بالا – باستى بايلىعىمىز

جيىندا ءسوز العان وقۋ-اعار­تۋ مي­نيستر­­­­لىگى بالا­­لاردىڭ قۇ­قى­ن قورعاۋ كومي­­­تە­تىنىڭ توراعاسى ناسىمجان وسپانوۆا:

«الدا كەلە جاتقان حالىق­ارا­لىق بالالاردى قورعاۋ كۇنى ءبىزدىڭ, ياعني ەرەسەكتەردىڭ وسكە­لەڭ ۇرپاق الدىنداعى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگىن ەسكە سالادى. ويتكەنى بالانىڭ ەڭ ماڭىزدى قۇقىعى – باقىتتى بولۋ. بيىل ەلىمىزدەگى بالا قۇقىقتارى تۋ­را­لى كونۆەنتسيانىڭ قابىل­دان­عانىنا 30 جىل تولدى. وسى ۋاقىت ىشىندە ەلىمىز بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋدا ۇلكەن جولدان ءوتتى. قازىر ەلىمىزدەگى بالالار سانى 6,8 ملن-دى قۇرايدى. رەسمي بولجامعا قاراساق, 2027 جىلعا قاراي بۇل كورسەتكىش 8 ملن-عا ۇلعايادى. بۇگىندە مەكتەپتەردەگى ورىن تاپ­شىلىعى, ءۇش اۋىسىم جانە اپات­تى جاعدايداعى مەكتەپتەر وزەكتى ماسەلەگە اينالىپ وتىر. ونى شەشۋ ءۇشىن «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى ىسكە استى. جوبا تولىق جۇزەگە اسقان ساتتە جوعارىدا اتالعان ماسەلەلەر تولىق شەشىمىن تابادى. بۇل شارالار بالالاردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قابىلدانعان», دەدى ن.وسپانوۆا.

كوميتەت باسشىسىنىڭ ايتۋىن­­­شا, مەملەكەتتىڭ باسىم مىن­دەتى – بالالاردى كوشەدە, ۇيدە جانە مەكتەپتە قاۋىپتى جاع­داي­لاردان قورعاۋ. سوندىقتان بالالار تاربيەلەنەتىن, ءبىلىم الاتىن ۇيىمداردا كەشەندى قاۋىپ­سىزدىك شارالارى جۇزەگە اسى­رىلىپ جاتىر. ەلىمىزدەگى مەملە­كەتتىك مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم ۇيىمدارى بەينە­با­قىلاۋ جۇيەلەرىمەن, ليتسەن­زيا­لانعان كۇزەتشىلەرمەن, دابىل تۇيمەلەرىمەن 100 پايىز قامتىلعان. مينيسترلىك ءۇشىن ءبىلىم ۇيىمىنداعى قاۋىپسىز ورتا تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك قۇرالدارىمەن عانا شەكتەلىپ قويماي, بالانىڭ ەموتسيونالدىق ءال-اۋقاتىن دا قامتيدى. وسىعان وراي وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى ازىرلەگەن «دوسبولlike» انتيبۋل­لينگ­ باعدارلاماسى اپپروباتسيادان ءساتتى ءوتتى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيستر­لى­گىمەن بىرلەسىپ, «مەنىڭ باۋى­رىم» ۆولونتەرلىك جوباسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. جوبا ارقىلى بالالار دۇرىس قارىم-قاتىناس ورناتۋدى جانە كۇردەلى جاعدايلاردىڭ شەشىمىن تابۋعا ۇيرەنەدى.

«مينيسترلىك تاماقتانۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ءبى­لىم ۇيىمدارىنداعى بالا­­لاردىڭ تاماقتانۋ ستان­دارت­تارىن قايتا قا­را­دى. مونيتورينگ توپتارى قىز­مەتىنىڭ ءتارتىبى تۋرالى زاڭ­نامالىق نورمالار بەل­گىلەندى. مەكتەپتەردە تاماق­تا­نۋ مادەنيەتىن قالىپ­تاستىرۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. بىلتىرعى قىركۇيەكتەن بارلىق باستاۋىش سىنىپ وقۋشىسى مەكتەپتەردە تەگىن تاماقتانادى. بالالاردى زورلىق-زومبىلىقتان, سۋيتسيدتەن قورعاۋ جانە ولاردىڭ قۇقى مەن ءال-اۋقاتىن قام­تا­ماسىز ەتۋ جونىندەگى 2023–2025 جىل­­دارعا ارنالعان كەشەندى جوس­­­پار ىسكە اسىرىلىپ كەلەدى, وعان بالالىق شاقتى قورعاۋدىڭ ماڭىزدى باستامالارى كىردى. ايماق­تىق پسيحولوگيالىق قول­داۋ ورتالىقتارىن دامىتۋ بو­يىنشا جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل بالالاردىڭ كاسىبي پسي­حولوگيالىق كومەككە قول جەت­­كىزۋىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇم­كىن­دىك بەرەدى. بۇگىندە رەس­پۋب­ليكادا 14 پسيحولوگيالىق قول­­داۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. وتباسى, ايەلدەر جانە بالا­لار­دىڭ قۇقىن قورعاۋ ماسەلەلەرى بو­يىن­شا «111» مەملەكەتتىك بىرىڭعاي سەنىم تەلەفونى قۇ­رىل­دى. وسىعان قوسا, جاقىندا قا­­بىلدانعان «ايەلدەردىڭ قۇ­قىقتارى مەن بالالاردىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس بالالارعا قاتىس­تى زورلىق-زومبىلىق ءۇشىن جاۋاپ­كەرشىلىك زاڭنامالىق دەڭگەيدە كۇشەيتىلدى», دەدى ن.وسپانوۆا.

دوڭگەلەك ۇستەل وتىرىسىن­دا بايانداما جاساعان وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى تاربيە جۇمىسى جانە قوسىمشا ءبىلىم دەپار­تا­مەن­تىنىڭ ديرەكتورى مەرۋەرت مەدەتبەكوۆا قازىرگى ۋاقىتتا ءبىلىم ۇيىمدارىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ء«بىرتۇتاس تاربيە» باعدارلاماسى تۋرالى ايتتى. سپي­كەردىڭ سوزىنە قاراعاندا, وقۋ وشاق­تارى باعدارلامالىق ءبىلىم بەرۋمەن عانا شەكتەلمەي, تاربيە بەرۋى قاجەت.

«حالىقارالىق بالالاردى قور­عاۋ كۇنى – ەرتەڭى قوعامنىڭ تو­لىققاندى قورعاۋشىلارى مەن جاساۋشىلارى رەتىندە مەم­لە­كەتتىڭ جاس ازاماتتارى ءۇشىن جارقىن بولاشاققا دە­­­­­گەن ءۇمىت پەن سەنىمنىڭ سيمۆولى. ءبىلىم ۇيىمدارى اكا­دەميالىق ءبىلىم بەرۋمەن عانا ەمەس, بولاشاق ۇرپاق بو­يى­­نا جالپىادامزاتتىق قۇن­دى­لىق­تار­دى ءسىڭىرىپ, قوعامدا وزدەرىن سەنىمدى, ادال, ءادىل, قاۋىپ­سىز سەزىنەتىن, جاۋاپكەرشىلىگى مول, قورشاعان ورتاعا قۇر­مەت­پەن قارايتىن تۇلعا رەتىندە تار­­­بيە­­لەۋ­گە ءتيىس. وسى باعىتتا 2023–2024 وقۋ جىلىنىڭ باسىنان باستاپ بارلىق ءبىلىم ۇيىمىنا (بالاباقشا, مەكتەپ, كوللەدجدەرگە) ارناپ ء«بىرتۇتاس تاربيە» باعدارلاماسى وقۋ ۇدە­­رى­سىنە ەنگىزىلدى. اتالعان باع­­­­دار­ل­امانىڭ ماقساتى دا – وسكە­لەڭ ۇرپاقتىڭ تاربيەسىن كۇ­شەيتۋ. اناليتيكالىق تال­داۋ ناتيجەسىنەن بايقاپ وتىر­عانىمىزداي, وسى وقۋ جىلىندا ىسكە اسىرىلعان باعدار­لاما ايتارلىقتاي ەلەۋلى ناتي­جە­لەر كورسەتتى. سونىمەن قاتار شىعارماشىل ءار بالانىڭ شابىتىن وياتا وتىرىپ, ولارعا مىقتى قولداۋ كورسەتەتىن بىرقاتار جوبانى اتاپ كەتۋ كەرەك. مىسالى, «جەتكىنشەكتىڭ جەتى جارعىسى», «ەڭبەگى ادال جاس ورەن», ء«ور تا­لاپ­تى, وزىق ويلى ۇلان», «رەس­پۋب­ليكام – ماقتانىشىم», «ان­شۋاق», «مەنىڭ باۋىرىم», «ەكوديزاين», «بالالار كىتاپ­حا­ناسى», «كانيكۋلدا بىرگە كىتاپ وقيىق, باسقا دا جوبالار ىسكە اسىرىلىپ وتىر. اتا-انا­لاردىڭ قولداۋىمەن «ۇلت­تىق كيىم كۇنىن» بەلگىلەپ, اتالىپ وتەتىن بولدى, وسىعان قوسا «بۇرىمدى قىز» چەللەندجىن ۇيىم­­داستىرۋ دا – اتا-انالار مەن بالالاردىڭ باستاماسى»,  دەدى م.مەدەتبەكوۆا.

بايانداماشىنىڭ ايتۋىنشا, جازعى كانيكۋل – بالالاردىڭ ءومى­رى مەن دەنساۋلىعىنىڭ قاۋىپ­سىزدىگى. ەلىمىزدە قازىر 10743 بالا­­لار دەمالىسىن ۇيىم­داستىرۋ ورتالىعى ءوز جۇمىسىن باس­تاپ جاتىر. وندا 14 مىڭ بالا جىل بويى ساۋىقتىرۋ ورتا­لىق­تارىندا دەمالسا, 320 مىڭ بالا ماۋسىمدىق ساۋىقتىرۋ ورتالىقتارىندا, 2,7 ملن بالا مەكتەپ جانىنداعى, 275 مىڭ بالا شاتىرلى جانە كيىز ۇيدەگى دەمالىس ورىندارىندا كانيكۋلىن وتكىزەدى دەپ جوسپارلانعان.

ەلىمىزدەگى بۇۇ بالالار قورى (يۋنيسەف) وكىلىنىڭ مىن­­دەتىن اتقارۋشى لەتيسيا باززي-ۆەيل قازاقستانداعى بالا­لار قۇقىن قورعاۋ دەڭگەيىنە توق­تالدى.

«قازاقستان كەيىنگى ءۇش ون­جىل­­دىق­تا بالالاردىڭ ءومىرى مەن دەن­ساۋلىعىن ساقتاۋ­دا ايتار­لىق­­تاي جاقسى كورسەتكىش­تەر­گە قول جەتكىزدى. مىسالى, ەلدە 5 جاسقا دەيىنگى بالالاردىڭ ءولى­مى 5 ەسەگە ازايدى, سونىمەن قاتار 3–6 جاستاعى بالالاردىڭ 90 پايىزى بالاباقشامەن قام­تىل­عان. ءبارىمىز بىلەتىندەي, بالانى ەرتە جاستان باستاپ دامىتۋ ونىڭ بولاشاقتا بارلىق قابىلەتىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستاندا الەۋمەتتىك كودەكستىڭ قابىلدانۋى, بالا­لار­عا كومەك بەرەتىن ۇلتتىق قوردىڭ قۇرىلۋى بالالاردىڭ الەۋمەتتىك جاعىنان قورعالۋىنا, ءبىلىم الۋى­نا كەڭىرەك جاعداي جاسايدى. يۋنيسەف 30 جىلدان بەرى ءبىلىم, دەنساۋلىق باعىتىنداعى باعدارلامالار ارقىلى بالالار­دىڭ قۇقىن قورعاۋدا قازاق­ستان­مەن ارىپتەستىك ورنات­قا­نىنا ماقتانادى. قازاق­ستان­داعى بالالاردىڭ 25 پايىزىنان كوبى سەمىزدىكتەن جانە ارتىق سالماقتان زارداپ شەگەدى. بۇل كوپتەگەن سوزىلمالى اۋرۋدىڭ تۋ قاۋپىن جوعارىلاتادى. ءبىز قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ ۇلتتىق تا­ماقتانۋ باعدارلاماسىن ىسكە قوسقانىنا قۋانىشتىمىز ءارى ال­داعى ۋاقىتتا بالالاردىڭ دۇرىس تاماقتانۋىن قامتاماسىز ەتۋگە كۇش سالامىز», دەدى ل.باززي-ۆەيل.