اۆتورلىق ينستاللياتسيا مەن بەينەلەۋ ونەرى كورمەسىن ۇيىمداستىرۋ ەڭ العاش ەكى عاسىر ىلگەرىدەگى يتاليانىڭ ەلشىسى ريككاردو سەلۆاتيكونىڭ ويىنا كەلگەن. زامانىندا ول كەسكىن, سىمبات جانە مۋزىكا ونەرىن جانىنداي جاقسى كورگەن. ناتيجەسىندە, 1895 جىلدان ۆەنەتسيالىق بيەننالە «حالىقارالىق ونەر كورمەسى» رەتىندە ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى. ەكى جىلدا ءبىر رەت وتەتىن ونەر جارمەڭكەسىندە الىپتار گاللەرەياسىنان ورىن العان نەبىر تالانتتاردىڭ عاجايىپ تۋىندىلارى ەل نازارىنا ۇسىنىلعان.
ءدال وسى بيەننالەنىڭ ارقاسىندا حالىق يمپرەسسيونيزمنىڭ بەدەلدى وكىلى, فرانتسۋز سۋرەتشىسى ءھام ءمۇسىنشىسى پەر رەنۋار مەن حح عاسىرداعى سۋرەت ونەرىنە توڭكەرىس اكەلگەن, كۋبيزم باعىتىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى پابلو پيكاسسونىڭ ەسىمىمەن تانىستى. ال 1964 جىلعى ەل ابستراكتىلى ەسپرەسسيونيزم وكىلى روبەرت راۋشەنبەرگتىڭ قوقىستان جاسالعان كوركەم تۋىندىلارىن بايقادى, باسىن شايقادى. ونەردىڭ جاڭا ءبىر اشىلماعان ارالى تابىلدى دەپ جار سالدى. سودان بەرى پوپ-ارت باعىتى حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالدى. ال اۋليە ماركتىڭ ايبارلى ارىستانى ۆەنەتسيانىڭ جانە وسى ونەر مەرەكەسىنىڭ باستى رامىزىنە اينالعان. بۇگىنگى كۇندە ەڭ ۇزدىك قاتىسۋشىلاردى قولا, كۇمىس, التىن ارىستان ستاتۋەتىمەن ماراپاتتايدى.
ەڭ العاشقى حالىقارالىق كورمەگە تەك 16 مەملەكەت وكىلدەرى عانا قاتىسا العان. بىراق ءداۋىر دوڭعالاعى اينالعان سايىن كورمەنىڭ دە اۋقىمى ۇلكەيىپ, كەڭىستىگى كەڭەيە بەردى. ءار مەملەكەتتىڭ جەكە پاۆيلونى ۇيىمداستىرىلا باستادى. وسىنداي قۇرمەتتى بيىل قازاقستان دا يەلەنىپ وتىر. ەندىگى كەزەكتە سۋرەتشىلەرىمىزدىڭ تۋىندىلارىنا توقتالىپ وتەيىك.
كورمە كۋراتورلارىنىڭ ايتۋىنشا, تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن قالام يەلەرىنىڭ وي ازاتتىعى مەن پىكىر دەربەستىگىنە جول اشىلدى. ناتيجەسىندە, ادام شىندىعى مەن قوعام سۇمدىعىنىڭ رامىزدىك بەينەسىن سپيريتۋاليزم مەن ءميستيتسيزمنىڭ توعىسۋىندا كورسەتكەن ءانۋار مۇسىرەپوۆتىڭ «الاستاۋ» تۋىندىسى, عارىشتىق كەڭىستىكتى كوشپەلىلىك سانامەن يگەرگەن مارقۇم ساكەن نارىنوۆتىڭ ء«موبيلدى ورناتپاسى», كوكجيەكتىڭ ارعى جاعىنا كوز تاستاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەربولات تولەپبايدىڭ «جاڭا پەرزەنت. قايتا تۋ» شىعارمالارى جارىققا شىقتى.
ءبىز اتالىپ وتىرعان سوڭعى جۇمىسقا نازار اۋدارىپ كورەيىك. ميستيتسيزمدە «ولمەي تۇرىپ ءولۋ» كونتسەپتسياسى بار. ياعني انىق اجال كەلمەستەن بۇرىن ادام ءوزىنىڭ پەندەلىگىن ءولتىرىپ, كىسىلىك كەلبەتىندە قايتا دۇنيەگە كەلەدى. بۇل ۇلكەن رۋحاني ەڭبەكتىڭ ناتيجەسىمەن كەلەتىن جۇمىس. وسى تۇستا جۇباننىڭ «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن قازاق» دەيتىن رۋحتى جىرى ەرىكسىز ەسكە تۇسەدى.
كارتينا پاليتراسى سارى تۇسكە نەگىزدەلگەن. سارتاپ ساعىنىشتىڭ ءتۇسى. ديناميكاسى كۇشتى, قوزعالىسى جاندى. اقىل-وي الىپتارى انارحيستەن باستاپ ابايعا دەيىنگى سانا ساپىرىلىسى كەلەدى كوز الدىڭا. ال قۇلاعىڭدا قورقىتتىڭ قوڭىر قوبىزىنىڭ قۇمىعىڭقى زارى. اناۋ قىرعا قاراڭىزشى. كىرمەمبەس اۋىر قولعا باس بولعان باتىر مەن نار ۇستىندە نايقالىپ كەلە جاتقان ارۋاقتى جىراۋلار. بەرگى جاعىندا وعلانىم دەپ جول توسقان ءازيز انانىڭ ءۇمىتتى جانارى مەن جار توسەگىن جاينامازداي كۇتكەن كەلىنشەكتىڭ ايانىشتى كەلبەتى... بارلىعىن دا شاھيد كەشكەن شاھباز رۋحتاردىڭ ەلەسى ارالاپ ءجۇر. بىراق... كۇللى اتىس-شابىس, جوقتاۋ مەن جۇباتۋدى ءبىر عانا داۋىس باسىپ كەتەدى. ول جاڭا تۋعان نارەستەنىڭ ىڭگاسى... ءيا, دۇنيەگە جاڭا ۇرپاق كەلدى. جاڭا تاعدىر, جاڭا تاريح تۋادى ەندى.
«بۇل سۋرەتشىنىڭ ءوز قۇپياسى بار. سۋرەتشىنىڭ ءار كارتيناسىنا مۇقيات قاراساڭىز, ارقايسىندا تەرەڭ سىر جاتقانىن اڭعاراسىز. ول ماتەريامەن ەرەكشە جۇمىس ىستەيدى. ۇلتى قازاق سۋرەتشى ماتەريانى سەزىنىپ, ونىڭ ءتىلىن تۇسىنەدى. بۇگىندە ونىڭ نازارىندا: ادام قۇندىلىقتارى, وتباسى, ايەل زاتى, ءومىر ورىمدەرى...» دەپ باعا بەرگەن زامانىندا بەلگىلى فرانتسۋز ارحيتەكتورى رودجەر تايليبەرت. ءيا, ونىڭ شىعارمالارىندا جۇمباق كوپ. اۆتور يدەياسىن تايعا تاڭبا باسقانداي اشكەرە قىلمايدى. ۇنەمى جاسىرىپ وتىرادى. وسى تۇستا ەربولات تولەپبايدىڭ ءوز پىكىرى دە ءبىزدى ويلاندىرماي قويمادى. ول ايتادى: «جازعان جۇمىستارىمنىڭ اربىرىندە ءار ءتۇرلى وي مەن وقيعا جاتىر. ولار كوپ ادامعا تۇسىنىكسىز. ەلدىڭ بارىنە ۇعىنىڭقى كارتينانى مەن دە جازا الامىن. بىراق ول كورۋشىنى ويلاندىرمايدى. ەگەر جاساپ جاتقان ەڭبەگىمدە ويىمدى انىق كورسەتىپ السام, ونەر مەنى كەرى يتەرگەندەي بولادى. ءوز-ءوزىمدى كەشىرمەيمىن. ونداي ساتتە مەن قىلقالامىمدى قويا قويامىن. كەنەپكە قايرىلمايمىن. كوپشىلىككە بىردەي تۇسىنىكتى بولعان كارتينا ماعان قىزىق ەمەس». وسى ساتتە اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ ءسوزى ساناما ساق ەتەردىڭ وعىنداي قادالا قالدى. «ەڭ تەرەڭ يدەيالار – قيىن يدەيالار. ونەردىڭ تۇبىنە سورپا بەتىندەگى مايداي قالقىعان تۇسىنىكتى يدەيا جەتەدى. جازۋشىنىڭ ءبىر مىندەتى – يدەيانى اشۋ ەمەس, ونى مۇزارتقا كومىپ, مۇنارمەن بۇركەۋ. «شايناپ بەرگەن اس بولماس». وقۋشى شىڭعىرعانداي بولىپ قينالسا نەسى ەرسى؟ السىن قاماۋ تەرىن! ءستيلى جوقتىڭ جازعانىن وقۋ – ارپا تالقاندى قۇرعاق اساعانداي. ءستيلسىز جازۋشى, ءستيلىن تابا الماعان جازۋشى – ىرىگە ەلىكتەپ كولەڭكە كالكاعا بارادى دا, سورپانىڭ سورپاسىنىڭ سورپاسى بولادى», دەيدى اسقاق قالامگەر. ەربولات تولەپبايدىڭ ايتقىسى كەلگەن ويى دا وسى بولسا كەرەك.
كورمەگە قايتا ورالايىق. كارتينالاردان بولەك ءانۋار مۇسىرەپوۆتىڭ «الاستاۋ» ميستيكالىق ۆيدەو-ەسسەسى ەل نازارىنا ۇسىنىلدى. اتى تانىس بولعانمەن, زاتى بەيماعلۇم شىعارما ءبىزدى ەرەكشەلىگىمەن تاڭعالدىردى.
تۇرپاتى جاڭا تۇجىرىمعا نەگىزدەلگەن تۋىندى اۆتورى – ارت-پۋبليتسيست جانە رەجيسسەر. ءانۋار ۆەنا ونەر اكادەمياسىنىڭ ماگيسترى اتانىپ, قازىر استاناداعى «Pigmalion» گالەرياسىندا كوركەمدىك جەتەكشى بولىپ جۇمىس اتقارادى. ەندىگى كەزەكتە «الاستاۋ» ۆيدەو-ەسسەنىڭ مازمۇنى تۋرالى تۋىندىگەردىڭ ءوز اۋزىنان ەستىسەك: «بۇل فيلم قازاقتىڭ بايىرعى مادەنيەتى مەن دۇنيەتانىمىنا نەگىزدەلدى. وقيعا پوستاپپوكاليپسيس ۋاقىتىندا اجالدان قاشقان قاھارمان تۋرالى. ارينە, مۇنىڭ وزەگىندە قورقىت بابامىزدىڭ بەدەرلى بەينەسى جاتىر. انتاگونيستەر – تۇركى دەمونولوگياسىنىڭ كەيىپكەرلەرى, بوتەن يادرولىق شاڭنان دۇرەگەن الباستىلار. ولار جەر-جاھانداعى ءتىرى تابيعاتتى جويىپ كەتەدى. ءبىر ەپيزودتا باستى كەيىپكەر «الاستاۋ» ريتۋالىن جاسايدى. سول ساتتە وعان بابالار ارۋاعى مەدەت بەرىپ, الباستىلاردى قۋىپ شىعادى. مەن اڭىزداردى قۇردان-قۇر ساحناعا شىعارا سالعان جوقپىن, ونى وزىمشە تاپسىرلەدىم. تۇيسىكپەن قابىلداپ, تۇسىنگەن شىندىعىمدى كوپشىلىكتىڭ كوزىنە كوشىرگىم كەلدى. بۇعان كوپ ۋاقىتىمدى جۇمسادىم. ىزدەندىم. شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «كاسساندرا تاڭباسىن» رۋحاني قۇبىلا قىلىپ الدىم», دەيدى ول.
بيەننالەگە قويىلعان ءاربىر جۇمىستىڭ تىزبەگى مىنە وسىنداي رۋحتا جالعاسادى. بارلىعى ماڭگىلىك مۇراتتاردى ادامزات الدىنا ساۋال ەتىپ قويادى. دۇنيەگە دۇڭگىرلەپ كەلگەن تۇركىنىڭ كوزىمەن قارايدى جاھانعا. ومىرگە وزگەشە ءمان دارىتادى. وي تۇكپىرىندەگى ىلكى اقپاراتتاردى اقتارىپ, جۇرەك تۇبىنە تەرەڭدەۋدى ۇندەيدى.
اسان قايعىنىڭ جەرۇيىعى ماڭگىلىك مەكەندە. قاي جەرگە اجالدىڭ قۇرىعى جەتپەيدى, سول جەر – جەرۇيىق. بىزدىڭشە, ول مەكەن – ونەر ولكەسى. «دۇنيەگە كەلمەي باق, كەلسەڭ بىراق ولمەي باق» دەپتى قورقىت اتامىز. راسىندا, عاسىرلار عازاۋاتىنان امان ءوتىپ, بابادان جەتكەن باعزى جىرلار سونىڭ ايقىن دالەلى ەمەس پە؟ ۆەنەتسياداعى قازاق كارتينالارى دا بولاشاقتىڭ ماڭگىلىك ولجاسى بولارىنا كامىل سەنگىمىز كەلەدى.
