ەكونوميكا كورسەتكىشى حالىق تۇرمىسىمەن ولشەنەدى

شىمكەنتتە الەۋمەتتىك ماسە­لە ءار­دايىم وزەك­تى بولۋى زاڭدى. سەبەبى مەگاپو­ليستىڭ تۇرعىن سانى كوپ. دەموگرافيالىق احۋال جىلدان-جىلعا جاقسارىپ, ناتي­جەسىندە حالىق سانى ۇلعايىپ كەلەدى. سونىمەن بىرگە شاھار – رەسپۋبليكاداعى جاستارى كوپ قالانىڭ ءبىرى. ولاردىڭ ءوزى –  ۇلكەن ەڭبەك كۇشى. سوندىقتان جاستاردى وقىتۋ, ماماندىققا ۇيرەتۋ, جۇمىسقا ورنالاس­تىرۋ ماسەلەسى قالالىق اكىمدىكتىڭ كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن ەمەس. رەسمي ستا­تيس­­تيكاعا كوز جۇگىرتسەك, شىم­كەنت قالا­سىندا بۇگىنگى تاڭدا جۇمىسسىز رە­تىندە تىركەۋدە تۇرعان 13 323 ادام بار ەكەن. حال­ىققا شاققاندا جۇمىسسىزدىق دەڭ­گەيى مە­گاپوليستە 4,9 پايىزعا تەڭ. جۇ­مىس­پەن قامتۋ جانە الەۋمەتتىك قور­عاۋ باس­قارماسىنىڭ بيىلعى جوس­پار كەستەسىندە 30 207 ادامدى ەڭبەككە تار­تۋدىڭ ءتۇرلى شاراسىنا قاتىستىرۋ كوزدەلگەن.

وسى ماقساتتى ورىنداۋ ءۇشىن ارنايى ءۇش جوبانى جۇزەگە اسىرۋ قاراستىرىلعان: كاسىپكەردىڭ قاجەتتىلىگىنە قاراي مامان دايارلاۋ, سۋبسيديالاناتىن جۇمىس ورىندارىنىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ, ادام­داردىڭ جەكە كاسىپ اشۋىنا قار­جىلاي كومەك كورسەتىپ, جاعداي جاساۋ.

العاشقى جوبادا جۇمىس بەرۋ­شىلەردىڭ سۇرانىسى بويىنشا جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن ازاماتتارعا قىسقا­مەرزىمدى كاسىپتىك وقىتۋ قاراستىرىلعان. جاڭا ماماندىق يگەرىپ شىققان سوڭ, جۇ­­مىسسىزدار كۋرس سوڭىندا ناقتى جۇ­مىسقا ورنالاستىرىلادى. ءتىپتى ما­ماندىق يگەرۋشىلەر وقۋ بارىسىندا ءۇش اي بويى شاكىرتاقى الىپ وتىرادى. بيىل بۇل باعىتتا جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن 1 110 ازاماتقا قايتا وقىتۋ كۋر­سىنا جولداما بەرىلەدى. وقۋ ءساتتى اياق­تالعاننان كەيىن جۇمىس بەرۋشى جا­ڭا كاسىپ مەڭگەرىپ شىققان ازاماتتى 6 اي مەرزىمگە جۇمىسقا ورنالاستىرۋعا مىندەتتى. جۇمىس بەرۋشىمەن بولعان بۇل الەۋمەتتىك كەلىسىمشارت 10 جۇمىس كۇنى ىشىندە قارالىپ بىتۋگە ءتيىس. مۇنداي شارا, اسىرەسە, قولىندا ديپلومى بار, بىراق جۇمىس تاپپاي جۇرگەن جاندارعا وتە پايدالى. ويتكەنى كەزىندە سۇرانىسقا يە ەمەس ماماندىق وقىپ, سوڭىندا جۇمىسقا كىرە الماي قالعان جاندار قوعامدا بار­شىلىق. ال بۇگىندە تەحنيكالىق ما­ماندىققا سۇرانىس ارتىپ تۇرعانى بەلگىلى. اسىرەسە زاۋىتتاردا قول كۇشى جە­تىسپەيدى. ەڭبەك نارىعىنداعى سول سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋعا قالا­لىق اكىمدىك كاسىپكەرلەردىڭ جەكە تالاپ­تارىنا وراي ناقتى ماماندىقتارعا وقىتادى.

مۇنداي باستاما ءبىرىنشى كەزەكتە جاستاردىڭ جۇمىسسىز ءجۇرىپ قالماۋى ءۇشىن ماڭىزدى. سەبەبى جۇ­مىسسىزدىق كوپتەگەن ىلەسپە پروبلەما تۋدىرادى. سون­دىقتان مەملەكەت ارنايى باع­دارلاما قابىلداپ, جاس­تاردى, ورتا بۋىن ازاماتتاردى قايتا دايارلاپ, تۇ­راق­تى جۇ­مىس تابۋعا كومەكتەسىپ جاتىر.

ەكىنشى جوباعا كەلسەك, حالىقتى جۇ­مىسپەن قامتۋ ماسە­لەسىندە سۋبسيديالاناتىن جۇمىس ورىندارى دا وزىندىك مانگە يە. بيىلعى جوسپار بويىنشا 7 454 ادامعا سۋبسيديالاناتىن جۇمىس ورىندارىنا جولداما بەرۋ قاراستىرىلسا, بۇگىنگى تاڭعا دەيىن 4 490 ادام سول ءتيىستى جولدامانى الىپ ۇلگەردى. ال سۋبسيديالاناتىن جۇمىس ورىندارىنا جاستار پراكتيكاسى, العاشقى جۇمىس ورنى, ۇرپاقتار كەلىسىمشارتى, كۇمىس جاس, قوعامدىق جۇمىستار, مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتارعا ارنالعان الەۋمەتتىك جۇمىس ورىندارى سەكىلدى الەۋمەتتىك شارالاردى ايتۋعا بولادى. اتالعان باعدارلاما بويىنشا جۇمىسپەن قامتۋ شاراسىنا قاتىسىپ جاتقان ازاماتتاردىڭ ەڭبەكاقىسى مەملەكەت تاراپىنان وتەلىپ جاتىر.

تۇراقتى جۇمىس ورنىمەن قامتاماسىز ەتۋ باعدارلاماسىنىڭ ەڭ ناتيجەلى بولىگى – ازاماتتاردى جەكە كاسىپ باستاۋعا دەمەۋ بىلدىرەتىن ارنايى ءىس-شارا. وسى كۇندە جەكە كاسىبىن اشۋ ءۇشىن اكىمدىك ازاماتتاردى «باستاۋ بيزنەس» جوباسىنا قاتىستىرىپ جاتىر. اتالعان جوبا شەڭبەرىندە بيىل 3 750 ادام كاسىپكەرلىكتىڭ الىپپەسىن ۇيرەنەدى. بۇگىنگە دەيىن 1 364 ادام ونلاين فورماتتا كاسىپكەرلىك نەگىزدەرى بويىنشا ءبىلىم العان. سونىمەن قاتار وسى جىلى 426 ادامعا كاسىپكەرلىك باستامالارىن قولداۋ ماقساتىندا 400 ايلىق ەسەپتىك كور­سەتكىش كولەمىندە قايتارىمسىز گرانت بە­رىلەدى. العاشقى لەكتە 213 ادامعا تەگىن گرانت الۋدىڭ باقىتتى ءساتى بۇيىرادى. 273 جاسقا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. قازىر ءتيىستى ۆەدوموستۆولار مەن شىمكەنت قالاسى اكىمدىگى اراسىندا كەلىسىمشارت ءتۇزۋ ءۇشىن ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر.

حالىقتى تەگىن گرانتپەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ دە پايداسى وتە ۇلكەن. سەبەبى سول ار­قىلى شاعىن جانە ورتا بيزنەس داميدى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ءوزىنىڭ حالىققا ارناعان جىل سايىنعى جولداۋلارىندا وسى ماسەلەنى قوزعاپ, شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى بارىنشا دامىتۋ جونىندە ۇكىمەتتە ءتيىستى تاپسىرمالار بەرەدى. البەتتە, كاسىپ باستاۋ ءۇشىن ادامعا الدىمەن يدەيا, سول يدەيانى قاعازعا تۇسىرگەن جوس­پار مەن باستاپقى قارجىلىق كاپيتال كەرەك. وسىنىڭ بارىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن قاراپايىم ادامنىڭ شاماسى كەل­مەيتىنى انىق. ال ەندى بۇل تىرلىكتى تۇ­گەلدەي مەملەكەت ءوز موينىنا الىپ, كاسىپكەر بولامىن دەگەن ازاماتتارعا تولىقتاي قولۇشىن بەرىپ جاتسا, بۇدان ارتىق قانداي كومەك كەرەك. ەندىگى جەردە ازاماتتاردىڭ مىندەتى سول مەملەكەت ۇسىنعان جاردەمدى الۋعا ۇمتىلىپ, حالىققا پايدالى, الەۋمەتتىك ماڭىزى جوعارى بيزنەس-جوبالاردى ويلاپ تاۋىپ, سولاردى ىسكە اسىرۋعا اسىعۋ قاجەت. حالىققا جاڭا بيزنەس اشۋعا دەمەۋ بىلدىرگەن مۇنداي الەۋمەتتىك قولداۋ شاراسى الەمنىڭ بارلىق ەلىندە بار دەپ ايتا المايمىز. سوندىقتان ەلىمىزدىڭ وسىناۋ قامقورلىعىنا, ءاربىر ماڭىزدى باستامالارىنا شىن ىقىلاس تانىتۋدىڭ ءوزى – ناعىز ادامگەرشىلىكتىڭ ۇلگىسى.

قالالىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋ­مەتتىك قورعاۋ باسقارماسىنىڭ دەرە­گىنشە, 2021–2025 جىلدار ارالىعىندا 10 ينديكاتورلىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزۋ مىندەتى قويىلعان. 4 ينديكاتور رەسمي ستاتيستيكالىق دەرەكتەر ارقىلى الىنادى. سونىڭ ىشىندە حالىقتىڭ ناقتى اقشالاي تابىسى ءوسىمىنىڭ جوسپارى 8,6% بولسا, ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى قازىر ول 3,6%-عا تومەندەگەن.

«اقشالاي تابىسقا ەڭبەك قىزمەتىنەن تۇسكەن تابىس, الەۋمەتتىك ترانسفەرت جانە وزگە دە اقشالاي تۇسىمدەردەن تۇسكەن تابىس كىرەدى. حالىقتىڭ اقشالاي تابىسىنىڭ قۇرامىندا ەڭبەكتەن تۇسكەن تابىس باسىمدىق بولعاندىقتان, ەڭبەكاقى تولەۋ حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋدىڭ باس­تى ماقساتى, ياعني ەڭبەكشىلەردىڭ ناقتى جالاقىسىن جۇيەلى تۇردە جوعارىلاتۋ, حالىقتىڭ اقشالاي تابىسىن ارتتىرۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن ساپاسىنا سايكەس لايىقتى سىياقىنى قامتاماسىز ەتۋ بولىپ سانالادى. ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنا ارنالعان شى­عىسىنىڭ جوسپارى 43,6% بولسا, ينفلياتسيا دەڭگەيىنىڭ جوعارى بولۋىنا باي­لانىستى 2023 جىلدىڭ ءتورتىنشى توقسانىندا كورسەتكىش 53,4%-دى قۇراپ, جوسپاردان اسىپ وتىر. بۇل دەگەن ءسوز قالا تۇر­عىندارى ءوز ايلىق تابىسىنىڭ 53,4%-ى­ن ازىق-ت ۇلىك ساتىپ الۋعا جۇمساي­تىنىن كورسەتەدى.

قالالىق ءماسليحات شەشىمىمەن 5 000 ارداگەر مەن زەينەتكەردىڭ شيپاجايدا ەم الىپ, دەنساۋلىعىن تۇزەۋ ماقساتىندا بيۋدجەتتەن 700 ملن تەڭگەدەن استام قارجى قارالعان. مەملەكەتتىك اتاۋلى الەۋ­مەتتىك كومەككە, ءبىر جاستان التى جاستى قوسا العانعا دەيىنگى بالالارعا قوسىمشا تولەمگە بيىل جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن 7 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى ءبولىندى. سونىمەن بىرگە 2024 جىلعى 1 مامىرداعى جاعداي بويىنشا شىمكەنت قالاسىندا 153 وتباسى نەمەسە 254 ادام «قانداس» مارتەبەسىن الدى. سونداي-اق 26 ادام «قانداس» مارتەبەسىن 6 ايعا ۇزارتتى. ەلىمىزگە قونىس اۋدارعان قازاقتاردىڭ باسىم بولىگى – وزبەكستاننان كوشىپ كەلگەندەر. ولاردىڭ كوبى بۇگىندە قۇرىلىس, ساۋدا-ساتتىق جانە باسقا دا جالدامالى جۇمىستارمەن اينالىسادى. وسى تۇستا ايتا كەتكەن ءجون, شىمكەنتتە 2008 جىلدان بەرى قانداستاردى بەيىمدەۋ جانە ىقپالداستىرۋ ورتالىعى جۇمىس ىستەيدى. ورتالىقتىڭ ماقساتى – رەسپۋب­ليكا زاڭناماسىنا سايكەس قانداستار مەن ولاردىڭ وتباسىلارىنا 6 اي بويى قوعامعا بەيىمدەۋ جانە كىرىكتىرۋ بويىنشا قىزمەتتەر كورسەتۋ. اتالعان مەكەمەدە 13 وتباسى بەيىمدەلۋ شاراسىنان ءوتىپ جاتىر. سونداي-اق قالالىق اكىمدىكتىڭ حا­لىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنا 59 قان­داس جۇگىنىپ, ولاردىڭ 37-ءسى جۇمىسپەن قام­تۋ باعدارلاماسىنا تارتىلدى.

شىمكەنت