قارالى جيىندا جامبىل وبلىسىنىڭ اكىمى ەربول قاراشوكەەۆ ءسوز الدى. ول پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەلدىباەۆتار وتباسىنا كوڭىل ايتۋ جەدەلحاتىن وقىدى. مەملەكەت باسشىسى كورنەكتى كۇيشى-كومپوزيتوردىڭ مەزگىلسىز قازا بولعاندىعىن كۇيزەلىسپەن قابىلداعانىن جەتكىزىپتى. بۇدان كەيىن ءوڭىر باسشىسى, سونىمەن قاتار زيالى قاۋىم وكىلدەرى ۇلتتىق ونەردى ۇلىقتاعان, كۇي الەمىن كۇمبىرلەتكەن تالانتتى جاندى ەسكە الىپ, تەبىرەنە سويلەدى.
الپىس جىلدان استام ۋاقىتىن ساحنادا وتكىزىپ, كۇيلەرىمەن رۋحاني كەڭىستىگىمىزدى بايىتا تۇسكەن داۋلەسكەر كۇيشىنىڭ مول مۇراسى قالدى. ابەكەڭنىڭ كىندىك قانى تامعان جەر – شۋ اۋدانىنداعى كوكتوبە اۋىلى. اكەسى جەلدىباي مەن اناسى كۇلجاميلا قاتارداعى شارۋا ادامدارى بولاتىن. ەكەۋىنەن ءبىر قىز بەن ءتورت ۇل تاراعان.
ابەكەڭ باستاۋىش مەكتەپتىڭ تابالدىرىعىن اتتاعاننان كەيىن دومبىرا تارتۋعا قۇشتارلىعى ارتا تۇسەدى. ءبىر كۇنى وزىمەن كورشىلەس تۇراتىن, سوعىس ارداگەرى ىدىرىس ەسىمدى اقساقالدىڭ دومبىرا تارتىپ وتىرعانىن كورىپ قالادى. بوزبالا قارا تالدىڭ كولەڭكەسىن سايالاپ وتىرعان قارياعا جۇگىرىپ بارىپ, سالەم بەرەدى.
– اتا, مەنىڭ دە تارتقىم كەلەدى...
– تارتام دەسەڭ, قولىڭنان قاقپايمىن.
– ساباقتان سوڭ كەلىپ تۇرايىن. ماعان دا ۇيرەتىڭىزشى.
– جارايدى قاراعىم. قازاقتىڭ قارا دومبىراسىن ۇيرەنىپ الساڭ, قاتارىڭنان قالمايسىڭ...
سول كۇنى ءابدىمومىننىڭ قۋانىشىندا شەك بولمادى. اكەسىنە دە, اناسىنا دا ىدىرىس اتادان دومبىرا ۇيرەنەتىنىن ايتىپ, جار سالدى.
ول ستۋدەنت كەزىنىڭ وزىندە دومبىرانى شەبەر تارتۋعا قاراعاندا كۇي شىعارۋدى ارماندايتىن. قازاقتىڭ ماڭدايىنا بىتكەن قۇرمانعازى, تاتتىمبەت, قازانعاپ, دينا جانە تاعى باسقا دا كۇيشىلەرگە ۇقساپ باعۋعا كۇش
سالدى.
ابەكەڭ شەرتپە كۇيدىڭ شەبەرى اتانعان تاتتىمبەت تۋرالى كۇي شىعاردى. ونى ءوزىنىڭ كۋرستاستارىنا تىڭداتقان. كوپشىلىگى ماقتاعان. ءبىرازى كۇي اۆتورى كىم ەكەنىن سۇراستىرادى. جاس كۇيشى ءوز كۇيىن جەتەسىنە جەتكىزبەيىنشە قۇپيا ساناپ, ءتىس جارمايدى. ابدەن پىسىرگەن سوڭ عانا ونىڭ اۆتورىن جاريا ەتكەن. كۋرستاستارىنىڭ كوبىسى ابەكەڭنىڭ ۇستامدىلىعىنا ءتانتى بولادى. وسىلايشا, «تاتتىمبەت» كۇيىنىڭ تۇساۋى كەسىلىپ, تىڭدارماندارعا جول تارتادى.
وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى باسشىسىنىڭ بۇيرىعىمەن ابەكەڭ 1964 جىلى شۋ اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالدى. كاسىبي ماماندار جوقتىڭ قاسى. مۋزىكالىق اسپاپ تا تاپشى. ابەكەڭ جارتى جولدان قايتىپ كورگەن جان ەمەس. باسشىلارعا شىعىپ, قوسىمشا قارجى بولىنبەسە, مادەنيەت سالاسىنىڭ ماڭدايى جارقىرامايتىندىعى جونىندە دابىل قاقتى. جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى قاتارىنان ونەرگە بەيىمدى دەگەن جاستاردى ىرىكتەدى. جار قۇلاعى جاستىققا تيمەي, مادەنيەت ءۇيىنىڭ جۇمىسىنا جان ءبىتىردى. العاشىندا جاس دومبىراشىلار ۇيىرمەسى قۇرىلسا, كەيىن «شۋ ەركەسى» ءانسامبلى ءوز الدىنا شاڭىراق كوتەردى. بەرتىن كەلە, بۇل ءانسامبلدىڭ قۇرامى تولىقتىرىلىپ, قوسىمشا اسپاپتارمەن جابدىقتالىپ, «شۋ ەركەسى» ۇلت اسپاپتار وركەسترى دەڭگەيىنە جەتتى.
ابەكەڭ ۇجىم جۇمىسىن ۇتىمدى ۇيىمداستىرۋمەن بىرگە شىعارماشىلىقتى دا دامىتتى. سونىڭ جارقىن ءبىر دالەلى, وزىنە دومبىرانى ۇيرەتكەن ىدىرىس قارياعا ارناپ, «ىدىرىستىڭ شەرتپەسى» اتتى كۇي شىعاردى. بۇل كۇيدى دە وي ەلەگىنەن وتكىزىپ, كەيىننەن كۇي اتاۋىن «ىدىرىس» دەپ وزگەرتتى.
ابەكەڭ تۋعان ىنىلەرىندەي بولعان قاراۋىلبەك قازيەۆ پەن ءالديحان قالدىباەۆتى جانىنداي جاقسى كورەتىن. قولىنا قالام ۇستاعان ەكى باۋىرى دا ءمۇيىزى قاراعايداي جازۋشى بولىپ قالىپتاستى. قاراۋىلبەك شىمكەنتتە, ءالديحان تارازدا تۇرىپ جاتسا دا, ۇشەۋى ءجيى باس قوساتىن. ءبىر-بىرىنە باۋىر باسقاندىعى سونشالىق, ارالارىندا ايتىلمايتىن سىر جوق. ۇشەۋىنىڭ دوستىعىن كورگەندەر قىزىعا قارايتىن.
ويدا-جوقتا قىلشىلداعان قىرىقتان اسقاندا, قاراۋىلبەك قايتىس بولدى. ابەكەڭ باۋىرىن قاتتى جوقتادى. كەشە جازداي جادىراپ جۇرگەن ىزەتتى ءىنىسىنىڭ جارقىن بەينەسى, ىستىق ىقىلاسى كوز الدىنان كەتكەن ەمەس. قاراۋىلبەك رەسپۋبليكالىق ادەبي بايقاۋلارعا تۇراقتى قاتىسىپ جۇرەتىن. ءوز-وزىنە «بوزجىگىت» دەپ بۇركەنشىك ات قويعان. كۇن-ءتۇن دەمەي تولعانىستا جۇرگەن ابەكەڭ «بوزجىگىت» كۇيىن دۇنيەگە اكەلدى. وسى كۇيدىڭ سارىنى مەن مانىنە ريزا بولعان ءالديحان: «ەكى شەكتىڭ ءبىرى كەنەتتەن ءۇزىلىپ قالعان ەدى. مىنا كۇي سول شەكتى قايتا جالعادى» دەپ ءبىر تاۋبەگە كەلگەنگە ۇقسايدى.
ابەكەڭنىڭ كۇيلەرىنەن بولەك, اسەم اندەرى دە بار. ونىڭ بارىنە بىردەي تالداۋ جاساۋدى ماقسات تۇتپادىم. دەگەنمەن «ەركە سىلقىم» كۇيىنە ەرەكشە توقتالعىم كەلەدى. بۇل كۇي 1973 جىلى ومىرگە كەلگەن. سودان بەرى جارتى عاسىردان استام ۋاقىت وتسە دە, وسى كۇي ورىندالعاندا تولعانبايتىن ادام كەم. اتى اڭىزعا اينالعان «ەركە سىلقىم» كۇيى تۋرالى تولعانباعان تۇلعالار از شىعار. ەندى سولاردىڭ ءبىرازىن وقىپ كورەلىك.
جامبىل وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى ءالديحان قالدىباەۆ كوزى تىرىسىندە: «ابەكەڭ «ەركە سىلقىم» كۇيى ارقىلى قازاق ايەلدەرىنىڭ تابيعي بولمىسىمەن تاعىلىمدى تۇلعاسىن, كورىكتى كەلبەتىن, اجارلى ايباتىن بوياۋسىز كورسەتە بىلگەن» دەپ باعالاعان. قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى قادىر جەتپىسباەۆ: ء«ابدىمومىن اعامىز جالعىز كۇيمەن عانا جارتى الەمدى رۋحاني جاۋلاپ الدى» دەپ وي تاستاعان.
«ەركە سىلقىم» كۇيىنىڭ كىمگە ارنالعاندىعىن مەن دە بىلمەك بولدىم. كۇيشى ناعاشىم از-كەم ويلانىپ تۇردى دا: «جيەن-اۋ, ونى قايتەسىڭ؟ اتىن ايتقانىممەن, تانىمايسىڭ. ول ايەل باسقا جاقتا تۇرادى. قولاڭ شاشى تىرسەگىنە دەيىن توگىلگەن, ماڭدايى جازىق, ءجۇزى جارقىن, قىزىقتى قىلىقتارىمەن كەربەز كەلىنشەك ەدى. قولىنان ۇستاپ كورمەسەم دە, سىرتتاي عاشىق بولعانىمدى نەسىنە جاسىرايىن. وتباسىلى بولسام دا, الگى بويجەتكەندى ۇمىتا المادىم. شىعارماشىلىقپەن اينالىسقاندىقتان, ءتۇننىڭ قاي مەزگىلىندە بولسىن ويانىپ كەتەتىنىم بار. سونداي ساتتەردە قولسوزىم جەردەگى شۋ وزەنىن جاعالاۋدى جانىم سۇيەدى. تاڭ سارىدەگى تۇنىق اۋا تىنىسىڭدى اشادى. وسىنداي كەزدە اۋرۋحانادا تانىسقان الگى ارۋ ماعان قول بۇلعاپ تۇرعانداي ەلەستەيدى. اڭساپ جۇرگەن ارۋدىڭ ءوزى مەنى ىزدەپ كەلگەن بە دەپ قيالدايمىن. بىراق ساعىم بەينە ءاپ-ساتتە كوز الدىمنان بۇل-بۇل ۇشقانداي بولادى. ساعان وتىرىك, ماعان شىن «ەركە سىلقىم» كۇيىن دۇنيەگە اكەلۋگە تابانى كۇرەكتەي 20 جىلداي ۋاقىت جۇمساپپىن...».
وسىلاي دەگەن ناعاشىم تەمەكىسىن قۇمارلانا تارتىپ: «ەركە سىلقىمنىڭ» كەيىپكەرى كوپشىلىك ءۇشىن جۇمباق جان بولدى. سولاي بولا بەرەدى دە. وسىمەن بۇل تاقىرىپقا نۇكتە قويايىق», دەپ اڭگىمە اۋانىن باسقا جاققا بۇردى. بۇدان سوڭ بۇل اڭگىمە ارامىزدا ايتىلعان جوق.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا شۋ اۋدانىنىڭ قۇرىلعانىنا 80, شۋ شاھارىنىڭ قالا اتانعانىنا 50 جىل تولۋىنا بايلانىستى ۇلكەن مادەني ءىس-شارا وتكىزىلدى. اتقامىنەرلەردىڭ باستاماسىمەن دالا مۋزەيى اتانعان بىرنەشە ەڭسەلى ەسكەرتكىش بوي كوتەردى. ءابدىمومىن جەلدىباەۆتىڭ «ەركە سىلقىم» كۇيىنىڭ قۇرمەتىنە شۋ شاھارىنداعى اۆتوبەكەت الدىندا ارنايى ەسكەرتكىش تۇرعىزىلدى. بۇل ەسكەرتكىشتى تاماشالاعان جۇرتشىلىق تاڭدانباي قالعان جوق. اقجاۋلىقتى انالار ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋ سالتاناتىندا شاشۋ شاشتى. ارقالى اقىندار مەن تەرمەشىلەر «ەركە سىلقىم» تۋرالى تولعادى. «ەركە سىلقىم» كۇيىنىڭ قۇرمەتىنە اۆتوردىڭ تاپسىرىسى بويىنشا شۋ اۋداندىق مادەنيەت ۇيىندەگى بي ۇيىرمەسىنىڭ جەتەكشىسى اجار ەرجانوۆا «ەركە سىلقىم» ءبيىن دۇنيەگە اكەلدى.
تۋعان حالقىنا 70-تەن اسا ءان مەن كۇي تارتۋ ەتكەن ءابدىمومىن جەلدىباەۆتىڭ رۋحاني مۇراسىن وسكەلەڭ ۇرپاق ونەگە تۇتىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر. ول كىسىنىڭ 20-دان استام كۇيى قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق وركەستردىڭ رەپەرتۋارىنا قابىلدانعان. ال اندەرىن نۇرعالي ءنۇسىپجانوۆ, ك ۇلىمحان وڭتاەۆا, اسىلحان شۇڭىرەكوۆ, ساۋلە جەلدىباەۆا, جانات دوسجانوۆا سىندى كۇمىس كومەي انشىلەر شىرقادى.
«ەركە سىلقىم» كۇيى كەڭ تارالعاننان كەيىن ابەكەڭ ۇلت ماقتانىشىنا اينالعان تۇلعالارمەن تەرەزەسى تەڭەستى. كسرو حالىق ءارتىسى نۇرعيسا تلەنديەۆ «وتىرار سازى» وركەسترىمەن ماسكەۋگە بارىپ, ونەر كورسەتكەنى ەل ەسىندە. ول قايتار جولدا شۋعا ات باسىن بۇرعان. سول كەزدە اعالى-ءىنىلى ەكى تۇلعانىڭ ءبىر-بىرىنە دەگەن شىنايى سىيلاستىعىن كورىپ, ءتانتى بولدىق. ابەكەڭ الماتىعا جولى تۇسە قالسا, نۇرعيسانى ىزدەيتىن. ءوزارا شۇيىركەلەسىپ, ونەر تۋرالى اڭگىمەلەر وربىتكەنى قۇلاعىمدا قالىپ قويدى.
ابەكەڭ مەملەكەت تاراپىنان بەرىلگەن جوعارى ناگرادالارعا دا قول جەتكىزدى. «قۇرمەت», «پاراسات» «دوستىق» وردەندەرىمەن ماراپاتتالىپ, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى», «ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قۇرمەتتى پروفەسسورى» اتاندى. قانداي جوعارى اتاق الىپ جاتسا دا, قانداي قۇرمەتكە بولەنسە دە, سابىرلىق ساقتادى. ابەكەڭ ءدام-تۇزى تاۋسىلاردا دا وسى سابىرلى كۇيىنەن اينىمادى. كۇيشى مۇراسى ۇلتىمەن بىرگە جاساي بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز.
احمەتجان قوساقوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى
جامبىل وبلىسى,
شۋ اۋدانى
