ايتىلماعان اڭگىمە

ەل اۋزىندا «كامپەسكە» دەگەن اتقا يە بولعان وعان رەسپۋبليكامىز بو­يىن­شا 696 وتباسى ىلىكتى. ونىڭ ­562-ءسى­ جار­تىلاي فەودالدار دەپ اتالعان داۋ­لەتتى جاندار دا, قالعان 134-ءى الەۋ­مەت­تىك ارتىقشىلىقتارى بار توپ دەگەن حاندار مەن سۇلتانداردىڭ, بي-بولىس­تاردىڭ جانە ءىرى ءدىنباسىلاردىڭ تۇقىمدارى ەدى. وسىنداي ۇيعارىممەن تاركىلەنەتىندەر وزدەرى تۇراتىن جەرلەرىنە قاراي كوشپەلى, جارتىلاي كوشپەلى, وتىرىقشى دەپ اتالدى دا, ولارعا تومەندەگىدەي تالاپ قويىلدى. ول كوشپەلى وڭىرلەردە مالدارىنىڭ سانى ءىرى قاراعا شاققاندا 400, ال جارتىلاي كوشپەلى اۋدانداردا 300, وتىرىقشى جەرلەردە 150 باستان اساتىنداردىڭ كامپەسكەگە ۇشىراعاندىعى بولاتىن. وسىلايشا, ءوز شارۋاشىلىعىن عاسىرلار بويى دالا زاڭىنا مىقتاپ بەيىمدەپ, سول ارقىلى اۋىل-ايماق ادامدارىنا ىستەيتىن جۇمىس تاۋىپ بەرىپ, ءدۇيىم ەلدى امان-ەسەن اسىراپ كەلگەن داۋلەت يەلەرىنەن وكىمەت ءتورت ت ۇلىكتى تۇگەلدەي تارتىپ الىپ, ولاردىڭ وزدەرىن كۇشتەپ جەر ­اۋدارا باستادى. سولاردىڭ قاتارىندا ءبىز ءوزىمىز تومەندە ارنايى ءسوز ەتپەك بولىپ وتىرعان ابيىر داركەمباەۆ اتتى ەل اعاسى دا بار ەدى.

ول كىسى 1873 جىلى بۇرىنعى جەتىسۋ گۋبەرنياسىنداعى جاركەنت ۋەزىنىڭ سارىتوعاي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. بابالارى حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىن قىستا اڭعارىنا قار تۇسپەيتىن ىقتاسىن جەر شارىن, تاستىقاراسۋ مۇيىستەرىن مەكەن ەتىپ, كوكتەمدە ءور جاقتاعى تەمىرلىك وزەنى بويىندا مال تولدەتىپ, جازدا تاۋداعى قارقارا جاي­­لاۋىنا شىعىپ, ال كۇزدە قايتادان ويداعى سارىتوعايعا ءتۇسىپ عۇمىر كەشكەن. بۇل اۋلەتتى كەزىندە جاركەنت كوپەسى ءۋالىباي يۋلداشەۆ ەرەكشە قادىرلەپ, قۇرمەت تۇتىپتى. سەبەبى سارىتوعايلىقتار جىل سايىن وعان وزدەرى وسىرگەن ءتورت ت ۇلىك ونىمدەرىن وتكىزۋدە ۇنەمى ۋادە ۇدەسىنەن شىعىپ, سول قالاداعى مۇسىلمان مەشىتىن سالۋ باستالعاندا, تاۋداعى ونىڭ قۇرىلىسىنا قاجەت اعاشتاردى تاسۋ ءۇشىن اتى مەن تۇيەسى جانە وگىزى بار 42 كولىك كۇشىن بولگەن ەكەن. ابيىر داركەمباەۆتىڭ اتالارىنان قالعان بەلگىلەر بۇگىنگى ۇيعىر اۋدانىنىڭ توڭىرەگىندە ءالى كۇنگە دەيىن بار. سونىڭ ءبىرى – قايقى اسۋىنىڭ ەتەگىندەگى اقساي مەن شونجىعا بۇرىلار كۇرەجولداعى كونە زيرات. بۇل – «اتاماننىڭ اقىرى» اتتى اتاقتى فيلم كادرلارىنا ىلىككەن جەر. وندا شەكارانىڭ ارعى بەتىندەگى قاۋىپتى تاپسىرمانى ورىنداپ, ەل شەتىنە ىلىككەن چەكيست شادياروۆ جانىنداعى جولداسىمەن ايدالاداعى بەيىتكە كەلىپ ايالدايتىن كورىنىس بار ەمەس پە؟ ءسويتىپ, جان شاقىرىپ, بەر جاقتا وزدەرىن كۇتىپ جۇرگەن شولعىنشىمەن جۇزدەسە بەرگەندە, اقگۆاردياشىلار قۋعىنى قايتا باستالماي ما؟ مىنە, كينولەنتادا كورىنىس بەرگەن سول قورىم كۇمبەزدەرى ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىزدىڭ بابالارى بارات پەن بەكەن ءبيدىڭ زيراتى دەيدى كونەكوز قاريالار.

...اتالعان ايماقتاعى ەل ءوستىپ ءومىر ءسۇرىپ, جۇرت ۋاقىت اۋانىمەن وسىلاي ءجۇرىپ جاتقاندا 1916 جىلعى اتاقتى قارقارا كوتەرىلىسى باستالادى. ونىڭ تاريحى, سەبەپ-سالدارى جانە ءمانى مەن ماڭىزى تۋرالى قازىر كىتاپتار مەن ينتەرنەتتە مالىمەتتەر وتە كوپ. سوندىقتان ولاردى قايتالاپ جاتپاي, بۇل جەردە ءبىز وسى ماقالاعا قاتىستى ءبىر-اق نارسەگە توقتالماقپىز. ول –­­
ء«وزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ابيىر داركەمباەۆتىڭ بۇكىل جەتىسۋ ءوڭىرىن ءدۇر سىلكىندىرگەن سول حالىقتىق قوزعالىسقا قاتىسى بار ما, جوق پا؟» دەگەن ساۋال. ءيا, كەيىپكەرىمىز كوتەرىلىسكە قاتىسقان. وندا بولعان. مۇنى كورنەكتى عالىم, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تۇرسىن جۇرتبايدىڭ 1991 جىلى «قازاقستان» باسپاسىنان جارىق كورگەن «بەيۋاق» عىلىمي-ساراپتامالىق كىتابىنداعى دەرەكتەر انىق دالەلدەيدى.

كەيىپكەرىمىز تۋرالى وسىدان كەيىنگى تولىق مالىمەت بەرەتىن قۇ­جات دەپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحيۆىنىڭ №135 قورىنداعى 264-ىستە تىركەلگەن ماتە­ريالدى ايتۋعا بولادى. بۇل – ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ەل اعاسىن 1928 جىلى تاركىلەپ, ءوزى مەن وتباسىن رەسەيگە جەر اۋدارۋعا شەشىم شىعارار كەزدە تولتىرىلعان دايەكتەمە قاعاز. ورىس تىلىندە جازىلعان وندا بىلاي دەلىنگەن: «داركەمباەۆ ابيىر. كازاح بىۆشي دجەتىسۋسكوي گۋبەرني دجاركەنتسكوگو ۋەزدا ينتيفاكسكوي ۆولوستي سارتوگايسكوگو اۋلا. 55 لەت, وبرازوۆانيە نيسشەە. يمەەت 1050 بارانوۆ, 110 لوشادەي, 80 گولوۆ كرۋپنوگو سكوتا, 12 ۆەربليۋدوۆ. وسەنيۋ زانيماەتسيا سكۋپكوي ريسا, كاكوۆوي ۆەسنوي پروداەت, پوكۋپاەت ي پروداەت بارانوۆ. وتەتس بىل كرۋپنىي باي ي رۋكوۆوديتەل سارتوگاەۆسكيح №1 ي №2 اۋلوۆ. بىل 3 گ. ۆولوستنىم ۋپراۆيتەلەم, پرينيمال ۋچاستيە نا چرەزۆىچاينوي سەزدا رودا «البان». سچيتالسيا پري تساريزمە پوچەتنىم چەلوۆەكوم, يمەۆشيم ۆسيۋدۋ دوستۋپ. سام ابيىر داركەمباەۆ بىل 6 لەت ۆولوستنىم ۋپراۆيتەلەم ي 3 گ. بيەم, ودين يز سامىح رازۆيتىح ي ۆلياتەلنىح اكساكالوۆ. يمەەت ۆ كاچەستۆە ناگرادى برونزوۆۋيۋ مەدال وت تسارسكيح ۆلاستەي. ناچالنيك ۆو كوۆالىشكين».

جەرگىلىكتى بيلىك­تىڭ وسىنداي انىقتا­ما­سىنان كەيىن كام­پەس­­كەگە ىلىككەن ابيىر داركەمباەۆ 1928 جىلى تامىزدىڭ اياعىندا ءوزى, كامەلەتكە تولعان 16 جاس­­تاعى ۇلى باتتالعازى مەن ەم­شەك­تەگى مۇساحان اتتى ءسابيى بار, زايىبى ايىمحان تورتەۋى قارقارا جايلاۋىندا وتىرعان جەرلەرىنەن «كوك اربا» دەپ اتالىپ كەتكەن كونۆوي كەرۋەنى ارقىلى الماتىعا اتتاندىرىلادى. وسى ارادا وقىرماندار تاراپىنان: «سول كەزدەرى بۇل وتباسىمەن بىرگە وسى وڭىردەن تاعى كىمدەر تاركىلەنگەن؟ ولار جونىندە دەرەك-مالىمەتتەر ساقتالعان با؟» دەگەن سۇ­راق­تاردىڭ بولۋى مۇمكىن. بىردەن ايتايىق, ونداي قۇجاتتار بار. ول – اتاقتى عالىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى تالاس وماربەكوۆتىڭ 1991 جىلى سول كەزدەگى قازاقستان كوم­پار­تياسى ورتالىق كوميتەتى جا­نىنداعى پارتيا تاريحى ينستيتۋتى ءارحيۆىنىڭ №141 قورىنان تاپقان قۇجاتتار. ەسكەرتىپ ايتار جايت, قازىر­گى الماتى وبلىسىنىڭ ۇيعىر, كەگەن, نارىنقول وڭىرلەرى كامپەسكە الدىندا ءبىر جەرگىلىكتى اكىمشىلىك-باسقارۋ ورتالىعى بولىپ, قارقارا اۋدانى دەپ اتالعان ەكەن. مىنە, سول جەردەن داۋلەتتى ادامدار ەسەبىندە 15 وتباسى ايدالىپتى. «اقيقات» جۋرنالىنىڭ 1992 جىلعى №9–10 ساندارىندا «باتىسقا ايدالعان بايلار» اتتى تاقىرىپپەن بەرىلگەن تىزىمدەگى ولار مىنالار: 1. بادىمتاەۆ (بىرىمتاەۆ) يسا; 2. بايباتشاەۆ ورازالى; 3. داركەمباەۆ ابيىر; 4. يمانبەكوۆ يسابەك; 5. ەسەنوۆ ايداربەك; 6. قاناپيەۆ ابدىكارىم; 7. قاراەۆ ءالىمباي; 8. قانىبەكوۆ قاسەن; 9. كەلگەنباەۆ ءابدىلدا; 10. كەنىكەنوۆ تاپپاي; 11. قۇماەۆ اقشال; 12. قىلعيباەۆ (قيلىباەۆ) جەتىباي; 13. مالاەۆ سامەت; 14. تۇرعانباەۆ (تۇرگەنباەۆ) جازىلبەك; 15. تىشتىباەۆ دايىرمان.

الماتىعا اپارىلعان سوڭ, بۇ­لارعا سول قالادان اتاقتى كوپەس قالي ورداباەۆ (كورنەكتى مادەنيەت قايراتكەرى, 60-جىلدارى اتاقتى «گۇلدەر» ەسترادالىق ءانسامبلىن قۇرعان ونەر وكىلى گۇلجيھان عاليە­ۆانىڭ اكەسى), قاپالدان ەسىمدەرى بۇكىل جەتىسۋ وڭىرىنە بەلگىلى مەتسەنات ەسەنعۇل مامانوۆتىڭ ۇرپاقتارى قوجاحمەت پەن ماحمۇتبەكتىڭ وتباسىلارى قوسىلادى. ءسويتىپ, ءبارى قىزىل ۆاگونعا تيەلىپ, باتىستى بەتكە الادى. ايدالعانداردىڭ ەلگە جازعان حاتتارىنداعى دەرەككە قاراعاندا, ولار الدىمەن رەسەيدىڭ استراحان وبلىسىنا اپارىلعان. ءبىر ايدان سوڭ ورداباەۆ, مامانوۆ وتباسىلارى سوندا قالدىرىلادى دا, باسقالارىن كەرى قاراي ورالعا الىپ كەلىپ, جىمپيتى اۋدانىنا ايدايدى. بالا كەزىمىزدەگى ەستىگەن اڭگىمەلەردەن ۇققانىمىز, 134 شاقىرىم جەردى جاياۋ ءجۇرىپ وتكەن بۇل جولداعى اتا-اجەلەرىمىزدىڭ كورمەگەن ازابى قالماعان. اقىرى ءبىر اي دەگەندە اتالعان وڭىرگە ارىپ-اشىپ جەتكەن ولار اۋدان ورتالىعىنان ­20 شاقىرىم جەردەگى بىلقىلداق اۋىلىنا قونىستاندىرىلادى. بۇل جەردەگى ءومىردىڭ دە وڭاي بولماعاندىعىن مۇراعاتتاعى ساقتالىپ قالعان حاتتار انىق دالەلدەيدى. سونىڭ ءبىرى – ابيىر داركەمباەۆتىڭ ايداۋدا ءجۇرىپ, كازتسيك توراعاسى ەلتاي ەرنازاروۆقا جازعان ءوتىنىشى. قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى ورتالىق مەملەكەتتىك ءارحي­ۆىنىڭ №135 قورىنداعى 19-ىستەن الىنعان بۇل قۇجاتتا مىناداي جولدار بار. «...مۇندا كەلگەنىمە جارتى جىلدان استام ۋاقىت ءوتتى. سودان بەرى قولىمدا تۇگىم قالمادى. پۇل تاۋسىلدى. ءۇي-ىشىمىزبەن اۋرۋمىز. سۋىق ءتيىپ, قىزىلشا دەگەن كەسەلدەن ءبىر جاستاعى ۇلىم مۇساحان كوز جۇمدى. اۋا رايىنا, بوتەن جەرگە ۇيرەنە المادىق. وكىمەت جازاسىنان ەشكىم قاشپايدى عوي. سىزدەرگە ايتايىن دەگەنىم, بەرىلگەن كەسىمدى مەرزىمنىڭ قالعانىن ەندى تۋعان جەرگە جاقىن ماڭدا وتەسەك دەگەن وي. ول – مىسالى, قىرعىزستانداعى قاراقول توڭىرەگى. سوندا جانىمىز قالا ما, قالماي ما, بىلمەيمىز. وسى وتىنىشىمىزگە قۇلاق اسساڭىزدار دەيمىن».

وكىنىشكە قاراي, رەسپۋبليكا ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنە جولدانعان بۇل مۇڭ مەن زارعا ەشكىم نازار اۋدارمايدى. ءتىپتى وقىپ كورىپ, جاۋاپ جازبايدى دا. كەڭسە قىزمەتكەرلەرىنىڭ: «جابىلسىن!» دەگەن بۇرىشتاماسىمەن ارحيۆكە وتكىزىلەدى دە, حات تاعدىرى سونىمەن بىتەدى. وسىلايشا ارادا 4 جىل وتەدى. بۇل ورتالىق, سولتۇستىك جانە باتىس پەن وڭتۇستىك, شىعىس قازاقستانداعى ۇلى جۇتتىڭ باستالعان كەزى ەدى. دالادا تىشقان اۋلاپ, قۇمارشىق ءشوبىنىڭ باسىنداعى ءداندى تالعاجۋ ەتۋگە كوشكەن جەرگىلىكتى حالىقتىڭ وزىنە ەشتەڭە تاۋىپ بەرە الماعان وكىمەتتىڭ ەندى ايداۋىلدارعا قاراۋعا ءتىپتى مۇرشاسى دا تيمەيدى. 1932 جىلدىڭ جازىندا كامپەسكەلەنگەندەردىڭ قولدارىنا «جازاسىن وتەۋ مەرزىمى اياقتالدى» دەگەن تىلدەي قاعاز بەرىپ, ەلگە قايتارادى.

بىراق... ءيا, بىراق نەشە ءتۇرلى قورلىقتان ساعى سىنعان, ءسويتىپ تۋعان جەرگە ارىپ-اشىپ ارەڭ جەتكەن بۇلارعا جەرگىلىكتى بيلىك جىلى قاباق تانىتپايدى. سۋىق كوزقاراسپەن قاراپ, ولاردىڭ قولدارىنداعى انىق­تاما قاعازدارىن كۇشپەن تارتىپ الا باستايدى. ءسويتىپ: «تاپ جا­ۋىن تابۋ نورماسى ورىندالماي جاتىر. سول ءۇشىن ءبىز ەندى سەندەردى سىبىرگە جەر اۋدارۋىمىز كەرەك», دەگەن قوقان-لوقى جاسايدى. وسىنىڭ ءبارىن ايتىپ, ءزابىر كورسەتىپ جۇرگەندەر بوتەن ەشكىم دە ەمەس, كەشەگى وزدەرىنىڭ مالىن باعىپ, ءشوبىن شاپقان, ەگىنىن ورىپ, ەتەگىن جاپقان اۋىل ادامدارى ەدى. بۇگىن ەندى باستارىنا بەس جۇلدىزدى بۋدەنوۆكا كيىپ, بىلعارى كۋرتكالارىنا ءدۇربى, پلانشەت باۋلارىن ايقىش-ۇيقىش تاققان شولاق بەلسەندى بالشە­بەك ولاردىڭ مىناداي كەۋدەمسوق ءتۇرىن كور­گەن ەل اعالارى جەر­­لەستەرىنەن قاتتى تۇڭىلەدى. سويتەدى دە, شەكارا اسىپ, جات جەرگە كەتۋگە بەل بايلايدى. ولاردىڭ اراسىندا ابيىر دار­كەم­­باەۆتىڭ دا وتباسى بار ەدى. وسىلايشا ول جانە ونىڭ تاعدىرىن باستان كەشكەندەر 1932 جىلدىڭ كۇزىندە قالجات جوتاسى ارقىلى قىتايعا وتەدى.

...حالقىمىزدا ء«شوپ شىعاتىن جەرىنە عانا شىعادى» دەگەن ءسوز بار عوي. ارعى بەتكە ءوتىپ, ەس جيعان سوڭ, ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان جاندار ەڭبەك, تەك ەڭبەك ەتۋگە كوشەدى. تىرلىككە قاجەت نارسەنى ىسىراپ ەتپەي ۇنەمدەپ, ءبىردى ەكەۋ ەتۋدىڭ ناتيجەسىندە ولارعا قايتادان باق قونىپ, داۋلەت بىتەدى. ءسويتىپ, تەكەس بويىنداعى بايىرعى جۇرتقا ءسىڭىسىپ, سول ءوڭىردىڭ بۇيىعى ومىرىنە جاقسىلىقتىڭ جارىق ساۋلەسىن تۇسىرە باستايدى. ونىڭ ناقتى ءبىر بەلگىسى – بۇرىن ەشقانداي ءبىلىم ۇياسى بولماعان تۇكپىرگە 1935 جىلى ابيىر داركەمباەۆتىڭ دەمەۋشىلىك ەتىپ سالدىرعان ساۋات اشۋ مەكتەبى. باسىندا ەكى جىلدىق وقۋ-اعارتۋ ءۇيى دەپ اتالعان وعان اتاقتى فولكلورشى, ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا «قىز جىبەك», «الپامىس» ەپوستىق جىرلارىن ەل اۋزىنان جازىپ الىپ, قازان قالاسىندا جەكە كىتاپ ەتىپ باستىرعان, كەيىن تۇركىستان توڭىرەگىنەن جەتىسۋعا كەلىپ, 1916 جىلعى قارقارا كوتەرىلىسىندەگى ۇركىنشىلىكتەن سوڭ, قىتايدىڭ كۇنەس جاعىنا قونىس اۋدارعان جۇسىپبەك قوجا شايحىسلام ۇلى ءبىر جىل ساباق بەرەدى. «تاۋ مەكتەبى» اتاۋىن يەلەنگەن بۇل ءبىلىم ۇياسى 1952 جىلى ءتورت جىلدىق بولادى. 1965 جىلى كوممۋنا مەن مادەني رەۆويۋتسيا اكەلگەن وزگەرىستەرگە بايلانىستى بوكتەرلەر مەن كەڭ اڭعار جانە ساي-سالالاردا وتىرعان قانداستارىمىز ويعا, ياعني تومەندەگى جازىققا كوشىرىلەدى دە, ءور جاقتا ەشكىم قالماعاندىقتان, «تاۋ مەكتەبى» جابىلادى. جاقسى ما, جامان با, قالاي دەگەندە دە, تەكەس بو­يىن جايلاعان جۇرت بالالارىنا 30 جىل ءبىلىمنىڭ ءبىسمىللاسىن ۇيرەتكەن بۇل وقۋ-اعارتۋ ءۇيى سول ۋاقىتتاعى ءوز زامانى جۇكتەگەن جۇمىستى شاما-شارقىنشا اتقارعانى انىق. ال ونىڭ باستاۋىندا مەتسەنات ابيىر داركەمباەۆ تۇرعان ەدى.

ول كىسىنىڭ ارعى بەتتە ءجۇرىپ جاساعان ۇلكەن ءبىر ەڭبەگى ءار كەزدەرى ءتۇرلى جاعدايمەن قازاقستاننان قىتايعا وتكەن ءوز وتانداستارىن ەرتە مە, كەش پە, ايتەۋىر ءبىر اتامەكەنگە قايتا ورالاتىندارىن ايتىپ, ەلدى ۇمىتتەندىرۋى جانە سول باعىتتا جۇمىس جۇرگىزۋى ەدى. بۇل وقيعا بىلاي باستالعان. 1944 جىلى كسرو مەن گەرمانيا اراسىندا سوعىس ءجۇرىپ جاتقاندا, قىتايداعى قازاق اۋىلدارىنا قۇلجا قالاسىنداعى كەڭەس كونسۋلدىعىنىڭ قىزمەتكەرلەرى كەلەدى. ولار 1917–1932 جىلدار­ ارالىعىندا قيلى سەبەپتەرمەن شىڭجاڭعا قونىس اۋدارعان جان­داردىڭ كەڭەس ازاماتتارى بولىپ تابىلاتىنىن, سوندىقتان وسى ۋاقىتقا دەيىن قولدارىندا ەشقانداي قۇجاتى جوق ولاردىڭ كسرو پاسپورتىن الۋى كەرەك ەكەندىگىن ايتادى. جۇرت ول ۇسىنىستان ات-تونىن الا قاشادى. ء«بىر كەزدە ءبىزدى قاڭعىتىپ جىبەرىپ, ەندى قامقورسىعانى نەسى؟ كورمەگەنىمىز كەڭەس وكىمەتى بولسىن», دەپ وكىلدەرگە قاتتى-قاتتى سوزدەر ايتادى. سول كەزدە ابيىر اقساقال ءوزىنىڭ تۋعان-تۋىستارىنا كونسۋلدىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ سوزىنە قۇلاق اسۋ كەرەك, كەڭەس وداعى ءبىزدى سوعىستا وپات بولعانداردىڭ ورنىنا جۇمىس ىستەيتىن ەڭبەك كۇشىنە پايدالانۋى مۇمكىن, قىتاي ەلى بۇگىن بىزگە جاقسى قاراپ تۇرعانىمەن, ەرتەڭگى جاعداي قالاي بولادى, سوندىقتان بەرەمىن دەپ وتىرعان پاسپورتتى الۋدىڭ ارتىقتىعى جوق دەيدى.

وسىدان كەيىن ارادا 10 جىل وت­كەندە... ءيا, سول شامادا قىتايداعى ءومىر وزگەرە باستايدى. ەركىن ءجۇرىپ-تۇرۋ ازايىپ, مال مەن م ۇلىككە ورتاق كوزقاراس قالىپتاستىراتىن كوممۋنا قۇرىلادى. بۇل كەڭەس وكىمەتىنىڭ 20-جىلدارداعى ءبىر جەردە تۇرىپ, ءبىر قازاننان اس ىشۋگە بەيىمدەگەن كازارمالىق سوتسياليزم تالابىنىڭ باسى ەدى. ەل دۇرلىگىپ, قايتادان ابىر-سابىر كۇيگە تۇسەدى. سول كەزدە 82 جاستاعى ابيىر اقساقال 1944 جىلى العان باياعى پاسپورتتاردى ساندىقتان شىعارتادى دا, ۇلكەن ۇلى باتتالعازى ەكەۋى قۇلجاداعى كەڭەس كونسۋلدىعىنىڭ وزدەرىنە جاقىن ءجاڭاشارى قالاسىندا ورىن تەپكەن بولىمشەسىنە بارىپ, اتامەكەنگە قايتۋعا ءوتىنىش بەرەدى. بۇل 1955 جىلدىڭ كۇزى ەدى. ال سودان 5 اي وتكەندە قاريا كوز جۇمادى. باقيلىققا اتتاناردان ءبىر اي بۇرىن جارىقتىق: «ەلگە امان-ەسەن جەتسەڭدەر, ەشكىمدى كىنالاماڭدار. بىرەۋگە كەكتەنىپ, قاتتى ءسوز ايتپاڭدار. ۇندەمەي, تىنىش ءومىر ءسۇرىپ, بالا-شاعالارىڭدى وقىتۋدى ويلاڭدار. كەڭەس جەرىنىڭ وقۋى كۇشتى. ونى يگەرگەن ادام جامان بولمايدى», دەپ ءجيى ايتادى ەكەن. بۇل ءسوزدى ەستىگەن بالالارى: «ال ءوزىڭىز شە؟ بىزبەن بىرگە ءسىز دە شاقىرۋ قاعازىن كۇتىپ ءجۇرسىز عوي. بارمايتىن ادام سەكىلدى سويلەگەنىڭىزگە جول بولسىن», دەسە: ء«اي, قايدام,.. بىلمەيمىن», دەپتى.

...اقساقال ومىردەن وتكەن سوڭ, ۇرپاقتارى مارقۇمدى اق جاۋىپ, ارۋلاپ, ءوزى 25 جىلعا جۋىق ۋاقىت قونىس ەتكەن تەكەس وڭىرىندەگى شولاقتەرەك ەلدى مەكەنى تۇسىنداعى قىرقا اتتى قىراتقا قويادى. سول جىلى, ياعني 1956 جىلدىڭ كوكتەمىندە ابيىر داركەمباەۆ اۋلەتىنە: «كەڭەستىك قازاقستانعا قايتا ورالۋعا بولادى» دەگەن پوۆەستكا دا كەلەدى. وسى شاقىرۋمەن جولعا شىعۋدى دەگبىرسىزدەنە كۇتىپ وتىرعان 12 وتباسى 1956 جانە 1957 جىلدارى ەكى كەزەكپەن قورعاس شەكاراسى ارقىلى تۋعان جەرلەرىنە ورالادى. اتامەكەنگە كەلىسىمەن ولار اتالارىنىڭ ايتقان اقىلىمەن بىردەن قاراپايىم تىرلىككە كوشەدى. اتاپ ايتقاندا, بىرەۋى تراكتورشى, ەكىنشىسى مالشى, ءۇشىنشىسى شوفەر, ءتورتىنشىسى ۇستا ماماندىقتارىن يگەرىپ, ۇيعىر, نارىنقول اۋداندارىندا ەڭبەك ەتە باستايدى. ولار­دىڭ ءوسىپ-ونگەن ۇرپاقتارى قازىر تالدىقورعان, الماتى جانە استانا قالالارىندا تۇرادى.

جانبولات اۋپباەۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى

استانا