سونداي زاڭداردىڭ ءبىرى – حالىق اراسىندا ء«ۇش ماساق» زاڭى دەگەن اتاۋ تاڭىلعان قۇجات. بۇل قۇجاتتى ستالين ەشقانداي عىلىمي تۇرعىدان نەگىزسىز, «كاپيتاليزم جەكەمەنشىكتى قاسيەتتى دەپ قورعايدى, سول سياقتى ءبىز دە سوتسياليستىك مەنشىكتى قاتاڭ قورعايتىن زاڭ قابىلداۋىمىز كەرەك» دەپ اياق استىنان قابىلداتقان.
بولماشى دۇنيە ءۇشىن عانا بالەن جىل سوتتاۋعا نەمەسە اتۋعا رۇقسات بەرگەن قۇجاتتى قۇقىقتىق زاڭ دەپ اتاۋعا اۋىز بارمايدى. استىقتى جيناپ اكەتكەن سوڭ ورنىندا شاشىلعان ماساقتار عانا قالادى. اش حالىق سونى جيناپ كۇن كورگەن. سوندايدى باستان وتكەرگەن ءبىر اپامىز: «ماساق تەرىپ جۇرگەندە تىشقاننىڭ ءىنىن كورسەك قۋاناتىن ەدىك. ويتكەنى ءىندى بۇزىپ جىبەرگەندە ءبىر ۋىس ءدان شىعاتىن» دەگەن ەدى. ماساق تەرۋ ەشقانداي قىلمىسقا جاتپاسا دا شاشىلىپ, ءشىرىپ قالاتىن ءداندى جيناپ-تەرگەن ادامدى وسى زاڭ نەگىزىندە قاتاڭ جازاعا تارتقان...
اش وزەگى بۇرالىپ جۇرگەن حالىققا قارسى زاڭ 1932 جىلدىڭ 7 تامىزىندا قابىلدانادى. بۇل قازاقستانداعى ەكى جىلعا سوزىلعان, بولشەۆيكتەر قولدان جاساعان ەكىنشى اشتىق باستالعان جىل ەدى. ء«ۇش ماساق» زاڭىمەن سوتتالعان ادامدارعا ەشقاشان امنيستيا دا بەرىلمەگەن.
بۇعان دەيىن دە قىلمىستىق كودەكستە سوتسياليستىك مەنشىكتى قورعايتىن ونداعان باپ بولعان. 20-جىلداردىڭ ورتاسىنان م ۇلىكتىك, قىزمەتتىك, شارۋاشىلىق قىلمىستار ءۇشىن ارنايى باپتار ەنگىزىلگەن. مىسالى, 109-باپ «قىزمەتتىك مىندەتىن اسىرا پايدالانعانى», 116-باپ «شىعىن كەلتىرگەنى», 129-باپ «مەملەكەتكە ءتيىمسىز مامىلە جاساعانى», 162-باپ «ۇرلىق قىلعانى», 169-باپ «الاياقتىعى» ءۇشىن ءتۇرلى جازالار بەرەتىن. وسىلاردىڭ ءوزى جەكە ادامعا قارسى قىلمىسپەن سالىستىرعاندا مەملەكەتتىك دۇنيەگە قاتىستى قىلمىسقا قاتاڭدانىپ كەتەتىن. مىسالى, جەكە ادامنىڭ مۇلكىن ۇرلاعان ادام ءۇش ايدان ءبىر جىلعا دەيىن جازا الاتىن بولسا, وكىمەتتىڭ سونداي باعاداعى مۇلكىن ۇرلاعان ادام كەمىندە 2 جىلعا سوتتالاتىن. بىراق سوعان قاراماي ستالين ادىلەت سالاسىنىڭ قاعيداتتارىنا ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايتىن ء«ۇش ماساق» زاڭىن ويدان شىعارىپ, قابىلداتقان.
جاڭا زاڭ بويىنشا حالىققا ماساق جيناتپاۋ ءۇشىن استىق القاپتارىنا كۇزەت مۇنارالارى ورناتىلىپ, كولحوزشىلاردى وزدەرىنىڭ استىق القاپتارىندا مۇلدە جۇرگىزبەگەن. شولاق بەلسەندىلەر جاڭا زاڭعا سۇيەنىپ, ماساق تەرگەندەردى «اتۋ جازاسىنا الىناسىڭدار» دەپ قورقىتقان. قۇجاتتىڭ ءوزىنىڭ ماساققا بايلانىستى بولعاندىقتان ء«ۇش ماساق» اتالۋى دا سودان. زاڭنىڭ ورىندالۋىن قاتاڭ باقىلاۋعا الۋ ءۇشىن وكىمەت نكۆد-نىڭ جاساقتارىن ازدىق كورىپ, بەلسەندى جاستاردى, مەكتەپ وقۋشىلارى – پيونەرلەرگە دەيىن جەلىكتىرىپ, ۇشىندىرىپ, حالىقتىڭ ءىس-ارەكەتىن باقىلاۋعا العان. اكەسىن بالاسى, شەشەسىن قىزى كورسەتەتىن جاپپاي ساتقىندىق قوزعالىسى وسى زاڭنىڭ ورىندالۋىمەن بايلانىستى.
زاڭ قابىلدانعان 1932 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا عانا وسى قۇجاتتىڭ باپتارىمەن 22,3 مىڭ ادام سوتتالعان. ال 1933 جىلى 103 مىڭنان ارتىق ادام جازا ارقالاعان. جازانىڭ نەگىزگى بولىگى, ياعني 84 پايىزى – 10 جىلدان باس بوستاندىعىنان ايىرۋ, 5 پايىزدان ارتىعى اتىلعان. تەك 10 پايىزعا جەتپەيتىنىنە عانا جەڭىل جازا بەرىلگەن.
حالىقتى بولماشىعا بولا قان قاقساتىپ جاتقاندارىن قانقۇيلى وكىمەت تەك 1939 جىلى ۇعىپ بۇل زاڭنىڭ قاھارىن ءسال جۇمسارتقان بولادى. وسى ەكى ارادا (1932 جىلدان 1939-عا دەيىن) ركسفر-دىڭ عانا اۋماعىندا 182 مىڭعا جۋىق ادام سوتتالعان. ونىڭ ىشىندە جەرلەس اعالارىمىز بەن اپالارىمىز بار. 1939 جىلدان باستاپ «جالماۋىز» زاڭدى قولدانۋ ازايتىلسا دا, ونىڭ كۇشى جويىلماعان ەدى. ءتىپتى سوعىس جىلدارىندا دا ونى كولحوزشىلاردى جازالاۋعا قولدانىپ وتىرعان.
وسىناۋ ءجون-جوسىقسىز جازادان جازىقسىز جاپا شەككەندەردىڭ ءبىرى – سولتۇستىكقازاقستاندىق ءتاشىباي جۇزەنوۆ. ول بۇرىنعى پرەسنوۆ, قازىرگى جامبىل اۋدانىنداعى مايبالىق اۋىلىندا 1905 جىلى دۇنيەگە كەلگەن. ەسكىشە مولىراق, كەڭەسشە ءۇزىپ-ج ۇلىپ وقىعان بولۋى كەرەك, ونىڭ ءبىرشاما ساۋاتى بولعان. سوندىقتان دا ونى «بىرلىك» ۇجىمشارىنا ەسەپشى قىلىپ سايلايدى. 1941 جىلعى كوكتەمنىڭ قاراوزەك شاعىندا اۋىلداعى حالىقتىڭ جىلدىق ەڭبەگىنە العان شاعىن ناپاقاسى تاۋسىلىپ, اشتىققا ۇشىراي باستايدى. اسىرەسە كوپبالالى ۇيلەردىڭ جاندارى قوڭىز تەرىپ كەتكەندەي قيىندىققا تاپ بولادى. الدى ءىسىنىپ, ناۋقاسقا ۇشىراپ, ءولىم دە ءجيى ۇشىراسا باستايدى.
ال ۇجىمشار بىلتىر كۇزگى مەملەكەتكە بەرمەك بولعان استىق جوسپارىن تولىق ورىنداعان ەدى. حالىقتىڭ قاتتى قينالعانىن كورگەن اۋىل باسشىلارى «يلينسكي» استىق قويماسىندا ساقتاۋلى تۇرعان استىقتان حالىققا ازداپ كومەك بەرمەك بولادى. الايدا كولحوز باسشىسى زاڭنان قورقىپ, مۇنداي قادامعا بارمايدى. استىق بوساتۋ قاعازىنا ەكىنشى بولىپ قول قوياتىن ءتاشىباي اعامىز عانا تاۋەكەل دەپ كەلىسىمىن بەرىپ, بار جاۋاپكەرشىلىكتى موينىنا الادى. ءسويتىپ, تۇقىمدىقتان ارتىلاتىن 4-5 قاپ استىقتى اش حالىققا تاراتىپ بەرەدى. وسى استىقتىڭ ارقاسىندا جۇزدەگەن ادام امان قالىپ, ءومىرىن جالعاستىرادى.
الايدا مۇنى اۋىلداعى «قىراعىلار توبىنىڭ» ءبىر جانسىزى جوعارى جاققا قاراي ء«تۇرتىپ» جىبەرەدى. ويتكەنى وعان اۋىلداستارىنىڭ مۇڭىنان گورى نكۆد-عا جاقساتتى بولىپ كورىنىپ, ماقتاۋ الۋ ارتىق بولعان ەدى. الاقانىنا تۇكىرىپ جۇرگەن نكۆد-عا سول كەرەك, 1941 جىلدىڭ ناۋرىزىندا بۇكىل ەلدى جىلاتىپ, ءتاشىبايدى ۇستاپ اكەتەدى. ايتىلعان ءۋاجدى قۇلاقتارىنا دا قىستىرماعان جازالاۋشىلاردىڭ قولشوقپارى عانا بولىپ جۇرگەن سوت ءتاشىباي جۇزەنوۆتى جوعارىدا ايتىلعان زاڭمەن مەملەكەتتىڭ استىعىن ۇرلادى دەپ 10 جىلعا سوتتاپ جىبەرەدى. ول كەزدە ءتىپتى «ۇجىمشار مەنشىگىنىڭ» ءوزى مەملەكەتتىكى بولىپ ەسەپتەلگەنى بارشاعا بەلگىلى. كولحوزشىلار ءوز دۇنيەسىنە وزدەرى قوجايىن بولا الماعان.
ارحيۆتەن الىنعان قۇجاتقا قاراعاندا ءتاشىباي جۇزەنوۆ بۇرىنعى جەزقازعان وبلىسىنداعى ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىندە جازاسىن وتەپ جۇرگەندە 1943 جىلدىڭ 1 اقپانىندا قايتىس بولعان.
2020 جىلعى 24 قاراشا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جارلىعىمەن ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ قۇرىلعانى بەلگىلى. باستى ماقساتى قازاقستانداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىنىڭ ءىس جۇزىندە اقتالماعان ساناتتارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە قولدانىستاعى زاڭنامادا قامتىلماعان قۇرباندار ساناتتارىن; زاڭنامادا اتالعان, بىراق ءىس جۇزىندە اقتالماعان قۇرباندار ساناتتارىنىڭ قۇقىقتىق جاعىنان قانا ەمەس, ساياسي تۇرعىدان دا اقتالۋعا جاتاتىن ساناتتارىنىڭ تىزبەسىن قالىپتاستىرۋ; مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن اقتاۋ بولعان كوميسسيانىڭ سولتۇستىك قازاقستانداعى وڭىرلىك كوميسسياسىنا ءتاشىباي جۇزەنوۆ مارقۇمنىڭ 85 جاستاعى قىزى مۇقاليەۆا (جۇزەنوۆا) زاكەن تاشىبايقىزى حابارلاسىپ, اكەسىنىڭ جازىقسىز جاپا شەككەنىن ايتىپ, ونىڭ اقتالۋىنا كومەك بەرۋلەرىن سۇراعان.
ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى وڭىرلىك كوميسسيا مۇشەلەرى باس پروكۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيستيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جونىندەگى كوميتەتىنىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا باسقارماسى ءارحيۆىنىڭ قورىنان ءتاشىباي جۇزەنوۆتىڭ ءىسىن الدىرىپ قاراپ, ونى «اقتاۋ قاجەت» دەگەن ۇسىنىستى مەملەكەتتىك كوميسسياعا ۇسىندى.
ەل ءۇشىن ەرەن ءىس قىلىپ, باسىن بايگەگە تىككەن ەردىڭ ەسىمى ادىلەتپەن اقتالىپ, رۋحى شات بولسىن دەيمىز.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
