كينەماتوگرافيا الەمىنە كەزدەيسوق كەلسە دە, ونىڭ بارلىق جانرىندا باعىن سىناپ جۇرگەن رەجيسسەردىڭ ءبىرى – ەركىن راقىشەۆ. دەگەنمەن, تابيعي تالانت يەسى سوڭعى جىلدارى دەرەكتى دۇنيەلەرگە دە دەن قويىپ جۇرگەنى بەلگىلى. جەلتوقساننىڭ قاربالاس كۇندەرىندە «تەمىر ناركوم تەمىربەك» اتتى كارتينانىڭ تۇساۋى كەسىلدى.
– ەركىن مىرزا, اياق استىنان «تەمىر ناركوم تەمىربەك» دەرەكتى ءفيلمىن تۇسىرۋگە نە تۇرتكى بولدى؟ ويتكەنى, ءسىزدىڭ شىعارماشىلىق جوسپارىڭىز وزگەشەلەۋ بولاتىن؟
– وتكەن جىلدى ءبىز تاۋەلسىزدىك ءۇشىن كۇرەسكەن, قازاقتىڭ ونەرى مەن مادەنيەتىنىڭ وركەندەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ 120 جىلدىعىمەن اياقتاعانىمىزدى بىلەسىز. وسى مەرەيتويعا بايلانىستى قىزىلوردا وبلىسىنىڭ اكىمدىگى وزدەرىنىڭ جەرلەسى جايلى دەرەكتى فيلم تۇسىرمەكشى بولىپ باستاما كوتەرىپتى. شىنداپ كەلگەندە, فيلم يدەياسىنىڭ اۆتورى – وبلىس اكىمى قىرىمبەك كوشەرباەۆ. دەرەكتى كارتينانى جاساۋعا «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى دا قولداۋ كورسەتتى.
– تۇرار رىسقۇلوۆ تۋرالى, «اشارشىلىق» جايلى دەرەكتى فيلمدەردى تۇسىرگەندە كوپتەگەن تىڭ دەرەكتەر تاپقان ەدىڭىز. وسى جۇرگەنوۆ جايلى فيلمدە بۇعان دەيىن بەلگىسىز بولعان دەرەكتەر تابا الدىڭىز با؟
– تەمىربەك جۇرگەنوۆ جايلى دەرەكتەردى ءبىز نەگىزىنەن ونىڭ جۇرگەن, قىزمەت ىستەگەن جەرلەرىنەن ىزدەدىك. ول كىسى تاجىكستان, وزبەكستان, قازاقستان رەسپۋبليكالارىنىڭ مادەنيەت جانە وقۋ ءمينيسترى بولىپ قىزمەت ىستەگەن. سول سەبەپتى دەرەكتەردى وسى ەلدەردىڭ مۇراعاتتارىنان, ماسكەۋدە فسب-نىڭ مۇراعاتىنان ىزدەدىك. ءوزىمىزدىڭ پرەزيدەنت مۇراعاتىنان ءبىر جاقسى فوتو سۋرەتىن تاپتىق. كنب ارحيۆىنەن جۇرگەنوۆتىڭ تەرگەۋ بارىسىندا ءوز قولىمەن جازعان قۇندى دەرەكتەردى كەزدەستىردىك. ولاردى ءالى جاريالاۋعا بولمايدى ەكەن. ارحيۆ قىزمەتكەرلەرى تەمىربەك جۇرگەنوۆ پەن ايەلى دامەش ەرمەكوۆانىڭ تولقۇجاتتارىن تاۋىپ بەردى. بۇل ءبىز ءۇشىن ۇلكەن ولجا بولدى. ولاردىڭ تولقۇجاتتارىندا ۇلى دەگەن جەردە جۇمانازار دەپ جازىلعان. جۇمانازار تەمىربەكتىڭ اعاسى ىسقاقتىڭ بالاسى. جۇرگەنوۆتەردىڭ شورابەك دەگەن بالاسى ءسابي كەزىندە شەتىنەيدى دە, بۇلار جۇمانازاردى قولدارىنا الادى. ونى ءوز بالاسىنداي كورىپ ءوز اتتارىنا اۋدارعان ەكەن. سول بالا تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىلىپ, ايەلى دامەش ەرمەكوۆا 8 جىلعا سوتتالىپ كەتكەندە اۋىلداعى اعايىندارىنا كەلەدى. سوعىس باستالعاندا 15-كە ەندى تولعان جۇمانازار: «مەن سەندەرگە اكە-شەشەمنىڭ حالىق جاۋى ەمەس ەكەنىن دالەلدەيمىن» دەپ ءوزى سۇرانىپ سوعىسقا كەتەدى.
تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت فسب ارحيۆىنەن ت.جۇرگەنوۆتىڭ اتىلعانى تۋرالى اكتىنى الدىق. ول قۇجاتتا كىمنىڭ, قاي ۋاقىتتا اتقانى, تاعى دا باسقا دەرەكتەر كورسەتىلگەن. 1937-38 جىلدارى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان قايراتكەرلەرىمىزدىڭ اتىلعانى تۋرالى اكتى فسب-نىڭ ورتالىق ءارحيۆىنىڭ ەرەكشە بولىمىندە ساقتالعان ەكەن. ونى كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. ونى تەك جاقىندارىنا عانا بەرەدى. مەن تۇرار رىسقۇلوۆ پەن تەمىربەك جۇرگەنوۆتىڭ اكتىلەرىن تۋىستارى ارقىلى العاش بولىپ الىپپىن. باسقا قايراتكەرلەرىمىزدىڭ ۇرپاقتارى وزدەرىنىڭ اكەلەرى, اتالارى جايلى اكتىنىڭ كوشىرمەسىن سول جەردەن الۋعا بولادى.
– ت.جۇرگەنوۆتىڭ قازاق مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋىنا سىڭىرگەن ەڭبەكتەرى كوپ ايتىلادى. وسىنى دەرەكءتى فيلمدە دايەكتەي الدىڭىز با؟
– ءبىز قازاقتىڭ ءبىرىنشى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتى 1928 جىلى الماتىدا اشىلعان دەپ ءجۇرمىز. شىندىعىندا, ول 1926 جىلى تاشكەنتتە اشىلعان ەكەن. ونىڭ ءبىرىنشى رەكتورى بولىپ قازاق حالىق اعارتۋ كومميسسارياتىنىڭ بۇيرىعىمەن تەمىربەك جۇرگەنوۆ تاعايىندالادى. 1933 جىلدارى اشارشىلىق ازابىنان امان قالعان قازاق ۇلتىنا ءبىلىمى مەن مادەنيەتىن, ونەرىن دامىتىپ, رۋحىن كوتەرەتىن ادام قاجەت بولدى. وسى كەزەڭدە قازاق حالىق اعارتۋ كوميسسارى بولىپ تەمىربەك جۇرگەنوۆ سايلانادى. جۇرگەنوۆ سول زاماننىڭ وزىندە دە 4 جىلدىڭ ىشىندە 400 مەكتەپ سالعىزىپ ۇلگەرەدى. 1933-34 جىلدار ارالىعىندا الماتى قالاسىنىڭ وزىندە عانا 18 ورتا ءبىلىم بەرۋ مەكتەبىن, سونىمەن قاتار, 6 ينستيتۋت اشتى. اباي وپەرا جانە بالەت تەاترىن, قۇرمانعازى ۇلتتىق وركەسترىنىڭ نەگىزىن قالاپ كەتكەن. وسىنىڭ ءبارى دەرەكتى قۇجاتتارمەن ايتىلدى.
– ت.جۇرگەنوۆ كەڭەس وكىمەتىنە قىزمەت ەتە ءجۇرىپ تە, قازاقستاننىڭ تاۋەلسىز ەل بولعانىن كوكسەگەن قايراتكەردىڭ ءبىرى. ءسىزدىڭ دەرەكتى ءفيلمىڭىز بۇل تۋرالى نە دەيدى؟
– ە.برۋسيلوۆسكي «ءدۇيىم ءدۇلدۇلدەر» دەگەن ەڭبەگىندە مىنا ءبىر وقيعانى ەسكە الادى. تەمىربەك جۇرگەنوۆ ءبىر ءماجىلىس وتكىزبەكشى بولىپ قازاق تىلىندە جينالىستى باستايدى. ورىستاردان ورلوۆ جانە مەن بولاتىن. ءبىر كەزدە ورلوۆ ورنىنان تۇرىپ: «تەمىربەك قارا ۇلى, مەن ءسىزدىڭ نە ايتىپ جاتقانىڭىزدى تۇسىنبەيمىن. سوندىقتان جينالىستى ورىس تىلىندە وتكىزۋىڭىزدى سۇرايمىن», دەپتى. سوندا تەمىربەك جۇرگەنوۆ: «ورلوۆ جولداس, ءسىز قازاقستانعا قازاقتىڭ مادەنيەتىن زەرتتەمەكشى بولىپ كەلگەن ەكەنسىز, ونى قازاق ءتىلىن بىلمەي قالاي زەرتتەمەكشىسىز؟ سىزگە تەز ارادا قازاق ءتىلىن مەڭگەرۋىڭىزدى مىندەتتەيمىن!» دەگەن ەكەن. ءستاليننىڭ قىلىشىنان قان تامىپ تۇرعان زامانىندا ءوز ءتىلىن وسىلاي قورعاپ, ناسيحاتتاعان.
تەمىربەك جۇرگەنوۆ كەڭەس يدەولوگياسىنا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ ءوزىنىڭ ءومىرىن ۇلتتىڭ رۋحىن كوتەرىپ, ساناسىن وياتۋعا ارناعان. قازاق دالاسىن وتارشىلاردان ازات ەتۋ جولىندا كۇرەسكەن باتىر بابامىز كەنەسارى قاسىموۆتىڭ وشپەس ەرلىگىن بولاشاق ۇرپاققا جەتكىزۋ جولىندا ەڭبەگى زور. 1934 جىلى م.اۋەزوۆتىڭ «حان كەنە» دەگەن پەساسىن ساحناعا الىپ شىعۋى سول زاماندا ەرلىكپەن تەڭ ەدى.
ءبىز ارحيۆ قۇجاتتارىن زەرتتەي كەلە ءبىر قىزىق جايتتارعا تاپ بولدىق. 1930 جىلدارى قازاق دالاسىندا كەڭەس وكىمەتىنىڭ وزبىرلىق ساياساتىنا بايلانىستى 370-كە تارتا ءىرىلى-ۇساقتى كوتەرىلىستەر بولعان. قاراقۇمدا بولعان كوتەرىلىس بەلسەندىلەرىنىڭ اراسىندا ت.ءجۇرگەنوۆتىڭ اكەسى قارا, باۋىرلارى دوسجان, قوسجاندار بولادى. ال بۇل كەزدە ت.جۇرگەنوۆ وزبەكستاندا وقۋ جانە مادەنيەت كوميسسارى بولاتىن. ەندى قاراڭىز, ءوزى كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتىن قولداپ وتىرسا, ال تۋىستارى سول وكىمەتكە قارسى كۇرەسكە شىعىپ وتىر. ءبىز كوپ ىزدەندىك. ناتيجەسىندە جۇرگەنوۆ سول قاراقۇمداعى كوتەرىلىستى استىرتىن قولداپ وتىرعانىنا كوز جەتكىزدىك. ت.جۇرگەنوۆ كەڭەس وكىمەتىنە قىزمەت ەتە ءجۇرىپ, قازاقستاندى تاۋەلسىز ەگەمەن ەل ەتۋ ءۇشىن كۇرەسكەن قايراتكەر.
– سوڭعى كەزدە قازاق كينوسى ەكى باعىتتا دامۋ كەرەك دەگەندى ايتىپ ءجۇرسىز. سوندا قالعانى قايدا قالادى؟
– ءبىز قازاق كينوسىن قانشا سىناعانمەن, اشىعىن ايتۋ كەرەك. العا جىلجۋ بار! سوڭعى جىلدارى قازاق كينوسىنا كينوتەاترلارعا حالىق بارمايدى دەگەن پىكىر وزگەردى. ءتىپتى, تەلەارنالاردان قازاق سەريالدارىن تاڭداپ كورەتىن بولدىق. ارينە, سول كينولار, سەريالداردىڭ ءبارى جاقسى دەۋگە بولمايدى. بىراق سان بولسا ساپا بولادى دەگەن قاعيدانى ەسكەرسەك قازاق كينوسىنىڭ بولاشاعى ۇلكەن.
مەنىڭشە بولاشاقتا ءبىزدىڭ كينو ەكى باعىتتا دامۋ كەرەك. ول تاريحي كينولار ءتۇسىرۋ جانە قازاق كينوسىن شەت ەلگە شىعارۋ.
بۇگىنگى الەمدى جاۋلاپ كەلە جاتقان تۇرىك, كورەي ەلدەرىنىڭ رەجيسسەرلەرى دە تاريحي كينولار تۇسىرۋدەن بۇرىن الەۋمەتتىك دراما تاقىرىپتارىندا كينولار ءتۇسىرىپ تاجىريبە جيناعان. بىزدە دە دارىندى رەجيسسەرلەر بار, ولار دا بۇل بەلەستەن ءوتتى. ەندى تاريحىمىزدى حالىققا جەتكىزەتىن تاريحي كينولار تۇسىرەتىن كەزى كەلدى.
– قازاق حاندىعى قۇرىلۋىنىڭ 550 جىلدىعىنا وراي, كينوگەرلەر اراسىندا بولسىن, كينوسۇيەر قاۋىم ورتاسىندا دا قازىر قانداي فيلمدەر تۇسىرىلگەنى دۇرىس جانە ول قالاي ءتۇسىرىلۋ كەرەك دەگەن تۇرعىدا پىكىرتالاس جۇرۋدە. ءسىز نە دەيسىز؟
– بۇل دەر كەزىندە ايتىلعان وتە قۇپتارلىق يدەيا. ءبىز جاستاردى پاتريوتيزمگە, وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەيمىز دەيمىز. ال ونىڭ تاريحىن بىلمەي وتاندى قالاي سۇيۋگە بولادى. بۇگىنگى كۇنى تاريحتى كىتاپ, جۋرنال ارقىلى جاستاردىڭ بويىنا سىڭىرە المايمىز. ونىڭ دالەلى بۇگىنگى قازاقستاننىڭ نەگىزىن قالاعان, كەزىندە قازاق حاندىعىن قۇرعان كەرەي مەن جانىبەك جايلى نە بىلەمىز؟ شىنىن ايتۋ كەرەك ەشتەڭە دە بىلمەيمىز.
كەرىسىنشە كينولارى شىققان شىڭعىسحان مەن سۇلتان سۇلەيماننىڭ تاي-تۇياعىنا دەيىن بىلەمىز. تاريحىمىز بەن تۇلعالارىمىزدى, باتىر بابالارىمىزدى دارىپتەپ, حالىقتىڭ جۇرەگىنە جەتكىزەتىن جول كينو ەكەنىن تۇسىنەتىن كەز كەلدى. تاريحىمىزدى ءبىلۋ ارقىلى – ۇلتتىڭ رۋحى كوتەرىلەدى. جاستارىمىز باتىر بابالارىمىزدىڭ جانقيارلىق ەرلىگىمەن, توككەن قانىمەن كەلگەن تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ قادىرىن تۇسىنەدى. تاريحي كينونىڭ كوتەرەر جۇگى اۋىر بولعاندىقتان ول ناقتى تاريحي وقيعالار مەن تۇلعالارعا نەگىزدەلىپ ءتۇسىرىلۋى قاجەت. ستسەناريگە, دايىندىق جۇمىستارىنا اسا ءمان بەرۋ كەرەك. سول سۇلتان سۇلەيمان, قۇبىلاي كينولارىنداعى عيماراتتار, ءزاۋلىم سارايلار قانداي؟!
ءبىز كوشپەلى حالىق بولعانبىز دەپ تەك كيىز ۇيلەردى كورسەتىپ قۇتىلا سالۋعا بولمايدى. بىزدە دە قالالار, وركەنيەت بولعان, كەرەك دەسەڭىز, بۇگىنگى كرەمل سارايشىق قالاسىنىڭ جوباسىمەن سالىنعان. ودان كەيىن كيىمگە دە ۇساق-تۇيەككە دەيىن نازار اۋدارۋ قاجەت. حاندارىمىز بەن حانشايىمدارىمىزدىڭ, تاق مۇراگەرلەرىنىڭ كيىمدەرى ءوز دەڭگەي-دارەجەسىنە لايىق بولۋ كەرەك. سۇلتان سۇلەيماننىڭ ايەلى حيۋرەمنىڭ كيگەن كيىمدەرىنە قاراڭىز. ءار سەرياسىندا بىرنەشە كيىم ۇلگىلەرىن كيىپ شىعادى جانە ونى قايتادان كيمەيدى. ال وندا جۇزدەگەن سەريا بار. مەنىڭ ويىمشا جاقسى تاريحي كينو شىعارۋ ءۇشىن ءبىر-ەكى جىلداي دايىندىق كەرەك. بۇل كينو ارقىلى ءبىز تەك تاريحىمىزدى عانا ەمەس ۇلتىمىزدىڭ مادەنيەتىن, وركەنيەتىن, ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى كورسەتەمىز. مەنىڭشە, ازىرشە دەرەكتى كينومەن شەكتەلە تۇرعان دۇرىس سياقتى.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالي,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.
