىرىسۋدى رەسمي توقتاتۋدان وزگە امالى قالمادى.
قاتاڭ شەكتەۋدەن سوڭ, «ماسكەۋ بيرجاسىندا» رۋبل يندەكسى 3100 تارماقتان تومەن ءتۇستى, ونىڭ اكتسيالارى دا قۇلدىراپ كەتتى. «رەسەي جيناق بانكى» – 4%, ۆتب 4,7% جوعالتتى. ساراپشىلار پايىمىنشا, رف ورتالىق بانكىنە بۇدان بىلاي دوللار مەن ەۋرونىڭ شىنايى نارىقتىق باعامىن بەكىتۋ قيىنعا سوعادى. مۇنىڭ سوڭى كەڭەس كەزىندەگىدەي رەسەيدە شەتەلدىك ۆاليۋتانىڭ قوس باعامىنىڭ پايدا بولۋىنا اكەلۋى بەك مۇمكىن. العاشقى باعامىن تسيفرلىق پلاتفورمالار اقپاراتى نەگىزىندە ورتالىق بانك بەكىتەدى. ەكىنشى باعامدى نارىق قالىپتاستىرادى. تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, سالىنعان سانكتسيانىڭ بىزگە اسەرى وسى تۇستان قاتتىراق ءبىلىنۋى مۇمكىن. كەڭەس وداعىندا 1 دوللار 60 تيىن-كوپەيكاعا تەڭ دەگەن رەسمي باعام بەكىتىلگەنى بەلگىلى. ال «قارا نارىقتا» دوللار ءۇشىن بۇدان سەگىز ەسەدەي قىمبات قۇن 5–6 رۋبل سۇرالاتىن. دەمەك رف قازىناسىندا قوردالانىپ قالعان شەتەلدىك ۆاليۋتالاردىڭ قوماقتى بولىگىنىڭ قارا نارىقتا ساتىلۋىنا رف قارجىلىق ينستيتۋتتارى رەسمي تۇردە جول بەرۋى ابدەن مۇمكىن. ازىرگە ءبىر دوللار ءۇشىن 88 رۋبل دەپ بەلگىلەنگەن باعامنىڭ وزگە پلاتفورمادا قانداي بولاتىنى تۋرالى كارتانى رف ءالى اشقان جوق.
تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, رەسەيمەن 7 مىڭ شاقىرىمعا سوزىلاتىن ورتاق شەكاراسى جانە ەاەو-دا ورتاق كەلىسىمدەرى بار قازاقستان بۇل ماسەلەنى قالاي شەشەدى دەگەن ماسەلە ۇلتتىق بانك پەن ۇكىمەت ءۇشىن №1 پروبلەما بولۋعا ءتيىس. سەبەبى رەسەيلىك بانكتەر العاشقى كۇنى-اق ەت قىزۋمەن ءتول باعامىن ورناتىپ, ءبىر ۆاليۋتا ءۇشىن 110–120 رۋبل بەلگىلەپ تاستادى. بىراق كوپ ۇزاماي وعان تۇزەتۋ ەنگىزىلدى.
قازىر كورشى ەلدىڭ اقپارات كەڭىستىگى ءبىر-ءبىرىن جوققا شىعاراتىن اقپاراتتاردان بەلى قايىسىپ, وعان ءبىزدىڭ اقپارات قۇرالدارى دا ءۇن قوسىپ تۇر. بىزدەگى اقپارات «ماسكەۋ بيرجاسىنىڭ» «كاSE»-دەگى ۇلەسىنە قاراپ الاڭداسا, تاۋەلسىز ساراپشىلار ۇلتتىق بانك ۇستانىمىنا قاراپ ىشتەن تىنادى.
رەسەيلىك «The Bell» باسىلىمى ءوزىنىڭ تەلەگرام ارناسىندا CEPA زەرتتەۋشىسى الەكساندر كولياندرعا سىلتەمە جاساپ جازعانداي, كليەنتتەردىڭ قور بيرجاسىندا دوللار مەن ەۋرونى ساتۋ جانە ساتىپ الۋ مۇمكىندىگى شەكتەلىپ قالعان. وسىعان بايلانىستى رەسەي ورتالىق بانكى بيرجادان تىس وپەراتسيالار بويىنشا ۆاليۋتا باعامىن انىقتاۋعا كىرىسۋى مۇمكىن. سونىمەن بىرگە, كولياندردىڭ ايتۋىنشا, ۆاليۋتانى ساقتاۋ ءۇشىن الىم كوتەرىلۋى مۇمكىن, ال ونى رەسەيدەن شىعارۋ ودان دا قىمباتقا تۇسەدى. دەمەك ەندىگى جەردە دوللاردى نارىقتىڭ ەركىنە سالىپ, سىرتتان باقىلاپ وتىرۋدان وزگە جول جوق. ساراپشىلار ايتىپ وتىرعانداي, دوللار مەن ەۋرونى الىپ-ساتۋدان تۇسكەن باعا قارجى ينستيتۋتتارىنا ەس جيىپ الۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
«KASE» بۇل شەكتەۋدىڭ وتاندىق بيرجا جۇمىسىنا ەشقانداي كەرى اسەرى بولمايتىنىن مالىمدەپ ۇلگەردى.
«KASE»-دە ورنالاستىرىلعان اكتسيالاردىڭ 13,1%-ى «MOEX»-كە تيەسىلى. ال «OFAC» شىعارعان №14024 اتقارۋ بۇيرىعىنا سايكەس تۇلعا «SDN» تىزىمىندە بولسا, اكتسيالارىنىڭ 50%-ى نەمەسە ودان ارتىق ۇلەسىن «SDN List»-تەگى تۇلعا جەكە ءوزى نەمەسە وزگە دە سانكتسياداعى تۇلعالارمەن بىرگە تىكەلەي نەمەسە جاناما باقىلايتىن بولسا, بۇعاتتاۋ سانكتسيالارىن قولدانۋ تاۋەكەلىن تۋىنداتادى. «KASE ونداي تۇلعالاردىڭ قاتارىنا جاتپايدى جانە شەكتەۋلەر قازاقستان قور بيرجاسىنا جانە «KASE كليرينگ» ورتالىعىنا ەشقانداي اسەر ەتپەيدى», دەلىنگەن مالىمدەمەدە.
قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى (قندرا) «KASE قىزمەتى تۋرالى» مالىمدەمەسىندە 2024 جىلعى 1 ماۋسىمداعى جاعداي بويىنشا «قازاقستان قور بيرجاسىنىڭ» نەگىزگى اكتسيونەرلەرى وتاندىق ينۆەستورلار ەكەنىن, ولاردىڭ ۇلەسى 86,9%-دى قۇرايتىنىن ايتادى. ونىڭ 46,9% اكتسياسى ۇلتتىق بانككە تيەسىلى. «MOEX» اكتسيالارىنىڭ ۇلەسى – 13,1%.
قندرا تۇسىندىرۋىنشە, «ماسكەۋ بيرجاسى» ەگەر «KASE» اكتسيالارىنىڭ جارتىسىنا يە بولعاندا, وعان قارسى سانكتسيالار ءبىزدىڭ بيرجاعا دا تارالاتىن ەدى. سەبەبى بۇعاتتاۋشى سانكتسيالاردى قولدانۋ ولشەمشارتىنىڭ ءبىرى – «SDN» تىزىمىندەگى تۇلعانىڭ تىكەلەي نەمەسە جاناما تۇردە, جەكە نەمەسە جيىنتىعىندا ۇيىمنىڭ 50% نە ودان دا كوپ اكتسياسىنا يەلىك ەتۋى. بۇل ولشەمشارت «KASE»-گە قاتىستى قولدانىلمايدى.
«وسىعان بايلانىستى قازاقستان قور بيرجاسى مەن «KASE كليرينگ» ورتالىعى شتاتتىق رەجىمدەگى جۇمىسىن جالعاستىرا بەرەدى. ساۋدا-ساتتىق, كليرينگ پەن ەسەپ ايىرىسۋلار ستاندارتتى رەگلامەنت بويىنشا جۇرگىزىلەدى. «KASE» سانكتسيالىق شەكتەۋلەردى ەسكەرىپ, «MOEX»-پەن ىسكەرلىك قارىم-قاتىناستى جالعاستىرۋ ماسەلەسىن قاراستىرادى», دەپ جازىلعان رەسمي اقپاردا.
تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ سوزىنشە, ءبىزدىڭ ەلدىڭ مۇنداي جاعدايدا «ماسكەۋ بيرجاسىن» اكتسيونەرلەر قاتارىنان كۇشتەپ شىعارىپ تاستاۋعا مۇمكىندىگى بار. ەكونوميست عالىمجان ايتقازين «KASE» حابارلاماسىنداعى سوڭعى سويلەم «ماسكەۋ بيرجاسىمەن ىنتىماقتاستىقتى توقتاتۋ مۇمكىندىگىنە تىكەلەي نۇسقاۋ» بولىپ كورىنەتىنىن اتاپ وتكەن. بىراق قندرا تاراتقان مالىمەتتەردە قانداي شەشىمنىڭ قابىلدانارى اشىپ ايتىلمادى. ال ۇلتتىق بانك توراعاسى تيمۋر سۇلەيمەنوۆ قازاقستان قور بيرجاسى ماسكەۋ بيرجاسى جۇيەسىندە جۇمىسىن جالعاستىرىپ جاتقانىن حابارلادى. سەبەبى ءبىزدىڭ بىرقاتار جۇيە «MOEX» جۇيەلەرىنە نەگىزدەلىپتى. ولاردىڭ اقىسى باياعىدا تولەنگەندىكتەن جۇمىس جاعدايىندا تۇر. سوندىقتان مۇندا ەشقانداي پروبلەما بولمايدى.
سونداي-اق سانكتسيالىق شەكتەۋگە ءىلىنىپ قالماعان رەسەيلىكتەر «KASE»-مەن جۇمىستى جالعاستىرا الاتىنىن دا ايتىپ ءوتتى.
«رەسەيدەن كەز كەلگەن سانكتسيالانباعان بانك, كەز كەلگەن قارجىلىق اگەنت كەلە الادى. ولاردىڭ كەيبىرىنىڭ «KASE»-گە كىرۋ مۇمكىندىگى بار. بۇل بەلگىلى ءبىر دارەجەدە قاتىسۋشىلاردىڭ قوسىمشا اعىنىن قامتاماسىز ەتەدى», دەيدى ۇب توراعاسى. تيمۋر سۇلەيمەنوۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەندە قازاقستان قور بيرجاسىنىڭ اكتسيالارىن ماسكەۋ بيرجاسىنان كەرى ساتىپ الۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانسا, ۇلتتىق بانك مۇنى ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن جۇرگىزەتىنىن ەسكەرتكەن. ول سونداي-اق ماسكەۋ بيرجاسىنان اكتسيالاردى ساتىپ الۋمەن قاتار باسقا دا نۇسقالار قاراستىرىلىپ جاتقانىن تاعى دا ناقتىلاپ, سانكتسيا ىزعارىنان جاۋراپ قالعان رەسەيلىك بيرجانى تەرەزەدەن بولسا دا كىرگىزىپ الۋعا دايىن ەكەنىمىزدى ادەمىلەپ تۇرىپ جەتكىزدى.
«ماسكەۋ بيرجاسى – رەسەي قارجى, ۆاليۋتا نارىعىنداعى باستى ءارى انىقتاۋىش ساۋدا-ساتتىق الاڭى. بۇل جەردە ءىرى ويىنشىلار ۆاليۋتانى ساتۋ/ساتىپ الۋ وپەراتسيالارىن ىسكە اسىرا وتىرىپ, دوللار مەن ەۋرونىڭ رۋبلگە باعامىن انىقتايتىن نارىقتىق ورتا. اقش ماسكەۋ بيرجاسىن اۋىزدىقتاۋ ارقىلى قىسقا مەرزىمدە رەسەيدىڭ قارجى, ۆاليۋتا سەكتورىنا كەرى اسەر ەتسە, ۇزاق مەرزىمدە بۇل جالپى ەكونوميكاعا ءوز اسەرىن بەرەدى. «SDN»-دەگى پۋنكت بويىنشا ماسكەۋ بيرجاسى ەنشىسىندەگى 50% جانە ودان جوعارى ۇلەسى بار كومپانيالاردىڭ بارلىعى اۆتوماتتى تۇردە وسى تىزىمگە كىرەدى. اقش مينيسترلىگى جاساعان «SDN» تىزىمگە ماسكەۋ بيرجاسىنان بولەك, وعان (100%) ەنشىلەس ۇلتتىق كليرينگتىك ورتالىق تا كىردى. «MOEX» كۇزگە دەيىن «KASE»-ءنىڭ اكتسيونەر قاتارىنان شىعادى دەپ ويلايمىن. سەبەبى سانكتسيا تىزىمىنە كىرگەن ماسكەۋ بيرجاسى الداعى ۋاقىتتا قازاقستان قور بيرجاسىنا تەك پروبلەما الىپ كەلەدى. جوعارى تاۋەكەلمەن وتاندىق قور بيرجانىڭ دامۋىنا كەرى اسەر ەتەدى», دەيدى ساراپشى نۇرسۇلتان ەربولات.
2023 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا «KASE» قور بيرجاسىنىڭ قارجىلىق ەسەپتىلىگىنە قاراساق, بالانستاعى مەنشىك كاپيتالى 4,2 ملرد تەڭگەنى قۇراپ وتىر. اكتيۆ كولەمى – 3,2 ترلن تەڭگەگە جەتسە, ءبىر جىلدىق تازا تابىسى – 18,6 ملرد تەڭگە.
«تاجىريبەگە سۇيەنسەك, سانكتسياعا ىلىنگەن «MOEX» ءوز ۇلەسىن كومپانيانىڭ «بالانستىق قۇن» باعاسى بويىنشا ەسەپتەمەيدى. باعانى قوس تاراپتىڭ قۇزىرلى ورگاندارى كەلىسسوز جۇرگىزۋ ارقىلى انىقتايدى دەپ ويلايمىن. بۇل تۇستا قارجىلىق كورسەتكىشتەن قاراعاندا, ساياسي شەشىمدەرگە باسىمدىق بەرىلۋى مۇمكىن», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ن.ەربولات.
بەلگىلى ەكونوميست ولجاس قۇدايبەرگەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, اقش-تىڭ «MOEX»-كە قارسى سانكتسيا تەك شەتەل ۆاليۋتاسىنىڭ ساۋداسىنا اسەر ەتەدى, سالدارى كورشى مەملەكەتكە سەزىلمەيدى.
«ۆاليۋتا باعامى ماسكەۋ بيرجاسىندا انىقتالىپ كەلدى. بىراق رەسەيدە ۆاليۋتا باعامىن انىقتايتىن باسقا پلاتفورمالار جەتەدى. ەندى كۋرستى انىقتاۋ ماسەلەسى ايتارلىقتاي جىلدام شەشىلەدى. بۇرىن ماسكەۋ بيرجاسى ارقىلى انىقتالىپ كەلسە, ەندى بۇل ماسەلە رەسەيدىڭ ورتالىق بانك قابىرعاسىندا دا شەشىلۋى مۇمكىن. اقش سانكتسياسى رەسەيدەگى دوللارلىق وپەراتسيالارعا ءىس جۇزىندە اسەر ەتپەيدى. رەسەيدىڭ سىرتقى ساۋداسىنداعى دوللاردىڭ ۇلەسى – شامامەن 15%. سونىمەن قاتار رەسەي ۇلتتىق ۆاليۋتالارمەن ساۋدانى بەلسەندى تۇردە دامىتۋعا تىرىسىپ جاتىر», دەپ ەسەپتەيدى ساراپشى.
الماتى
