قۇرىشتان قۇيىلعان قۋاتتى تەحنيكا

70 پايىزى – وتاندىق ءونىم

بىلتىر مەملەكەت باسشى­سى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاق­ستان حالقىنا جولداۋىندا دا­مى­­عان مەملەكەتتەردە ۇلتتىق قاۋىپ­­سىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋدە شە­شۋشى ءرول اتقاراتىن قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنىن جان-جاقتى نىعايتۋ قاجەتتىگىن جەتكىزدى. ەڭ ماڭىزدى مىندەت – يمپورتتىق جەتكىزىلىمدەرگە تاۋەلدىلىكتى تو­مەن­دەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن لوكا­ليزاتسيانىڭ جوعارى ۇلەسى بار ءوندىرىس تسيكلىن قۇرۋ. بۇل رەتتە وعان قاجەتتى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا, بىلىك پەن تاجىريبە جانە ماماندار بار ەكەنىن ەسكە سال­عان پرەزيدەنت تاپسىرمانىڭ تياناق­تىلىعى قۇزىرلى مەكەمە­لەردىڭ تاپسىرىسىنا كەلىپ تىرە­لەتىنىن دە ەرەكشە قاداپ ايتتى. بۇل ءسوزدىڭ جانى بار. سەبەبى زاۋىتتاعى ءوندى­رىستىڭ ومىرشەڭدىگى كۇشتىك قۇرى­لىمداردىڭ تاپسىرىسىنا تىكەلەي بايلانىستى.

زاۋىتقا شەتەلدەن وق وتكىزبەۋگە ارنالعان بولات پاراق, دوڭعالاق, قوزعالتقىش مەن بەرىلىس قورابى كەلەدى. ال جەرگىلىكتى ءونىمنىڭ ۇلەسى 70 پايىزدان جوعارى. ءارى قاراي مەتالدان مىقتى تەحنيكا جاساپ شىعارۋ زاۋىت قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبيلىگىنە بايلانىستى. زاۋىت جۇمىسىن تانىستىرعان باس ينجەنەر تولەندى جۇرتىباەۆتىڭ ايتۋىنشا, بولات پاراقتى كەسۋ, ءپىشۋ, ويۋ, جويۋ, ءيىپ, بۇرعىلاۋ, بالقىتۋ, جابىندىلارىن بوياۋ, قۇ­راستىرۋ, دانەكەرلەۋ, قاجەتتى بول­شەكتەرىن جاساۋ سەكىلدى قىرۋار جۇ­مىستىڭ ءبارى زاۋىتتا ىستەلەدى. وسىنداي تەحنيكاعا قاجەتتى نەگىزگى جانە دايىن بولشەكتەردەن باسقا, ەلەكتر قوندىرعىلارى مەن سىمدار, پانەلدەرىنە دەيىن وسى جەردە مونتاجدالادى. جەرگىلىكتى ءونىمنىڭ كورسەتكىشىن كوبەيتۋگە جۇمىس ىستەپ جاتقان زاۋىتتا قازىر دە ۇساق بۇراندالار مەن وق وتكىزبەيتىن شىنى تەرەزەلەر, وپتيكالىق جاراقتار, ەكيپاجداردىڭ ءوزارا بايلانىس قۇرالىنا دەيىن وتاندىق ونىمنەن قۇرالعان.

شيكىزات رەتىندە پايدالانا­تىن بولات مەتالل ناتو-نىڭ تالاپتارىنا سايكەس تاڭدالعان. ونىڭ قۇرامىندا حيميالىق تىز­بەك­­تىڭ 18 ءتۇرلى قۇرىلىمى بار. ياعني وق وتكىزبەيتىن, كەز كەل­گەن تەم­پەراتۋراعا ءتوزىمدى, يىلگىش قاسيەتكە باي ەلەمەنتتەر جيناق­تالعان. وسىن­داي مىقتى قۇرىش­تالعان بولات پاراق لازەرمەن جانە سۋمەن كە­سەتىن ارنايى ستانوكتاردىڭ كومە­گىمەن كەسىلەدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىنى, جۇمىستىڭ كوبى قولدىڭ كۇشىمەن ەمەس, اقىل-ويدىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسادى. ويتكەنى مەتالدىڭ ءپىشىنى ارنايى باعدارلاما ارقىلى سىزىلىپ, اۆتوماتتاندىرىلعان لازەر كەسىپ بەرىپ جاتىر. وپەراتور تەحنيكانىڭ جۇمىسىنا باقىلاۋ جۇرگىزسە بول­عانى. ەڭ ماڭىزدىسى – وسىنداي زاماناۋي باعدارلامالاردى ءتىلىن مەڭگەرىپ, اۆتوماتتاندىرىلعان تەحنيكانى باسقارۋدىڭ ارقاسىندا بولات مەتالدان مىقتى تەحنيكا قۇراستىرىپ جاتقانداردىڭ بارلىعى جەرگىلىكتى ماماندار.

ءبىر تەحنيكا ەكى اپتا ىشىندە قۇراستىرىلادى. سونداي-اق كولىكتى قايتادان جوندەۋ دە وسى زاۋىتتا جۇرگىزىلەدى. قىزمەت كورسەتۋ دەپار­تامەنتى تەك جوندەۋ ەمەس, وقىتۋ, ۇيرە­تۋدى دە ءوز مويىندارىنا الادى. دە­مەك زاۋىت ءوز ءونىمىن باسىنان ايا­عىنا دەيىن قاداعالايدى دەگەن ءسوز.

سىناقتان ءساتتى وتكەنى وندىرىسكە قويىلادى

زامانعا ساي قورعانىس قابىلەتى جوعارى قۇرىشتالعان اسكەري كولىك­تەردىڭ قولدانىستا جۇرگەن ەسكى تەحنيكالاردان ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. بايقاعانىمىزداي, تەحنيكالاردىڭ استىڭعى فورماسى اعىلشىن ءتىلىنىڭ V ءارپى پىشىندەس. بۇل مينا جارىلعان كەزدە جارىلىس تولقىنى تەحنيكانىڭ بويىمەن كەتىپ قالۋ ءۇشىن ارنايى ويلاس­تىرىلعان. ال كەڭەستىك داۋىردەگى ءتورتبۇرىشتى فورما تولقىندى وزىنە الاتىندىقتان ادامداردىڭ ءومىرىن تولىق ساقتاپ قالۋ قاۋپى جوعارى بولادى ەكەن. ەكىنشىدەن, ەسكى تەحنيكالاردىڭ دەنى وق وتكىزۋگە بەيىم كەلەدى. ۇشىنشىدەن, زاۋىتتا شىعارىلاتىن بروندى كولىكتەردىڭ ءبارى ەلەكتروندى باعدارلامامەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ءتىپتى جىلدام­دىعى, قاۋىپتى باقىلاۋى, ەكيپاجعا جاسالعان ىڭعايلىلىق تا جان-جاقتى قاراستىرىلادى. مىسالى, كولىكتىڭ ىشىندەگى ورىندىقتار ادامداردىڭ وتىرۋىنا ىڭعايلى عانا ەمەس, تىكەلەي تولقىن اسەر ەتپەۋ ءۇشىن اسپالى ەتىپ ىستەلەدى. مينا جارىلعان كەزدە ءىلىنىپ تۇر­عان ورىندىق جوعارى كوتەرىلىپ-تۇسە­دى. كورپۋسقا بايلانعان بولسا, مينا­نىڭ سوققىسى ادامدى ءولتىرىپ جىبەرەدى. ال ەسكى تەحنيكالاردا قي­مىل-قوزعا­لىس جاساۋدىڭ ءوزى قيىن. كورپۋسقا بايلانعان ورىندىقتا ەكيپاج مۇ­شە­لەرى بۇكتەلىپ وتىرۋعا ءماجبۇر.

ء«بىز قورعانىس قابىلەتى جوعارى تەحنيكا شىعارۋدى عانا ماقسات تۇتپايمىز. كولىك ىشىندەگى ەكيپاج مۇشەلەرىنىڭ ءومىرىن ساقتاپ قالۋ ودان دا ماڭىزدى. تەحنيكا وندىرىسكە قويىلماي تۇرىپ كونس­ت­رۋك­تورلىق بيۋرو كولىكتىڭ 3D مودە­لىن سىزىپ, ءارتۇرلى تالاپقا سايكەس­تىگىن تەكسەرەدى. ماسەلەن, ءجۇرۋ قابىلەتىنەن باستاپ تابيعات جاع­داي­لارىنا بەيىمدىلىگىنە دەيىن قاراستىرىلادى. ودان كەيىن ءبىر داناسىن شىعارىپ, ومىرلىك جاعدايدا ءتۇرلى قارۋ-جاراققا قاۋقارىن كورۋ ءۇشىن بىرنەشە جىل سىناقتان وتكىزىلەدى. ونى ءبىزدىڭ ماماندارمەن بىرگە تاپسىرىس بەرۋشىلەر بىرگە اتقارادى. سىناقتان ءساتتى وتكەن تەحنيكا عانا وندىرىسكە قويىلادى», دەيدى ت.جۇرتىباەۆ.

بۇل زاۋىت بۇگىندە ورتالىق ازيادا عانا ەمەس, الىس-جاقىن مەم­لەكەتتەردىڭ ىشىندە اسكەري دوڭعا­لاقتى تەحنيكا شىعاراتىن جالعىز زاۋىت دەسە بولادى. ۇجىمداعى 260 ماماننىڭ قولىنان شىعا­تىن «ارلان», «الان», «بارىس» دەپ اتا­­لا­تىن بروندى كولىكتەرگە قازىر ەل­­دەگى بارلىق كۇشتىك قۇرىلىم تاپسى­رىس بەرىپ وتىر. تەحنيكانىڭ بارلىعى -50⁰س دەن +50⁰س تەمپەراتۋراسىنا دەيىنگى قاتاڭ كليمات جاعدايىندا پايدالانۋعا تو­لىعىمەن بەيىمدەلگەن. سونداي-اق تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ قالاۋىنشا قارۋ-جاراقتىڭ بارلىق ءتۇرى, قاجەت دەسە, مينومەتتى قوندىرعى جانە تانككە قارسى باسقارىلاتىن راكەتا جۇيەسىن ورناتۋعا بولادى. بۇل مىندەتتى زاۋىتتىڭ كونسترۋكتورلىق بيۋروسى اتقارادى. ولار جاڭا ۇلگى­لەردى ازىرلەۋگە, تاپسىرىس بەرۋشى­لەردىڭ تالاپتارىمەن تەحنيكالاردى جاڭعىرتىپ بەرەدى.

الەمدەگى ەڭ ۇتقىر كولىك

زاۋىتتىڭ العاشقى قارلىعاشى – ميناعا قارسى كۇشەيتىلگەن قورعا­نىسى بار «ارلان 4*4» كوپ­ماق­ساتتى بروندالعان ماشيناسى «Top Gear» حالىقارالىق جۋرنا­لىنىڭ «الەمدەگى ەڭ ۇتقىر كولىك» دەگەن جوعارى باعاسىن العان. بالليس­تيكالىق شابۋىلدان ساقتاپ, مينا­عا توتەپ بەرۋ ءۇشىن ەكى رەت قۇ­رىش­پەن قاپتالعان «ارلاننىڭ» جارىق­شاقتارعا ءتوزىمدى ءارى جارىلىس كۇشىن بەيتاراپتاندىراتىن قابىلەتى بار. ءارى بيولوگيالىق جانە حيميالىق قارۋعا قارسى قورعانىس جۇيەسى ورناتىلعان. كينەتيكالىق ارەكەتتى جارىلعىشتارعا, مايدان ارتيللەرياسىنىڭ جارقىنشاقتى-فۋگاستىق سناريادتارىنا, قولدان جاسالعان ءارتۇرلى جارىلعىش زاتتارعا دا توتەپ بەرەدى. ونىڭ كورپۋ­سىنداعى ەكىقاباتتى برون كەز كەلگەن برونتەسەر وق-دارىلەردىڭ جويقىن سوققىسىنا شىدايدى ەكەن. باس ينجەنەردىڭ ايتۋىنشا, كولىك جىلۋ بەرەتىن, كۇندىزگى كورۋ كامەرالارىمەن, لازەرلىك الىستى ولشەۋشى قۇرالى كەز كەلگەن كليماتتىق جاعدايدا, تۇنگى جانە كۇندىزگى ۋاقىتتا باقىلاۋعا, بارلاۋعا جانە كوزدەپ اتۋعا مۇمكىن­دىك بەرەدى. 280 اتتىڭ كۇشى بار كولىككە 11 ادامعا دەيىن وتىرادى. كولىكتىڭ جوعارى جاعىنداعى مۇنارا دا وتاندىق ءونىم. كولىكتىڭ كوزى رەتىندە قىزمەت اتقاراتىن قۇرىلعىسىنا اۆتوماتتاندىرىلعان كورۋ, باقىلاۋ, انىقتاۋ اپپاراتتارى قويىلعان.

ءبىر سوزبەن ايتقاندا, توتەنشە جاعدايدا, قۇقىقتىق ءتارتىپتى ساقتاۋ, ارنايى جاساق جانە ايرىق­شا ارە­كەت ەتۋ توبىنىڭ وپەراتسياسى, ىش­كى قاۋىپسىزدىككە, شەكارانى شول­عىنداۋعا جانە قارۋلى قاقتىعىستى جويۋدا سەنىمدى سەرىكتەس.

رەۆوليۋتسيالىق الاسا ءپروفيلدى بروندى دوڭگەلەكتى «بارىس 6ح6» كولىك تاماشا قورعانىستى, موبيل­دىلىكتى جانە اتىس قۋاتىن قامتا­ماسىز ەتەتىن قاسيەتىمەن ەرەكشە­لەنەدى. جەردەگى مينادان, قولدان جاسالعان جارىلعىش زاتتاردان, بۇيىردەگى جارىلىستان قورعانىستى وزىق تۇردە قامتاماسىز ەتەدى. ما­شي­نانىڭ ءتۇبىن قورعايتىن تەگىس كور­پۋسى سۇلبانى 2.4 مەترگە دەيىن ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتقان ت.جۇرتىباەۆ, بۇل تەحنيكاعا بۇگىننىڭ وزىندە يوردانيا, تاياۋ شىعىس ەلدەرىنەن تاپسىرىس بەرۋگە تىلەك ءبىلدىرىپ جاتقاندار بارىن جەتكىزدى. ساعاتىنا 110 كم-گە جۇيتكيتىن بۇل كولىكتە 450 اتتىڭ كۇشى بار. «تاعى ءبىر ەرەك­شەلىگى, تەك ءتۇزۋ جولدا ەمەس, قۇمدى, باتپاقتى, تاستى جەرلەردە وڭاي قوزعالادى. بۇلاردىڭ دا جوعارى جاعىنا تۇندە اتۋ, كورۋ, باقىلاۋ قۇرالدارى ورناتىلعان مۇنارا قويىلادى», دەيدى باس ينجەنەر.

كولىك وندىرىسكە ەكى جىلدان بەرى شىعارىلسا, قازىر سىناقتان ءوتىپ جاتقان گاباريتى ۇلكەن «بارىس 8*8» ماشيناسىنىڭ ءجۇرىس قورى – 500 كم. بالليستيكالىق شابۋىلدارعا وڭاي توتەپ بەرەدى. 7,62ح54 RP كاليبرلى برونبۇزعىش وققا, ەكۆيۆالەنتى 14 كيلوتروتيلگە تەڭ جارىلىسقا شىدامدى. قازىر بۇل ماشينا ءتۇرلى كليماتتىق جاعدايلاردا, كەز كەلگەن تاۋلىك مەزگىلىندە, جولسىز جەرلەردە تاپسىرمالاردى ورىنداۋعا سىنالىپ جاتىر. كولىكتەردىڭ كورپۋسى مەن تەرەزەلەرى دە 7,62 كاليبرلى ۆينتوۆكانىڭ وعىن وتكىزبەيتىنى زەرتحانادا تەكسەرىلىپ, ءتيىستى ستاندارتتار بەرىلگەن.

بەيبىتشىلىك ميسسياسىنداعى مىندەت

«بارىس 6ح6» تەحنيكاسىمەن تۇيدەي قۇرداس, وندىرىسكە شىعارىل­عالى ەكى جىل بولعان «الان 4*4» كولىگىندە 300 اتتىڭ كۇشى بار. 9-10 ادام­دىق ەكيپاجعا ارنالعان تەحني­كانىڭ ءجۇرۋ جىلدامدىعى – 160 كم. ونىڭ دا مينالىق اتۋ قۇرالدارىنا ارنالعان قورعا­نىس قابىلەتى مىعىم. «ارلانعا» قاراعان­دا شاعىن بولعانىمەن, جوعارى جىلدامدىقپەن جۇيتكيتىن بۇل كولىكتەر قازىر تاياۋ شىعىستاعى بەيبىتشىلىك ميسسياسىندا مىندەتىن اتقارىپ جاتىر. ايتا كەتۋ كەرەك, بازالىق كولىكتەر بەيبىت ماقساتتا عانا ەمەس, سوعىس جاعدايىندا دا ءوزىن دالەلدەي بىلگەن. باس ينجەنەردىڭ سوزىنشە, ازەربايجان ەلى وڭتۇستىك افريكادا جاسالعان وسىنداي تەحنيكانى ۇرىس كەزىندە قولدانعان. سوعىستا كولىك جانعان, جارىلعان, دوڭعالاعى ۇشىپ, سىنىپ كەتكەن جاعدايلار بولعانىمەن, ىشىندەگى اسكەرلەر ءجۇز پايىز ءتىرى قالعان ەكەن.

كەيىنگى جىلداردا وتاندىق تەح­نيكالارعا دەگەن تاپسىرىسقا قاتىستى ءتۇرلى سىن ايتىلىپ جۇر­گەنى دە جاسىرىن ەمەس. وسىدان 4 جىل بۇرىن زاۋىت داعدارىستىڭ از-اق الدىندا قالعان. ويتكەنى زاۋىت­تىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىسى – قورعا­نىس مينيسترلىگى مەملەكەتتىك تاپسىرىستى 30-دان 11 تەحنيكاعا دەيىن قىسقارتىپ تاستاسا, 2021 جىلعا ەشقانداي تاپسىرىس بەرمەگەن. كەيىنگى جىلدارى كۇشتىك قۇرىلىمدار وزگەنىڭ قاڭسىعىنا تاڭسىق بولىپ, اسكەرىمىزدى ەسكىرگەن تەحنيكالارعا تولتىرىپ جاتقانى دا اۋىق-اۋىق ايتىلىپ جاتتى. دەگەنمەن قازىر وتاندىق وندىرىستەن شىعارىلىپ جاتقان تەحنيكاعا تاپسىرىس كوبەيىپ كەلەدى. سوعان سايكەس جاڭا اسكەري بروندى كولىكتەردىڭ قاتارى كوبەيىپ, تەحنيكالاردىڭ تۇرلەندىرۋ ءىسى دە قولعا الىنا باس­تادى. باس ينجەنەردىڭ ايتۋىنشا, بۇعان پرەزيدەنت بەرگەن پارمەننىڭ دە پايداسى ءتيىپ وتىر. كەيىنگى ءبىر جارىم جىل ىشىندە مەملەكەت باسشىسى زاۋىتقا ەكى رەت ات باسىن تىرەپ, ءوندىرىس كولەمىن ءارى قاراي جانداندىرۋ قاجەتتىگى تۋرالى تاپسىرما بەرگەن. بۇگىندە مەملەكەتتەن جىلىنا 120 كولىككە تاپسىرىس تۇسسە, زاۋىتتىڭ ءوندىرىس قۋاتى ودان دا كوپ.