جەكە كولىك قوزعالىسىن رەتتەۋدىڭ ءجونى قانداي؟

كولىك كەپتەلىسىنىڭ الەگى

الماتى قالاسى پوليتسيا دە­پار­­­تا­مەنتىنىڭ رەسمي دەرەگىنە سۇيەن­­سەك, جۇمىس كۇندەرى قالاعا سىرت­تان 700 مىڭنان اسا كولىك كىرەدى. كۇن سايىن تاڭعى جانە كەش­كى ۋاقىتتاردا كەپتەلىس دەڭگەيى 9-10 بالعا جەتەدى ەكەن. ال مۇنداي جاعدايدا جەكە كولىككە قاراعاندا, قوعامدىق كولىكتەردىڭ تيىمدىلىگى جو­عارى ەكەنى داۋسىز. كولىك كەپ­تەلىسى ماسەلەسىن قازىر قولعا الما­سا, الداعى بىرنەشە جىلدا قالا ەكونوميكاسى عانا ەمەس, الەۋ­­مەتتىك سالاسى دا ايتارلىقتاي زيان­ شەگەدى. ەندەشە, قالاداعى جە­كە كولىك قوزعالىسىن رەتتەۋدىڭ جولى قان­­داي؟

«الماتىباسجوسپار» عزي جانىنداعى Q-lab قالالىق زەرتتەۋلەر زەرتحاناسىنىڭ دەرەگىنە سايكەس, «قالا تۇرعىنى انكەتاسىندا» كولىك كەپتەلىسى ەڭ كۇردەلى ماسەلە رە­تىندە كورسەتىلگەن. الما­تى­لىقتاردىڭ پى­كى­رىنشە, ولاردىڭ التىن ۋاقى­تىن كۇن­دەلىكتى كەپتەلىس جەيدى, ياعني تاڭعى جانە كەشكى ۋاقىتتا قالا كوشەلەرىندە قوزعالىس باياۋلايدى. ورتاشا ەسەپپەن 20 شاقىرىم جۇرگەن ءبىر كولىك 5 كگ كومىرقىشقىل گازىن بولەدى. وسى ورايدا ەكولوگتەر كوشەلەردە ۆەلوجولدار, جاسىل جەلەگى بار قالىپتى تروتۋار­لار سالۋ, قوعامدىق كولىكتەرگە باسىمدىق بەرۋ ماسەلەنى شەشۋگە كومەكتەسەدى دەپ سانايدى.

ءبىرىنشى كەزەكتە – جاياۋ جۇر­گىن­­شىلەرگە باسىمدىق بەرۋ. جاياۋ جۇرگىنشى ورتاق تەرريتوريادا كوپ ورىن المايدى. سودان كەيىن قوعامدىق كولىكتەر مەن ۆەلوسيپەدشىلەرگە ارتىقشى­لىق بەرىلەدى. وسىدان كەيىن عانا قالدىق قاعيداعا سايكەس, اۆتوموبيلدەر مەن اۆتوتۇراقتارعا جولاقتار قاراستىرىلادى.

«كولىك قوزعالىسىنىڭ قۇرى­لى­مى بۇكىل كولىك جۇيەسىنىڭ بەت-بەينەسى مەن الماتى جول­دا­رىنداعى جاعدايدى تۇبەگەيلى وزگەرتەدى. كولىك قۇرى­لى­مى قو­عام­دىق كولىك جەلىسى ارقىلى قالا­داعى بەس پوليورتالىقتى ءوزارا, قا­لا ورتالىعى جانە الماتى اگلومەراتسياسىمەن باي­لانىستىرادى. وسىلايشا, ىڭعايلى جول-كولىك كەشەنى ءىس جۇزىندە «تۇرعىندارعا ارنال­عان جايلى قالانى» قالىپ­تاستىرۋعا كومەكتەسەدى», دەيدى «الماتىباسجوسپار» عزي باس ­ديرەكتورى اسحات سادۋوۆ.

جاعدايدى رەتتەۋ شارالارى

جەرگىلىكتى اكىمدىك جول ينفرا­­قۇرىلىمىن ءتيىمدى پايدالانۋ, نەگىزگى داڭعىلداردى ۇزارتۋ بو­يىنشا كەشەندى جۇمىستى ۇزدىكسىز جۇرگىزىپ كەلەدى. بىلتىر 16 ماۋسىمدا ۇلكەن الماتى اينالمالى اۆتوكولىك جولى پايدالانۋعا بەرىلدى. جالپى ۇزىندىعى 66 شاقىرىمعا سوزىل­عان اينالمالى جول قالا­نى الماتى وبلىسىنىڭ تالعار, ىلە جانە قاراساي اۋداندارىمەن بايلانىستىرىپ تۇر. تەحنولوگيالىق ساناتى ا-1-گە جاتاتىن جۇردەك جۇرىسكە ارنال­عان اينالمالى جول – الماتىدا قالىپ­­تاستىرىلىپ جاتقان كولىك قوزعالىسى قاڭقاسىنىڭ نەگىزگى ەلەمەنتى. اينالمالى جول-كولىك اعىنىن 40%-عا دەيىن قىسقارتۋ ءۇشىن سالىندى.

كولىك قوزعالىسى قۇرى­لى­مى­نىڭ نەگىزىندە BRT, LRT سياقتى جۇر­دەك قوعامدىق كولىكتىڭ دامۋى جاتىر. مۇنداي كولىك قۇرالدارى الەمدە ءوز تيىمدىلىگىن كورسەتتى. مۇنداي اۋقىمدى قۇرىلىس قا­لا­نىڭ تۇرعىن اۋداندارىنىڭ تورتتەن ءۇش بولىگىن قامتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. 2027 جىلعا قاراي مومىش ۇلى, تولە بي كوشەلەرى مەن رايىمبەك داڭعىلى بويىمەن شىعىس شەكاراسىنا دەيىن LRT جاڭا جۇردەك ترامۆاي جۇيەسىنىڭ ءبىرىنشى ۋچاسكەسىن سالۋ جوسپارلانعان. قالانىڭ قالعان بولىكتەرىنە تاسىمالداۋشى مارشرۋتتار ىسكە قوسىلادى. وسىلايشا, بۇل مارشرۋتتار تۇرعىن­دارعا 10-15 مينۋت ىشىن­دە جاقىن ماڭداعى جەدەل كولىك ايالدا­ماسىنا جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

BRT (Bus Rapid Transit) كادىمگى ترامۆايدان ۆاگون سانىمەن جانە جۇردەك جۇرىسىمەن ەرەكشەلەنەدى. BRT بىرنەشە ۆاگوننان تۇرادى, دەمەك مەترو سەكىلدى ءبىر رەيس­پەن جۇزدەگەن ادام جولعا شىعا الادى. BRT قاناتقاقتى جوباسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن ەڭ ۇزىن اۆتوجولداردىڭ ءبىرى – رايىمبەك داڭعىلى تاڭدالدى. بۇل بويىنشا قوعامدىق كولىكتىڭ 83 باعىتى جۇرەدى, ونىڭ 11-ءى – ماگيسترالدى. جوباعا سايكەس, «التىن وردا» كولىك-ترانسپلانتاتسيالاۋ تورابىن قوسا العاندا, BRT ۇزىندىعى 17 شاقىرىمدى قۇرايدى.

ا.سادۋوۆ مەترو قۇرىلىسى دا جالعاسىن تاباتىنىن العا تارتا وتىرىپ: «مەترو ءوزىنىڭ جىلدام ءارى كەدەرگىسىز قوزعالىسى ەسەبىنەن تيىمدىلىگىن كورسەتتى. ستانسا سانى شەكتەۋلى بولعانىمەن, مەتروعا دەگەن سۇرانىس كۇننەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. سوندىقتان الماتى قالاسىندا جۇردەك قوعامدىق كولىككە باسىمدىق بەرىلەدى. كولىك قاڭقاسىنا سايكەس مەترونىڭ باسقا دا ستانسالارى اشىلادى. سونىمەن قاتار جەر ۇستىمەن جۇرەتىن جىلدام كولىكتەر سالىنادى», دەدى.

قازىرگى تاڭدا كولىك كەپ­تە­لىسىنەن قاشقان الماتىلىقتار ۋاقىت ۇنەمدەۋ ءۇشىن مەترومەن قاتىنايدى. بىلتىر مەترومەن جۇرەتىن جولاۋشىلار سانى تاۋلىگىنە 90 مىڭ ادامدى قۇراعان. وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا سۇرانىسقا قاراي مەترودا ۆاگون سانى 11 قۇرامعا دەيىن ارتتى. ءار قۇرام 4 ۆاگوننان تۇرادى. قازىرگى كەزدە 11 ستانسادان تۇراتىن مەترومەن رايىمبەك ستانساسىنان باۋىرجان مومىش ۇلى ستانساسىنا دەيىن 13, 22 شاقىرىمدى نەبارى 25 مينۋتتا ءجۇرىپ وتۋگە بولادى.

قىسقاسى, كولىك قوزعالىسىنىڭ قاڭقاسى – قالانىڭ ەداۋىر بولىگىن قامتيتىن جانە دىتتەگەن جەرگە سالىستىرمالى تۇردە جىلدام ءارى ىڭعايلى جەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن جۇردەك كولىككە ارنالعان دالىزدەر جۇيەسى.

الەمدىك تاجىريبە

ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, كولىك قوزعالىسى قاڭقاسىنىڭ مودەلى ۇزدىك الەمدىك تاجىري­بە­لەردى ەسكەرە وتىرىپ ازىرلەنگەن. سونىمەن قاتار قا­لاداعى ءتۇرلى اي­ماق­تىڭ تار­تىم­دى­لىعى, جۇ­­­مىس ورىن­دا­رى­نىڭ شو­عىر­­­­­لا­­نۋىن تالداۋ نە­گى­­زىندە قا­لىپ­­­تاستى. الماتى قالاسىن­دا شارت­­تى تۇردە كولىك اعى­نى تى­­عىز ءۇش اي­ماق بار. ­­وسى اي­ماق­­­­­تاردا جۇ­مىس ورىن­­­­­­­­دا­رىنىڭ 70%-ى­­ شو­­­عىر­لان­عان. ­سون­­­­­­داي-اق كوپ­شى­­لىك جينالاتىن باس­قا دا نۇكتەلەر ەسكە­رى­لەدى: ءىرى ساۋدا ورتا­لىقتارى مەن بازارلار, كولىك حابتارى, تابيعي, مادەني, سپورتتىق جانە ءبىلىم بەرۋ وبەكتىلەرى.

«حالىقارالىق تاجىريبە, اتاپ ايت­قاندا, كولىك قوز­عا­لى­سى قاڭقاسىنىڭ ماستەر-جوسپارىن ازىرلەۋ كە­زىن­دە قولدانىلعان ماسكەۋ تاجى­ريبەسى كەپتەلىستى رەتتەۋمەن ماگيسترالدىق قوعام­­دىق كولىكتى جۇيەلى تۇردە دامىتۋعا جانە ىڭعايلى جولاۋشىلار ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋعا بولاتىنىن كورسەتەدى», دەيدى ا.سادۋوۆ.

استانا مەن الماتى سياق­تى قالالاردا اۆتوبۋس پەن ترول­لەيبۋستارعا ارنايى جولاقتار قاراستىرىلعانى بەلگىلى. بۇل امال قوعامدىق كولىكتەرگە كەپتە­لىسكە قاراماستان, ءوز جولاعىمەن كەس­تە بويىنشا جۇرۋىنە مۇم­كىن­دىك بەرىپ وتىر.

الماتىدا اۆتوبۋس مارشرۋتتارىن وڭتايلاندىرۋ جوسپار­لانعان. بۇل شارا اۆتوبۋستاردىڭ ءجۇرىسىن تۇراقتى دا ءجيى ەتەدى. جولاۋشىلار ينفراقۇرىلىمىن قولدانىستاعى 1 208 ايالدامادان 1 245 ايالداماعا دەيىن كەڭەيتۋ كوزدەلىپ وتىرعاندىقتان, ءار مارشرۋت بويىنشا اۆتوبۋستار جيىلىگى ارتادى. ءتىپتى ءبىر ترانسفەر بولسا دا, ساپار قىسقا جانە بولجامدى بولادى. بۇل رەتتە بيىل جاڭا تاريفتىك ۇسىنىس ازىرلەنبەك. وندا جولاقىسىن تولەۋدىڭ كوبىرەك نۇسقالارىنا قوسا (بىررەتتىك بيلەت, ابونەمەنت, سمس-حابارلاما, وڭاي كارتا), ءبىر ساپار شەڭبەرىندە ءبىر تەگىن قاتىناۋ مۇمكىندىگى ۇسىنىلىپ, جىل­جىمالى قۇرامنىڭ ەكولو­گي­يا­لىق تازالىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلماق.

ماسەلەنى شەشەتىن ءۇش توراپ

ەڭ باستىسى, قالا شەكاراسىندا كولىك-ترانسپلانتاتسيالاۋ­­دىڭ ءۇش تورابى سالىنادى. بۇلار – قۇل­­جا تراكتىندە «بارلىق», «شىعىس» جانە گەيت-سيتي اۋدا­نىندا «سولتۇستىك» تورابى. وسى تو­راپتار قۇرامىنا ىڭعاي­لى اۆتو­تۇراقتار كىرەدى. وبلىس­تان كەل­گەن تۇرعىندارعا ءوز كولىك­تە­رىن تاستاپ, قوعامدىق كولىك­تەر­گە اۋىسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كولىك قوز­عالىسى قاڭقاسى ارقى­لى ساپارلار ارنايى ينفرا­قۇ­رى­لىم مەن يكەمدى تاريفتەر ەسە­بى­نەن جىلدام ءارى قولجەتىمدى بولا تۇسپەك.

«قتج-مەن بىرلەسىپ الماتى-3 جاڭا تەمىرجول ۆوكزالىنىڭ جوباسىن كەلىسۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. ۆوكزال راحات شاعىن اۋدانىندا ساين مەن بورالداي كوشەلەرىنىڭ قيى­لىسىندا ورنالاسادى. ۆوك­زال كولىك جۇكتەمەسىن قالا ورتا­لىعىنا جاقىن ورنالاسقان قول­­دانىستاعى 2 ۆوكزالدان ءىشى­ن­­ارا الىپ تاستاۋى كەرەك. قازىر جو­بانىڭ تەحنيكالىق-ەكو­نو­ميكالىق نەگىزدەمەسى مەن جوبا­لاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاما ازىر­لەنىپ جاتىر», دەدى ا.سادۋوۆ.

كولىك قوزعالىسى قۇرى­لى­مى اياسىندا الماتىدا 2030 جىلعا قاراي شامامەن 300 شاقىرىمدى قۇرايتىن 42 ءدالىز سالىنادى.­ مىسالى, قالانىڭ شىعىس بولى­گىندە رايىمبەك داڭعىلى مەن حمەلنيتسكي كوشەسى تالعار تراكتىسىنە دەيىن ۇزارتىلادى. ال جەلىنىڭ باتىس بولىگىندە اباي داڭعىلى مەن تولە بي كوشەسى­نىڭ قازىر سالىنىپ جاتقان راديالدى ۇزارتۋلارى ارقىلى وتەدى. بىرىڭعاي جەلىنى دامىتۋ ءۇشىن كوشەلەردى ءىشىنارا تەسۋ, دالىزدەردى كەڭەيتۋ, ۋچاسكەلەردى بايلانىستىرۋ جۇرگىزىلەدى.

الەمدىك تاجىريبە كور­سەت­كەندەي, مارشرۋتتىق جەلىنى ۇيىمداستىرۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ءادىسى – ساپار كەزىندە ادامنىڭ مار­شرۋتتى ءبىر رەت قانا اۋىستىرۋى. جولاۋشى ءتىپتى قالا سىرتىنان كەلسە دە مەجەسىنە جەتكەنشە قوعامدىق كولىك قۇرالىن ءبىر رەت قانا اۋىستىرۋى كەرەك.

وسى ورايدا قوعامدىق كولىك قالالاردىڭ تۇراقتى دامۋى مەن حالىقتىڭ موبيلدىلىگىن قام­تاماسىز ەتۋدە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. مۇنىڭ ماڭىزىن كور­سەتەتىن بىرنەشە اسپەكتى بار.

ەكولوگيالىق تيىمدىلىك. جەكە اۆتوموبيلمەن سالىستىرعاندا قوعامدىق كولىك تيىمدىرەك. ويتكەنى ءبىر كولىكتە بىردەن كوپ ادامدى تاسىمالداۋعا بولادى. كولىك سانى از بولسا, زياندى شىعارىندىلار مەن جول كەپتەلىسى دە ازايادى.

كەڭىستىكتى ۇتىمدى پايدالانۋ. الەمنىڭ تالاي قالاسىندا جول­دار مەن اۆتوتۇراقتارعا جەر جەتپەيتىندىكتەن, بۇل ەلدەر قوعامدىق كولىك ينفرا­قۇرى­لى­مىن دامىتۋعا سترا­تە­گيالىق تۇرعىدا قارايدى. قوعامدىق كولىكتى دامىتۋ اۆتو­­­­­موبيلدەر­گە تاۋەلدىلىكتى ءارى ۇلكەن تۇراق ورىندارىنا دەگەن قاجەت­تى­لىكتى ازايتۋعا سەپتەسەدى.

ەكونوميكالىق تيىمدىلىك. قوعامدىق كولىكتى پايدالانۋ جانارماي, اۆتوكولىككە قىزمەت كورسەتۋ, ساقتاندىرۋ جانە اۆتوتۇراققا اقشا ۇنەمدەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.

ال وسىناۋ ايعاقتى مالى­مەتتەر قالا تۇرعىنىنا ىڭعايلى قالالار سالۋ ءۇشىن قوعامدىق كولىكتى جاقسارتۋ مەن دامىتۋ­دىڭ ماڭىزىن كورسەتەتىنى ايان. قورىتا ايتقاندا, بۇگىن­گى تاڭدا الماتىدا جەكە اۆتوكولىكتەر سانىن قىسقارتۋ ەمەس, قالا تۇرعىنىنا باسەكەگە قابىلەتتى بالاما ءارى جايلى جولدارىن ۇسىنۋ كوزدەلىپ وتىر. قالعانىن جولاۋشىنىڭ تاڭداۋى بىلەدى.

الماتى